1. Samarāṅgaṇasūtradhāra of Bhojadeva (part 1 of 3)

महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचितं समराङ्गणसूत्रधारापरनामधेयं वास्तुशास्त्रम् महासमागमनो नाम प्रथमोऽध्यायः

देवः स पातु भुवनत्रयसूत्रधारस्त्वां बालचन्द्र कलिकाङ्कितजूटकोटिः । एतत्समग्रमपि कारणमन्तरेण कार्त्स्न्यादसूत्रितमसूत्र्यत येन विश्वम्

devaḥ sa pātu bhuvanatrayasūtradhārastvāṃ bālacandra kalikāṅkitajūṭakoṭiḥ | etatsamagramapi kāraṇamantareṇa kārtsnyādasūtritamasūtryata yena viśvam

सुखं धनानि ऋद्धिश्च सन्ततिः सर्वदा नृणाम् । प्रियाण्येषां तु संसिद्धयै सर्वं स्याच्छुभलक्षणम्

sukhaṃ dhanāni ṛddhiśca santatiḥ sarvadā nṛṇām | priyāṇyeṣāṃ tu saṃsiddhayai sarvaṃ syācchubhalakṣaṇam

यच्च निन्दितलक्ष्मा च तदेतेषां विघातकृत्। अतः सर्वमुपादेयं यद्भवेच्छुभलक्षणम्

yacca ninditalakṣmā ca tadeteṣāṃ vighātakṛt| ataḥ sarvamupādeyaṃ yadbhavecchubhalakṣaṇam

देशः पुरं निवासश्च सभा वेश्मासनानि च। यद्यदीदृशमन्यच्च तत्तच्छ्रेयस्करं मतम्

deśaḥ puraṃ nivāsaśca sabhā veśmāsanāni ca| yadyadīdṛśamanyacca tattacchreyaskaraṃ matam

वास्तुशास्त्रादृते तस्य न स्याल्लक्षणनिश्चयः। तस्माल्लोकस्य कृपया शास्त्रमेतदुदीर्यते

vāstuśāstrādṛte tasya na syāllakṣaṇaniścayaḥ| tasmāllokasya kṛpayā śāstrametadudīryate

अथैकदा जगज्जन्महेतुमम्बुरुहासनम्। पृथ्वी पृथुभयभ्रान्ता चकिताक्षी समाययौ

athaikadā jagajjanmahetumamburuhāsanam| pṛthvī pṛthubhayabhrāntā cakitākṣī samāyayau

प्रणम्य प्रणतिप्रह्वनिखिलत्रिदशेश्वरम्। सगद्गदमुवाचेति भूतधात्री पितामहम्

praṇamya praṇatiprahvanikhilatridaśeśvaram| sagadgadamuvāceti bhūtadhātrī pitāmaham

भगवन्नहमेतेन पृथुना पृथुतेजसा। उपद्रुता त्वां शरणं प्राप्ता त्रायस्व मां ततः

bhagavannahametena pṛthunā pṛthutejasā| upadrutā tvāṃ śaraṇaṃ prāptā trāyasva māṃ tataḥ

वदन्त्यामिति मेदिन्यामाविरासीदथो पृथुः। संरम्भमुक्तहृदयो ब्रह्माणं प्रणनाम च

vadantyāmiti medinyāmāvirāsīdatho pṛthuḥ| saṃrambhamuktahṛdayo brahmāṇaṃ praṇanāma ca

जगादैनमथ स्निग्धध्वनिगम्भीरया गिरा। कुर्वंस्तद्यानहंसानां पयोदध्वनिशङ्कितम्

jagādainamatha snigdhadhvanigambhīrayā girā| kurvaṃstadyānahaṃsānāṃ payodadhvaniśaṅkitam

त्वयास्मि जगतां नाथ जगतोऽधिपतिः कृतः। स्थापितानि च भूतानि सर्वाण्यपि वशे मम

tvayāsmi jagatāṃ nātha jagato'dhipatiḥ kṛtaḥ| sthāpitāni ca bhūtāni sarvāṇyapi vaśe mama

तेष्वियं मम विश्वेश कदाचिद्वशवर्तिनी। समीकरोमि पाषाणजालान्यस्याः किलाधुना

teṣviyaṃ mama viśveśa kadācidvaśavartinī| samīkaromi pāṣāṇajālānyasyāḥ kilādhunā

व्यस्तानि धनुषा तावद्गौर्भूत्वेयं पलायिता। दोग्धुकामोऽहमप्येनां चिरमन्वगमं महीम्

vyastāni dhanuṣā tāvadgaurbhūtveyaṃ palāyitā| dogdhukāmo'hamapyenāṃ ciramanvagamaṃ mahīm

यत्रक्वापि प्रयात्येषा तत्र मामेव पश्यति। अपश्यन्त्यन्यतस्त्राणमदुग्धा त्वामुपस्थिता

yatrakvāpi prayātyeṣā tatra māmeva paśyati| apaśyantyanyatastrāṇamadugdhā tvāmupasthitā

अस्यां वर्णाश्रमस्थानविभागश्च विधास्यते। इयं च दुर्गमानेकक्षोणीधरकुलाकुला

asyāṃ varṇāśramasthānavibhāgaśca vidhāsyate| iyaṃ ca durgamānekakṣoṇīdharakulākulā

विधास्येऽस्यां कथं त्वेतदिति मे शङ्कितं मनः। पृथुनेत्यथ विज्ञप्तो भगवानब्जसम्भवः

vidhāsye'syāṃ kathaṃ tvetaditi me śaṅkitaṃ manaḥ| pṛthunetyatha vijñapto bhagavānabjasambhavaḥ

उवाच बोधयन्नेनं कृत्वा भूमिं च निर्भयाम्। इयं मही महीपाल विधिवत् पालिता सती

uvāca bodhayannenaṃ kṛtvā bhūmiṃ ca nirbhayām| iyaṃ mahī mahīpāla vidhivat pālitā satī

सस्यैरुत्पाद्य निष्पन्नैस्तव भोग्या भविष्यति। यच्च ते स्यादभिप्रेतं स्थानादिविनिवेशनम्

sasyairutpādya niṣpannaistava bhogyā bhaviṣyati| yacca te syādabhipretaṃ sthānādiviniveśanam

तदेष त्रिदशाचार्यः सर्वसिद्धिप्रवर्तकः। सुतः प्रभासस्य विभोः स्वस्रीयश्च बृहस्पतेः

tadeṣa tridaśācāryaḥ sarvasiddhipravartakaḥ| sutaḥ prabhāsasya vibhoḥ svasrīyaśca bṛhaspateḥ

विश्वाभिसायिधीः सर्वं विश्वकर्मा करिष्यति। राजन्नसौ महेन्द्र स्य विदधावमरावतीम्

viśvābhisāyidhīḥ sarvaṃ viśvakarmā kariṣyati| rājannasau mahendra sya vidadhāvamarāvatīm

अन्या अप्यमुना रम्याः पुर्यो लोकभृतां कृताः। त्वया क्षेत्रीकृतां मूर्त्तिं दृष्ट्वा साद्रि द्रुमामसौ

anyā apyamunā ramyāḥ puryo lokabhṛtāṃ kṛtāḥ| tvayā kṣetrīkṛtāṃ mūrttiṃ dṛṣṭvā sādri drumāmasau

सन्निवेशान् पुरग्रामनगराणां विधास्यति। तद्गच्छ वत्स लोकानामितस्त्वं हितकाम्यया

sanniveśān puragrāmanagarāṇāṃ vidhāsyati| tadgaccha vatsa lokānāmitastvaṃ hitakāmyayā

भयोज्झिता त्वमप्युर्वि पृथोः प्रियकरी भव। काले स्मृतः स्मृतः पुण्यो राज्ञः प्रियचिकीर्षया

bhayojjhitā tvamapyurvi pṛthoḥ priyakarī bhava| kāle smṛtaḥ smṛtaḥ puṇyo rājñaḥ priyacikīrṣayā

त्वमप्यखिलमेवैतद् विश्वकर्मन् करिष्यसि। इत्युक्त्वा गमनमुपेयुषि प्रजेशे स्वं स्थानं क्षितिभुजि चाश्रिते मुदोर्व्याम् ।। प्रालेयावनिभृतमाजगाम खेलत्सिद्धस्त्रीपरिगतमाशु विश्वकर्मा

tvamapyakhilamevaitad viśvakarman kariṣyasi| ityuktvā gamanamupeyuṣi prajeśe svaṃ sthānaṃ kṣitibhuji cāśrite mudorvyām || prāleyāvanibhṛtamājagāma khelatsiddhastrīparigatamāśu viśvakarmā

अथ विश्वकर्मणः पुत्रसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः

अथ पृष्ठे हिमगिरेः शशाङ्कशुचिरोचिषि। सिद्धामरवधूभुक्तमणिमञ्जुगुहागृहे

atha pṛṣṭhe himagireḥ śaśāṅkaśucirociṣi| siddhāmaravadhūbhuktamaṇimañjuguhāgṛhe

विस्तीर्णासनमासीनं सर्वज्ञमथ संस्मृताः। आययुर्विश्वकर्माणं चत्वारो मानसाः सुताः

vistīrṇāsanamāsīnaṃ sarvajñamatha saṃsmṛtāḥ| āyayurviśvakarmāṇaṃ catvāro mānasāḥ sutāḥ

जयो विजयसिद्धार्थौ चतुर्थश्चापराजितः। तमुपागम्य शिरसा नेमुः प्राञ्जलयो मुनिम्

jayo vijayasiddhārthau caturthaścāparājitaḥ| tamupāgamya śirasā nemuḥ prāñjalayo munim

तानुवाच मुनिर्वत्सा विदितं वो यथा पुरा। वास्तुब्रह्म सदा विश्वं व्याप्नोति सकलं जगत्

tānuvāca munirvatsā viditaṃ vo yathā purā| vāstubrahma sadā viśvaṃ vyāpnoti sakalaṃ jagat

धर्म्यं कर्म तदा स्वेष्टप्राप्त्यै लोकावनानि च। व्यवस्थाप्य चकारैष लोकपालश्च कल्पनाम्

dharmyaṃ karma tadā sveṣṭaprāptyai lokāvanāni ca| vyavasthāpya cakāraiṣa lokapālaśca kalpanām

अहमप्यमुना विश्वनाथेनाम्बुजजन्मना। लोकानां सन्निवेशार्थमादिष्टोऽस्मि स्वयम्भुवा

ahamapyamunā viśvanāthenāmbujajanmanā| lokānāṃ sanniveśārthamādiṣṭo'smi svayambhuvā

रम्याणि नगरोद्यानसभास्थानान्यथो मया। सुरासुरोरगादीनां निर्मितान्यात्मबुद्धितः

ramyāṇi nagarodyānasabhāsthānānyatho mayā| surāsuroragādīnāṃ nirmitānyātmabuddhitaḥ

गत्वोर्वीं वैन्यनृपतेर्वत्साः प्रियचिकीर्षया। नगरग्रामखेटादीन् करिष्यामि पृथक्पृथक्

gatvorvīṃ vainyanṛpatervatsāḥ priyacikīrṣayā| nagaragrāmakheṭādīn kariṣyāmi pṛthakpṛthak

कार्ये त्वमुष्मिन् सकले मम विश्वसृजार्पिते। सम्यक्साहायकैर्भाव्यं भवद्भिरिति नः स्थितम्

kārye tvamuṣmin sakale mama viśvasṛjārpite| samyaksāhāyakairbhāvyaṃ bhavadbhiriti naḥ sthitam

यतस्त्रिभुवनालोकप्रोद्यतस्याब्जिनीपतेः। सहायतां तमश्छेदे कलयन्ति मरीचयः

yatastribhuvanālokaprodyatasyābjinīpateḥ| sahāyatāṃ tamaśchede kalayanti marīcayaḥ

स्वयं करिष्येऽहमथो निवासाय पृथोः पुरीम्। विचित्रनगरग्रामखेटामतिमनोहराम्

svayaṃ kariṣye'hamatho nivāsāya pṛthoḥ purīm| vicitranagaragrāmakheṭāmatimanoharām

भवन्तः पुनरागत्य चत्वारोऽपि चतुर्दिशम्। तांस्तान् निवेशान् कुर्वन्तु पृथग्जनकृताश्रयान्

bhavantaḥ punarāgatya catvāro'pi caturdiśam| tāṃstān niveśān kurvantu pṛthagjanakṛtāśrayān

अन्तरेष्वध्वपाथोधिशैलानां सरितां तथा। विधातव्यानि दुर्गाणि नृपाणां भयशान्तये

antareṣvadhvapāthodhiśailānāṃ saritāṃ tathā| vidhātavyāni durgāṇi nṛpāṇāṃ bhayaśāntaye

वर्णप्रकृतिवेश्मानि संस्थानानि च लक्ष्मभिः। विधेयानि प्रतिग्रामं प्रतिपूः प्रतिपत्तनम्

varṇaprakṛtiveśmāni saṃsthānāni ca lakṣmabhiḥ| vidheyāni pratigrāmaṃ pratipūḥ pratipattanam

तानित्थमात्मतनयानभिधाय सम्यक्। सारार्थभूतमपरिस्फुटतोज्झितं च ।। स्थानार्पितोरुभरनिर्वृतचित्तवृत्ति-। स्तूष्णीं प्रभासतनयो नयविज्जगाम

tānitthamātmatanayānabhidhāya samyak| sārārthabhūtamaparisphuṭatojjhitaṃ ca || sthānārpitorubharanirvṛtacittavṛtti-| stūṣṇīṃ prabhāsatanayo nayavijjagāma

अथ प्रश्नो नाम तृतीयोऽध्यायः

अथ तेषु जयो नाम वाक्यं तद्विश्वकर्मणः। श्रुत्वा कृताञ्जलिः प्राह स्निग्धगम्भीरया गिरा

atha teṣu jayo nāma vākyaṃ tadviśvakarmaṇaḥ| śrutvā kṛtāñjaliḥ prāha snigdhagambhīrayā girā

ज्ञानैकनिधिरप्यस्मान् यत् सहायतया किल। वृणोषि तेन न वयमात्मानं बहु मन्महे

jñānaikanidhirapyasmān yat sahāyatayā kila| vṛṇoṣi tena na vayamātmānaṃ bahu manmahe

तदिदानीं हितार्थे नः प्रजानामपि च प्रभो। अप्रमेयप्रभावस्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि

tadidānīṃ hitārthe naḥ prajānāmapi ca prabho| aprameyaprabhāvastvaṃ sarvamākhyātumarhasi

पूर्वमेकार्णवे जाते जगति प्रलयं गते। महाभूतामरपुरीज्योतिषां कथमुद्भवः

pūrvamekārṇave jāte jagati pralayaṃ gate| mahābhūtāmarapurījyotiṣāṃ kathamudbhavaḥ

किमाकारा किमाधारा किंप्रमाणा च मेदिनी। विस्तृतिः परिधिश्चास्या बाहुल्यमपि कीदृशम्

kimākārā kimādhārā kiṃpramāṇā ca medinī| vistṛtiḥ paridhiścāsyā bāhulyamapi kīdṛśam

उच्छ्रायव्यासदीर्घत्वैः कैः केऽस्यां कुलभूभृतः। कति ख्यातानि वर्षाणि द्वीपा नद्योऽब्धयस्तथा

ucchrāyavyāsadīrghatvaiḥ kaiḥ ke'syāṃ kulabhūbhṛtaḥ| kati khyātāni varṣāṇi dvīpā nadyo'bdhayastathā

काः सूर्येन्दुग्रहर्क्षादिगतयश्च पृथक्पृथक्। भूमेरुपरि किं चैषामन्योन्यं प्रोक्तमन्तरम्

kāḥ sūryendugraharkṣādigatayaśca pṛthakpṛthak| bhūmerupari kiṃ caiṣāmanyonyaṃ proktamantaram

किमाधारं दिवि ज्योतिश्चक्रं भ्रमयते च कः। लोके कथं महाभूतान्यूर्ध्वाधो बिभ्रति स्थितिम्

kimādhāraṃ divi jyotiścakraṃ bhramayate ca kaḥ| loke kathaṃ mahābhūtānyūrdhvādho bibhrati sthitim

युगधर्मव्यवस्थाभिः काश्चादौ लोकवृत्तयः। कश्चादिमस्ततो राज्ञां ग्रहाणां वर्णिनां कथम्

yugadharmavyavasthābhiḥ kāścādau lokavṛttayaḥ| kaścādimastato rājñāṃ grahāṇāṃ varṇināṃ katham

कति देशाः कति भुवः पृथक्त्वेन निरूपिताः। कार्यः क्व च कथं सन्निवेशो जनपदाश्रयः

kati deśāḥ kati bhuvaḥ pṛthaktvena nirūpitāḥ| kāryaḥ kva ca kathaṃ sanniveśo janapadāśrayaḥ

व्यक्तचिह्नैः स्वनस्पर्शगन्धवर्णरसादिभिः। काः शस्ता निन्दिताः काश्च पुराणामपि भूमयः

vyaktacihnaiḥ svanasparśagandhavarṇarasādibhiḥ| kāḥ śastā ninditāḥ kāśca purāṇāmapi bhūmayaḥ

कार्यं केन विधानेन भूभृत्पुरनिवेशनम्। किं फलं सुनिविष्टेऽस्मिन् दुर्निविष्टे च किं पुनः

kāryaṃ kena vidhānena bhūbhṛtpuraniveśanam| kiṃ phalaṃ suniviṣṭe'smin durniviṣṭe ca kiṃ punaḥ

कतिप्रकारं दुर्गं च दुर्गकर्मक्रमश्च कः । किमग्रपुरसंस्थानमनिन्द्यं किं च निन्दितम्

katiprakāraṃ durgaṃ ca durgakarmakramaśca kaḥ | kimagrapurasaṃsthānamanindyaṃ kiṃ ca ninditam

कश्चात्रानुक्रमविधिः प्रमाणैरुपपादितः। प्राकारगोपुराट्टालपरिखावप्रकर्म च

kaścātrānukramavidhiḥ pramāṇairupapāditaḥ| prākāragopurāṭṭālaparikhāvaprakarma ca

तमङ्गनिर्गमद्वारप्रतोल्यट्टालकादिभिः। कीदृशः प्रविभागश्च रथ्याचत्वरवर्त्मभिः

tamaṅganirgamadvārapratolyaṭṭālakādibhiḥ| kīdṛśaḥ pravibhāgaśca rathyācatvaravartmabhiḥ

भूमिप्रमाणसंस्थानं सीमा च क्षेत्रदिक्पथैः। नगरग्रामखेटानां निवेशाः स्युः पृथक्पृथक्

bhūmipramāṇasaṃsthānaṃ sīmā ca kṣetradikpathaiḥ| nagaragrāmakheṭānāṃ niveśāḥ syuḥ pṛthakpṛthak

पुरस्याभ्यन्तरे पूर्वं कैर्द्र व्यावयवक्रमैः। कस्मिन् स्थाने कथं कार्यं शक्रध्वजनिवेशनम्

purasyābhyantare pūrvaṃ kairdra vyāvayavakramaiḥ| kasmin sthāne kathaṃ kāryaṃ śakradhvajaniveśanam

प्रतिसंवत्सरं तस्य नियुक्तस्य कथं पुनः। हिताय नृपलोकानां विधातव्यो महोत्सवः

pratisaṃvatsaraṃ tasya niyuktasya kathaṃ punaḥ| hitāya nṛpalokānāṃ vidhātavyo mahotsavaḥ

गृहेषु केषु केष्वत्र कासु कासु ककुप्सु च। भागैर्बाह्यान्तरैः कैः कैः कार्याः काः काश्च देवताः

gṛheṣu keṣu keṣvatra kāsu kāsu kakupsu ca| bhāgairbāhyāntaraiḥ kaiḥ kaiḥ kāryāḥ kāḥ kāśca devatāḥ

कैः कैर्यानपरीवारवर्णरूपविभूषणैः। कार्याः कैः कैः सुरा वस्त्रवयोवेषायुधध्वजैः

kaiḥ kairyānaparīvāravarṇarūpavibhūṣaṇaiḥ| kāryāḥ kaiḥ kaiḥ surā vastravayoveṣāyudhadhvajaiḥ

प्रमाणमितिसंस्थानसङ्ख्यानोच्छ्रयलक्ष्मभिः। प्रासादाः कस्य के वा स्युः सुरराजद्विजातिषु

pramāṇamitisaṃsthānasaṅkhyānocchrayalakṣmabhiḥ| prāsādāḥ kasya ke vā syuḥ surarājadvijātiṣu

प्राकारपरिखागुप्तं पुरे स्याद्गोपुरं क्व च। युग्ममध्याम्बुवेश्मानि क्व च स्युः क्व महानसम्

prākāraparikhāguptaṃ pure syādgopuraṃ kva ca| yugmamadhyāmbuveśmāni kva ca syuḥ kva mahānasam

कोष्ठागारायुधस्थानभाण्डागारनिवेशनैः। व्यायामनृत्तसङ्गीतस्नानधारागृहादिभिः

koṣṭhāgārāyudhasthānabhāṇḍāgāraniveśanaiḥ| vyāyāmanṛttasaṅgītasnānadhārāgṛhādibhiḥ

शय्यावासगृहप्रेक्षावेश्मादर्शगृहैः पृथक्। क्रीडादोलाश्रयारिष्टगृहान्तः पुरवेश्मभिः

śayyāvāsagṛhaprekṣāveśmādarśagṛhaiḥ pṛthak| krīḍādolāśrayāriṣṭagṛhāntaḥ puraveśmabhiḥ

विटङ्कभ्रमनिर्यूहकक्षासंयमनादिभिः। अशोकवनिकाभिश्च लतामण्डपवेश्मभिः

viṭaṅkabhramaniryūhakakṣāsaṃyamanādibhiḥ| aśokavanikābhiśca latāmaṇḍapaveśmabhiḥ

वापीभिर्दारुगिरिभिश्चित्राभिः पुष्पवीथिभिः। एतैर्विशेषैरन्यैश्च विचित्रैर्विपिनाश्रयैः

vāpībhirdārugiribhiścitrābhiḥ puṣpavīthibhiḥ| etairviśeṣairanyaiśca vicitrairvipināśrayaiḥ

मानोन्मानक्रियायामद्र व्याकृतिविनिर्मितः। निकेतननिवेशः स्याद्रा ज्ञां भागाश्रितः कथम्

mānonmānakriyāyāmadra vyākṛtivinirmitaḥ| niketananiveśaḥ syādrā jñāṃ bhāgāśritaḥ katham

पुरोधःसैन्यभूश्रेष्ठदैवचिन्तकमन्त्रिणाम्। कं कं च भागं प्राप्य स्युर्निवेशा नृपवेश्मनः

purodhaḥsainyabhūśreṣṭhadaivacintakamantriṇām| kaṃ kaṃ ca bhāgaṃ prāpya syurniveśā nṛpaveśmanaḥ

पुरे स्युर्दिक्षु भागेषु पदभागेषु केषु च। विप्रराजन्यविट्शूद्रा स्तज्जैरन्तरजैः समम्

pure syurdikṣu bhāgeṣu padabhāgeṣu keṣu ca| viprarājanyaviṭśūdrā stajjairantarajaiḥ samam

तथा कृषितुलाशिल्पकलापण्योपजीविनः। हिंसाश्रिताश्च पुरुषा निवेश्याः स्युः कथं क्व च

tathā kṛṣitulāśilpakalāpaṇyopajīvinaḥ| hiṃsāśritāśca puruṣā niveśyāḥ syuḥ kathaṃ kva ca

निवेशाः कीदृशाश्चैषां कियन्तो वा भवन्ति ते। शस्यं लोकेन वा तेषां कैः प्रवेशजलभ्रमैः

niveśāḥ kīdṛśāścaiṣāṃ kiyanto vā bhavanti te| śasyaṃ lokena vā teṣāṃ kaiḥ praveśajalabhramaiḥ

धिष्ण्यमाद्यं कतिविधं द्र व्याण्याद्यानि कानि वा। हेतुरेषां च सर्वेषां स्याच्च किदृगनुक्रमः

dhiṣṇyamādyaṃ katividhaṃ dra vyāṇyādyāni kāni vā| hetureṣāṃ ca sarveṣāṃ syācca kidṛganukramaḥ

भजन्ते योगमन्योन्यं कानि द्र व्याणि कैः सह। कानि योगं न गच्छन्ति कैर्वा कः क्व वसेत् पुमान्

bhajante yogamanyonyaṃ kāni dra vyāṇi kaiḥ saha| kāni yogaṃ na gacchanti kairvā kaḥ kva vaset pumān

इष्टकाकर्म किं चेष्टं कीर्तिता कतिधा च भूः। परिकर्मक्रमस्तासां वह्न्यम्बुपवनैश्च कः

iṣṭakākarma kiṃ ceṣṭaṃ kīrtitā katidhā ca bhūḥ| parikarmakramastāsāṃ vahnyambupavanaiśca kaḥ

गुरुवर्णिध्वजोर्वीशतद्भृत्यप्रतिमा पुराम्। वृक्षाः के के प्रशस्ताः स्युर्गृहार्थे के च गर्हिताः

guruvarṇidhvajorvīśatadbhṛtyapratimā purām| vṛkṣāḥ ke ke praśastāḥ syurgṛhārthe ke ca garhitāḥ

तच्छेदस्रावसंभूतं शब्ददिक्पातगर्भजम्। विज्ञायते कथं कर्तृकारकादिशुभाशुभम्

tacchedasrāvasaṃbhūtaṃ śabdadikpātagarbhajam| vijñāyate kathaṃ kartṛkārakādiśubhāśubham

प्रमाणं तक्षणच्छेदैः शोधितानां कथं भवेत्। आहृत्य स्थापनं पूर्वं दारूणां स्थानके क्व च

pramāṇaṃ takṣaṇacchedaiḥ śodhitānāṃ kathaṃ bhavet| āhṛtya sthāpanaṃ pūrvaṃ dārūṇāṃ sthānake kva ca

सामान्यतोऽखिलानां काः काश्च जातेर्विशेषतः। प्रशस्तैर्लक्ष्मभिर्युक्ता भूमयः परिकीर्तिताः

sāmānyato'khilānāṃ kāḥ kāśca jāterviśeṣataḥ| praśastairlakṣmabhiryuktā bhūmayaḥ parikīrtitāḥ

शल्योद्धारविधिः कीदृक् कीदृशं भूमिकर्म च। दिग्ग्रहः सूत्रणं चाधिवासनं च कथं भवेत्

śalyoddhāravidhiḥ kīdṛk kīdṛśaṃ bhūmikarma ca| diggrahaḥ sūtraṇaṃ cādhivāsanaṃ ca kathaṃ bhavet

प्रमाणं मूलपादस्य शिलान्यासे च को विधिः। विभज्यते कथं वेश्म शालालिन्दविभाजनैः

pramāṇaṃ mūlapādasya śilānyāse ca ko vidhiḥ| vibhajyate kathaṃ veśma śālālindavibhājanaiḥ

मानानि कानि भित्तीनां पीठानामुच्छ्रयाश्च के। कथं तानि विकल्प्यानि वर्णानां मेखलादिभिः

mānāni kāni bhittīnāṃ pīṭhānāmucchrayāśca ke| kathaṃ tāni vikalpyāni varṇānāṃ mekhalādibhiḥ

समस्तकानां स्तम्भानां द्वारस्तम्भासनैः सह। नागवीथ्युपधानानां समं कण्ठविनिर्गमैः

samastakānāṃ stambhānāṃ dvārastambhāsanaiḥ saha| nāgavīthyupadhānānāṃ samaṃ kaṇṭhavinirgamaiḥ

जयन्तीसङ्ग्रहतुलाकार्याणां वास्तुनोऽपि च। कीदृशं फलकानां च प्रमाणं परिकीर्तितम्

jayantīsaṅgrahatulākāryāṇāṃ vāstuno'pi ca| kīdṛśaṃ phalakānāṃ ca pramāṇaṃ parikīrtitam

स्वमानात् सर्ववर्णानां तलोच्छ्रायास्तु कीदृशाः। का गवाक्षकपोतालिवेदिकाजालकक्रियाः

svamānāt sarvavarṇānāṃ talocchrāyāstu kīdṛśāḥ| kā gavākṣakapotālivedikājālakakriyāḥ

स्थूणा निसृष्टिकोत्सूका मृगाल्युपतुलास्तथा। सान्तःप्राणिशिरोवंशाः किंप्रमाणाः प्रकीर्तिताः

sthūṇā nisṛṣṭikotsūkā mṛgālyupatulāstathā| sāntaḥprāṇiśirovaṃśāḥ kiṃpramāṇāḥ prakīrtitāḥ

छाद्योदयाः कियन्तः स्युर्वृत्तच्छाद्यक्रमश्च कः। त्र्यश्राणां खण्डवृत्तानां लुपानां च क्रियाः कथम्

chādyodayāḥ kiyantaḥ syurvṛttacchādyakramaśca kaḥ| tryaśrāṇāṃ khaṇḍavṛttānāṃ lupānāṃ ca kriyāḥ katham

सीमालिन्दशिरस्तासां कीदृशी चावलम्बना। कतिप्रकाराः प्रासादशिरसां च विकल्पनाः

sīmālindaśirastāsāṃ kīdṛśī cāvalambanā| katiprakārāḥ prāsādaśirasāṃ ca vikalpanāḥ

यच्चान्यदेवमादि स्यात्प्रासादभवनादिषु। द्र व्यकाष्ठकलासङ्गि प्रमाणं तस्य कीदृशम्

yaccānyadevamādi syātprāsādabhavanādiṣu| dra vyakāṣṭhakalāsaṅgi pramāṇaṃ tasya kīdṛśam

शालालिन्दप्रमाणानि चतुःशालेषु धामसु। ज्यायोमध्ययवीयस्सु मूषाभिः काष्ठकल्पना

śālālindapramāṇāni catuḥśāleṣu dhāmasu| jyāyomadhyayavīyassu mūṣābhiḥ kāṣṭhakalpanā

एकद्वित्रिचतुःशालान्येषां संयोगतोऽपि च। कथं कति च वेश्मानि कल्प्यन्ते प्रविभागशः

ekadvitricatuḥśālānyeṣāṃ saṃyogato'pi ca| kathaṃ kati ca veśmāni kalpyante pravibhāgaśaḥ

कथं च षोडशचतुःषष्ट्येकाशीतयः शतम्। संविभागाः पदानां स्युः कथमत्रामरस्थितिः

kathaṃ ca ṣoḍaśacatuḥṣaṣṭyekāśītayaḥ śatam| saṃvibhāgāḥ padānāṃ syuḥ kathamatrāmarasthitiḥ

आद्यो नवपदो वास्तुरन्त्यः साहस्रिकः कथम्। अङ्गप्रत्यङ्गभागेषु केषु केषु क्व तस्थुषः

ādyo navapado vāsturantyaḥ sāhasrikaḥ katham| aṅgapratyaṅgabhāgeṣu keṣu keṣu kva tasthuṣaḥ

कथमेते सुराः सरवे वास्तोरस्य व्यवस्थिताः। एतद्वंशशिरश्चक्षुःकुक्षिहृन्मूर्धमर्मसु

kathamete surāḥ sarave vāstorasya vyavasthitāḥ| etadvaṃśaśiraścakṣuḥkukṣihṛnmūrdhamarmasu

जायेत पीडा द्र व्येषु सन्निविष्टेषु कस्य का। वास्त्वारम्भप्रवेशेषु यात्रायां स्थापनेषु च

jāyeta pīḍā dra vyeṣu sanniviṣṭeṣu kasya kā| vāstvārambhapraveśeṣu yātrāyāṃ sthāpaneṣu ca

दूतस्वप्ननिमित्ताद्यैः कथं ज्ञेयं शुभाशुभम्। कारुक्रियासु चित्रेषु तथा लेप्यक्रियासु च

dūtasvapnanimittādyaiḥ kathaṃ jñeyaṃ śubhāśubham| kārukriyāsu citreṣu tathā lepyakriyāsu ca

योज्यं किं कैमयोग्यं च किं भूपभवनादिषु। हस्तस्य लक्षणं मानसंज्ञा वै ज्ञायते कथम्

yojyaṃ kiṃ kaimayogyaṃ ca kiṃ bhūpabhavanādiṣu| hastasya lakṣaṇaṃ mānasaṃjñā vai jñāyate katham

किं हव्येष्वग्निलक्ष्म स्यात् किं च निर्युक्तलक्षणम्। अनुक्रमेण वर्णानां बलिकर्म च कीदृशम्

kiṃ havyeṣvagnilakṣma syāt kiṃ ca niryuktalakṣaṇam| anukrameṇa varṇānāṃ balikarma ca kīdṛśam

विधेयं विधिना केन भवने च प्रवेशनम्। पतिते स्फुटिते जीर्णे प्लुष्टे वज्राशनिक्षते

vidheyaṃ vidhinā kena bhavane ca praveśanam| patite sphuṭite jīrṇe pluṣṭe vajrāśanikṣate

निमग्नभग्ननिर्भिन्नप्रशीर्णेषु च वास्तुषु। मधुवल्मीकसंभूतौ प्रविरूढे च दारुणि

nimagnabhagnanirbhinnapraśīrṇeṣu ca vāstuṣu| madhuvalmīkasaṃbhūtau pravirūḍhe ca dāruṇi

जायते किं फलं कुत्र प्रायश्चित्तेन को विधिः। इत्येवमादिकमनेकविधं विधानं वेश्मोपगं च पृथगाश्रयसंभृतं च । अस्मास्वनल्पकरुणार्द्रि तचित्तवृत्तिर्व्याख्यातुमर्हसि समस्तमनुक्रमेण

jāyate kiṃ phalaṃ kutra prāyaścittena ko vidhiḥ| ityevamādikamanekavidhaṃ vidhānaṃ veśmopagaṃ ca pṛthagāśrayasaṃbhṛtaṃ ca | asmāsvanalpakaruṇārdri tacittavṛttirvyākhyātumarhasi samastamanukrameṇa

अथ महदादिसर्गश्चतुर्थोऽध्यायः

जयस्येति समाकर्ण्य विश्वकर्मा च तद्वचः। जगाद गर्जदम्भोदध्वनिगम्भीरया गिरा

jayasyeti samākarṇya viśvakarmā ca tadvacaḥ| jagāda garjadambhodadhvanigambhīrayā girā

साधु वत्स त्वया सम्यक् प्रज्ञयातिविशुद्धया। प्रश्नोऽयमीरितो वास्तुविद्याब्जवनभास्करः

sādhu vatsa tvayā samyak prajñayātiviśuddhayā| praśno'yamīrito vāstuvidyābjavanabhāskaraḥ

स त्वं निधाय प्रश्नानां समुदायममुं हृदि। वदतो मेऽवधानेन शृणु यद्ब्रह्मणोदितम्

sa tvaṃ nidhāya praśnānāṃ samudāyamamuṃ hṛdi| vadato me'vadhānena śṛṇu yadbrahmaṇoditam

इदमासीद्युगान्ताग्निप्लुष्टं संवर्तकादिभिः। समुत्सृजद्भिरम्भांसि विश्वमेकार्णवीकृतम्

idamāsīdyugāntāgnipluṣṭaṃ saṃvartakādibhiḥ| samutsṛjadbhirambhāṃsi viśvamekārṇavīkṛtam

तमोभूते ततस्तस्मिन् भोगपर्यङ्कमाश्रितः। हरिः सुष्वाप सलिले कृत्वोदरगतं जगत्

tamobhūte tatastasmin bhogaparyaṅkamāśritaḥ| hariḥ suṣvāpa salile kṛtvodaragataṃ jagat

अथास्य नाभावम्भोजमभूत् तस्मिन्नगायत। सर्वज्ञानाश्रयः श्रीमांश्चतुर्वक्त्रः सुरेश्वरः

athāsya nābhāvambhojamabhūt tasminnagāyata| sarvajñānāśrayaḥ śrīmāṃścaturvaktraḥ sureśvaraḥ

स कदाचिद् दधच्चेतः प्रजासृष्टिं प्रति प्रभुः। महान्तमसृजत् तत्र पूर्वं विश्वस्य हेतवे

sa kadācid dadhaccetaḥ prajāsṛṣṭiṃ prati prabhuḥ| mahāntamasṛjat tatra pūrvaṃ viśvasya hetave

त्रिधाहङ्कृतमेतस्मान्मनोऽभूत् सात्त्विकादतः। राजसादपि चाक्षाणि तन्मात्राणि च तामसात्

tridhāhaṅkṛtametasmānmano'bhūt sāttvikādataḥ| rājasādapi cākṣāṇi tanmātrāṇi ca tāmasāt

तेभ्यः पञ्च महाभूतान्याविरासन्ननुक्रमात्। व्योमादीनि धरान्तानि स्वैः स्वैर्युक्तानि तैर्गुणैः

tebhyaḥ pañca mahābhūtānyāvirāsannanukramāt| vyomādīni dharāntāni svaiḥ svairyuktāni tairguṇaiḥ

अधरोत्तरभावश्च सम्यगेषामथोच्यते। आदौ पृथ्वी ततोऽधस्तादापस्तासां च पावकः

adharottarabhāvaśca samyageṣāmathocyate| ādau pṛthvī tato'dhastādāpastāsāṃ ca pāvakaḥ

तस्याप्यधस्तात्पवनस्ततः खमवकाशदम्। भूतादिस्थं वियत्सोऽपि महता परिवारितः

tasyāpyadhastātpavanastataḥ khamavakāśadam| bhūtādisthaṃ viyatso'pi mahatā parivāritaḥ

महांश्च विशति व्यक्तं व्यक्तमव्यक्तकं पुनः। ग्राह्यग्राहकभावेन व्यक्तो भूतसमुद्भवः

mahāṃśca viśati vyaktaṃ vyaktamavyaktakaṃ punaḥ| grāhyagrāhakabhāvena vyakto bhūtasamudbhavaḥ

आधाराधार्यभावश्च यथार्थौ च स्थितिव्ययौ। महाभूतानि सदुणान्येवं सृष्ट्वा ततः प्रभुः

ādhārādhāryabhāvaśca yathārthau ca sthitivyayau| mahābhūtāni saduṇānyevaṃ sṛṣṭvā tataḥ prabhuḥ

मनः पुनरसौ सर्गे भौतिके सम्यगादधौ। सुरासुरान् सगन्धर्वान् यक्षरक्षांसि पन्नगान्

manaḥ punarasau sarge bhautike samyagādadhau| surāsurān sagandharvān yakṣarakṣāṃsi pannagān

नागान् मुनीनप्सरसो मनसा समजीजनत्। अर्केन्दू चक्षुषो जातौ गगनभ्रमणक्षमौ

nāgān munīnapsaraso manasā samajījanat| arkendū cakṣuṣo jātau gaganabhramaṇakṣamau

गात्रेभ्योऽपि च नक्षत्रचक्रमस्मादजायत। इन्द्रि येभ्यश्च पञ्चभ्योऽभूत्ताराग्रहपञ्चकम्

gātrebhyo'pi ca nakṣatracakramasmādajāyata| indri yebhyaśca pañcabhyo'bhūttārāgrahapañcakam

ग्रहत्वं पुनरेतेषामिन्द्रि यग्रहणाद्विदुः। सुरेन्द्र चापचिह्नानां विद्युद्वलयशालिनाम्

grahatvaṃ punareteṣāmindri yagrahaṇādviduḥ| surendra cāpacihnānāṃ vidyudvalayaśālinām

भीमाशनिभृतां चासीत्केशेभ्योऽम्बुमुचां भवः। विश्वमापूरयन् कृत्स्नमाविरासीत्तदिच्छया

bhīmāśanibhṛtāṃ cāsītkeśebhyo'mbumucāṃ bhavaḥ| viśvamāpūrayan kṛtsnamāvirāsīttadicchayā

त्रिलोकीपावनस्तिर्यग्गामी चण्डः समीरणः। ततश्चण्डानिलोद्धूतमुपर्यर्कांशुतापितम्

trilokīpāvanastiryaggāmī caṇḍaḥ samīraṇaḥ| tataścaṇḍāniloddhūtamuparyarkāṃśutāpitam

वायुभिः शोषमानीतं जगाम घनतां पयः। तस्योपरिष्टादम्भोधेरधः कुण्डलितं वपुः

vāyubhiḥ śoṣamānītaṃ jagāma ghanatāṃ payaḥ| tasyopariṣṭādambhodheradhaḥ kuṇḍalitaṃ vapuḥ

विष्णोः सज्यात्वमभ्येत्य धत्तेऽनन्तोऽखिलां भुवम्। न तप्तं येषु येष्वम्भः प्रदेशेष्वर्करश्मिभिः

viṣṇoḥ sajyātvamabhyetya dhatte'nanto'khilāṃ bhuvam| na taptaṃ yeṣu yeṣvambhaḥ pradeśeṣvarkaraśmibhiḥ

नीतं न वानिलैः शोषं तत्र तत्राब्धयोऽभवन्। महाम्भोवीचिसङ्घाता विक्षिप्ताश्चण्डमारुतैः

nītaṃ na vānilaiḥ śoṣaṃ tatra tatrābdhayo'bhavan| mahāmbhovīcisaṅghātā vikṣiptāścaṇḍamārutaiḥ

यत्र यत्रापुरैक्यं ते तत्र तत्राद्र योऽभवन्। निश्चलत्वार्थमवनिश्चर्मवद्वितताथ तैः

yatra yatrāpuraikyaṃ te tatra tatrādra yo'bhavan| niścalatvārthamavaniścarmavadvitatātha taiḥ

शैलैः कीलैरिव स्थानेष्वाचिता तेषु तेष्वियम्। वृद्धिं गताद्रि निःष्यन्दैर्भूभृतां प्रविभागजा

śailaiḥ kīlairiva sthāneṣvācitā teṣu teṣviyam| vṛddhiṃ gatādri niḥṣyandairbhūbhṛtāṃ pravibhāgajā

निम्नगाभूत्ततोऽम्भोधेः कान्ता निम्नानुसारिणी। मेदिन्यन्तेषु जलधिपर्यन्तेषु विनिर्ययुः

nimnagābhūttato'mbhodheḥ kāntā nimnānusāriṇī| medinyanteṣu jaladhiparyanteṣu viniryayuḥ

अम्भांसि यत्र यत्रासंस्ते द्वीपाश्चित्ररूपिणः। सनिम्नगाम्बुधिद्वीपा विभक्ताखिलभूधरा

ambhāṃsi yatra yatrāsaṃste dvīpāścitrarūpiṇaḥ| sanimnagāmbudhidvīpā vibhaktākhilabhūdharā

व्यक्ता बभूव कृत्स्नैवं भूमिर्भूतानि बिभ्रती। स चक्रे रौरवादीनां निरयाणामधः क्षितेः

vyaktā babhūva kṛtsnaivaṃ bhūmirbhūtāni bibhratī| sa cakre rauravādīnāṃ nirayāṇāmadhaḥ kṣiteḥ

स्वकर्मफलभुक्त्यर्थं स्थानं दुष्कृतकर्मणाम्। जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजैः सह स प्रभुः

svakarmaphalabhuktyarthaṃ sthānaṃ duṣkṛtakarmaṇām| jarāyujāṇḍajodbhijjasvedajaiḥ saha sa prabhuḥ

चतुर्धेत्यसृजल्लोके भूतग्रामं चराचरम्। द्वेधा जरायुजास्तत्र मनुष्याः पशवस्तथा

caturdhetyasṛjalloke bhūtagrāmaṃ carācaram| dvedhā jarāyujāstatra manuṣyāḥ paśavastathā

ग्राम्याः सप्ताभवंस्तेषु सप्तारण्यकृतालयाः। पुमान् गौस्तुरगच्छागौ मेषो वेगसरः खरः

grāmyāḥ saptābhavaṃsteṣu saptāraṇyakṛtālayāḥ| pumān gausturagacchāgau meṣo vegasaraḥ kharaḥ

ग्रामवासैकनिरताः सप्तैते परिकीर्तिताः। सिंहद्विपोष्ट्रमहिषाः शरभो गवयः कपिः

grāmavāsaikaniratāḥ saptaite parikīrtitāḥ| siṃhadvipoṣṭramahiṣāḥ śarabho gavayaḥ kapiḥ

अरण्यगोचरा जीवाः सप्तैते वत्स निर्मिताः। धर्माधर्मविवेकित्वाच्छ्रेयान् ग्राम्येषु पूरुषः

araṇyagocarā jīvāḥ saptaite vatsa nirmitāḥ| dharmādharmavivekitvācchreyān grāmyeṣu pūruṣaḥ

अरण्यचारिषु श्रेष्ठः सिंहः शौर्यबलादिभिः । सुपर्णा भुजगाः कीटा येऽपि च स्युः पिपीलिकाः

araṇyacāriṣu śreṣṭhaḥ siṃhaḥ śauryabalādibhiḥ | suparṇā bhujagāḥ kīṭā ye'pi ca syuḥ pipīlikāḥ

चतुर्धेत्यण्डजन्मानो जन्मिनस्ते प्रकीर्त्तिताः। क्लेदकेशसमुद्भूताः कृमियूकादिजन्तवः

caturdhetyaṇḍajanmāno janminaste prakīrttitāḥ| kledakeśasamudbhūtāḥ kṛmiyūkādijantavaḥ

सर्वेऽपि स्वेदजन्मानस्ते प्रजापतिना कृताः। उद्भिज्जाः पञ्चधा भूत्वा निर्दिष्टाः स्थावराश्च ते

sarve'pi svedajanmānaste prajāpatinā kṛtāḥ| udbhijjāḥ pañcadhā bhūtvā nirdiṣṭāḥ sthāvarāśca te

द्रुमा वल्ल्यश्च गुल्माश्च वंशाः सतृणजातयः। छन्नान्तःकरणत्वं च स्वस्थानात्त्यागितापि च

drumā vallyaśca gulmāśca vaṃśāḥ satṛṇajātayaḥ| channāntaḥkaraṇatvaṃ ca svasthānāttyāgitāpi ca

छिन्नप्ररोहिता चैषां वैशेषिकगुणत्रयम्। गायत्री भूतसंज्ञैषां चतुर्विंशतिपर्विका

chinnaprarohitā caiṣāṃ vaiśeṣikaguṇatrayam| gāyatrī bhūtasaṃjñaiṣāṃ caturviṃśatiparvikā

ज्ञात्वैनां पुरुषः पुण्यां भवति स्वर्गभाजनम्। भुवनभूजलवह्निमरुद्वियत्प्रमुख एष भवस्तव कीर्त्तितः। वंसुमतीपरिमाणविनिश्चयं कथयतः शृणु सम्प्रति वत्स मे

jñātvaināṃ puruṣaḥ puṇyāṃ bhavati svargabhājanam| bhuvanabhūjalavahnimarudviyatpramukha eṣa bhavastava kīrttitaḥ| vaṃsumatīparimāṇaviniścayaṃ kathayataḥ śṛṇu samprati vatsa me

अथ भुवनकोशः पञ्चमोऽध्यायः

अथो यथाक्रमं भूमेः कृत्स्नायाः कथयामि ते। विष्कम्भपरिधी वत्स बाहुल्यमपि च स्फुटम्

atho yathākramaṃ bhūmeḥ kṛtsnāyāḥ kathayāmi te| viṣkambhaparidhī vatsa bāhulyamapi ca sphuṭam

विष्कम्भोऽस्याः समुद्दिष्टो दशयोजनकोटयः। लक्षाण्यपि च मेदिन्यास्तद्वदेकोनविंशतिः। विष्कम्भत्रिगुणो यावद्विष्कम्भांशश्च पञ्चमः

viṣkambho'syāḥ samuddiṣṭo daśayojanakoṭayaḥ| lakṣāṇyapi ca medinyāstadvadekonaviṃśatiḥ| viṣkambhatriguṇo yāvadviṣkambhāṃśaśca pañcamaḥ

मेदिन्याः परिधिस्तावद्योजनैः परिकीर्त्तितः। द्वात्रिंशत्कोटयः षष्टिर्लक्षाणि परिधिः क्षितेः

medinyāḥ paridhistāvadyojanaiḥ parikīrttitaḥ| dvātriṃśatkoṭayaḥ ṣaṣṭirlakṣāṇi paridhiḥ kṣiteḥ

अशीतिश्च सहस्राणि योजनानां प्रकीर्त्तितः। योजनानां सहस्राणि विंशतिर्लक्षयोर्द्वयम्

aśītiśca sahasrāṇi yojanānāṃ prakīrttitaḥ| yojanānāṃ sahasrāṇi viṃśatirlakṣayordvayam

इति बाहुल्यमेतस्याः क्षितेर्वत्स तवोदितम्। चतुर्णां सलिलादीनां भूतादेर्महतोऽपि च

iti bāhulyametasyāḥ kṣitervatsa tavoditam| caturṇāṃ salilādīnāṃ bhūtādermahato'pi ca

उत्तरोत्तरमुर्वीतो मानं शतगुणं विदुः। तोयादिषु स्थितेयं भूश्चक्रवद्वृत्तशालिनी

uttarottaramurvīto mānaṃ śataguṇaṃ viduḥ| toyādiṣu sthiteyaṃ bhūścakravadvṛttaśālinī

पात्रस्थापरपात्रश्रीहारीण्यन्यान्यपि क्रमात्। प्रमाणमिदमेतेषां क्षित्यादीनां तवोदितम्

pātrasthāparapātraśrīhārīṇyanyānyapi kramāt| pramāṇamidameteṣāṃ kṣityādīnāṃ tavoditam

द्वीपादीनां तु पाथोधिनिवेशः पुनरुच्यते। द्वीपानामम्बुधीनां च सप्तानामपि मध्यगः

dvīpādīnāṃ tu pāthodhiniveśaḥ punarucyate| dvīpānāmambudhīnāṃ ca saptānāmapi madhyagaḥ

जम्बूद्वीपो भवेद्वृत्तः सहस्रशतविस्तृतः। हिमाद्रि र्हेमकूटाख्यो निषधो नीलसंज्ञितः

jambūdvīpo bhavedvṛttaḥ sahasraśatavistṛtaḥ| himādri rhemakūṭākhyo niṣadho nīlasaṃjñitaḥ

श्वेतः शृङ्गी च षडमी भवन्त्यस्मिन् कुलाचलाः। एतस्मादुत्तरेणाद्रे स्तुषाराङ्कितमेखलात्

śvetaḥ śṛṅgī ca ṣaḍamī bhavantyasmin kulācalāḥ| etasmāduttareṇādre stuṣārāṅkitamekhalāt

पूर्वापरायताः सर्वेऽप्यद्र यो यावदम्बुधि। अन्तरा नीलनिषधौ जम्बूद्वीपस्य नाभिगः

pūrvāparāyatāḥ sarve'pyadra yo yāvadambudhi| antarā nīlaniṣadhau jambūdvīpasya nābhigaḥ

वृत्तः पुण्यजनाकीर्णः श्रीमान् मेरुर्महाचलः। उदग्याम्यायते मेरोः प्राग्भागे माल्यवान् गिरिः

vṛttaḥ puṇyajanākīrṇaḥ śrīmān merurmahācalaḥ| udagyāmyāyate meroḥ prāgbhāge mālyavān giriḥ

सेवितः सिद्धनारीभिरानीलनिषधायतः। सुमेरोः पश्चिमेनाद्रि र्गन्धर्वकुलसङ्कुलः

sevitaḥ siddhanārībhirānīlaniṣadhāyataḥ| sumeroḥ paścimenādri rgandharvakulasaṅkulaḥ

माल्यवत्सदृशायामो महीभृद्गन्धमादनः। पर्वताबुभयान्तस्थौ हिमवान् शृङ्गवांस्तथा

mālyavatsadṛśāyāmo mahībhṛdgandhamādanaḥ| parvatābubhayāntasthau himavān śṛṅgavāṃstathā

योजनानां सहस्रे द्वे सार्धे स्यादुच्छ्रयस्तयोः। श्वेतश्च हेमकूटश्चेत्यन्तयोः पृथिवीधरौ

yojanānāṃ sahasre dve sārdhe syāducchrayastayoḥ| śvetaśca hemakūṭaścetyantayoḥ pṛthivīdharau

योजनानां सहस्रार्धमेकैकस्योच्छ्रयस्तयोः। निषधाचलनीलाद्रि माल्यवद्गन्धमादनाः

yojanānāṃ sahasrārdhamekaikasyocchrayastayoḥ| niṣadhācalanīlādri mālyavadgandhamādanāḥ

सहस्रयोजनोच्छ्रायाश्चत्वारोऽमी पृथक्पृथक्। एतेऽष्टावपि शैलेन्द्राः सहस्रद्वयविस्तृताः

sahasrayojanocchrāyāścatvāro'mī pṛthakpṛthak| ete'ṣṭāvapi śailendrāḥ sahasradvayavistṛtāḥ

उच्छ्रयार्धमधश्चापि विलग्नाः सह मेरुणा। मेरोः समुच्छ्रयोऽशीतिः सहस्राणि चतुर्युता

ucchrayārdhamadhaścāpi vilagnāḥ saha meruṇā| meroḥ samucchrayo'śītiḥ sahasrāṇi caturyutā

षोडशाधः सहस्राणि द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतिः। जम्बूतरुर्महान् मध्ये सुमेरोर्निषधस्य च

ṣoḍaśādhaḥ sahasrāṇi dvātriṃśanmūrdhni vistṛtiḥ| jambūtarurmahān madhye sumerorniṣadhasya ca

द्वीपस्यामुष्य यद्योगाज्जम्बूद्वीप इति श्रुतिः। शृङ्गैर्हिमशिलानद्धैः सर्वतो हिमवानयम्

dvīpasyāmuṣya yadyogājjambūdvīpa iti śrutiḥ| śṛṅgairhimaśilānaddhaiḥ sarvato himavānayam

महान्तो निवसन्त्यत्र पिशाचा यक्षराक्षसाः। कूटैर्हेममयैर्हेमकूट इत्यवनीधरः

mahānto nivasantyatra piśācā yakṣarākṣasāḥ| kūṭairhemamayairhemakūṭa ityavanīdharaḥ

यं सर्वतो निषेवन्ते सदा चारणगुह्यकाः। तरुणार्कप्रभाजालप्रतिमो निषधाचलः

yaṃ sarvato niṣevante sadā cāraṇaguhyakāḥ| taruṇārkaprabhājālapratimo niṣadhācalaḥ

निवसन्ति सुखं तत्र शेषवासुकितक्षकाः। हेमाब्जकर्णिकाकारः सुमेरुर्मणिकन्दरः

nivasanti sukhaṃ tatra śeṣavāsukitakṣakāḥ| hemābjakarṇikākāraḥ sumerurmaṇikandaraḥ

अत्रामराः साप्सरसस्त्रयस्त्रिंशद्वसन्ति ते। वैडूर्यनद्धैः शिखरैर्नीलो नीलमहीधरः

atrāmarāḥ sāpsarasastrayastriṃśadvasanti te| vaiḍūryanaddhaiḥ śikharairnīlo nīlamahīdharaḥ

कलयन्ति तपोनित्या यत्र ब्रह्मर्षयः स्थितिम्। श्वेतः स काञ्चनैः शृङ्गैर्गगनोल्लेखिभिर्वृतः

kalayanti taponityā yatra brahmarṣayaḥ sthitim| śvetaḥ sa kāñcanaiḥ śṛṅgairgaganollekhibhirvṛtaḥ

दोर्दर्पशालिनां यत्र निवासस्त्रिदशद्विषाम्। महानीलमयो बर्हिपिच्छच्छायो बहिर्महान्

dordarpaśālināṃ yatra nivāsastridaśadviṣām| mahānīlamayo barhipicchacchāyo bahirmahān

पितॄणामालयः शृङ्गैरुच्छ्रितैः शृङ्गवान् गिरिः। हिमाचलस्य याम्येन क्षाराब्धिवृतमन्यतः

pitṝṇāmālayaḥ śṛṅgairucchritaiḥ śṛṅgavān giriḥ| himācalasya yāmyena kṣārābdhivṛtamanyataḥ

वर्षं स्याद्भारतं नाम प्रथमं कार्मुकाकृति। तुषारनिलयस्याद्रे र्हेमकूटाचलस्य च

varṣaṃ syādbhārataṃ nāma prathamaṃ kārmukākṛti| tuṣāranilayasyādre rhemakūṭācalasya ca

मध्ये किंपुरुषं नाम द्वितीयं वर्षमीरितम्। अन्तरे हेमकूटस्य निषधस्य च भूभृतः

madhye kiṃpuruṣaṃ nāma dvitīyaṃ varṣamīritam| antare hemakūṭasya niṣadhasya ca bhūbhṛtaḥ

हरिवर्षमिति प्रोक्तं तृतीयं वर्षमुत्तमम्। निषधाचलनीलाद्रि माल्यवद्गन्धभूभृताम्

harivarṣamiti proktaṃ tṛtīyaṃ varṣamuttamam| niṣadhācalanīlādri mālyavadgandhabhūbhṛtām

चतुर्णां मध्यगं वर्षं तुर्यमस्मिन्निलावृतम्। उत्तरे नीलशैलस्य याम्ये च श्वेतभूभृतः

caturṇāṃ madhyagaṃ varṣaṃ turyamasminnilāvṛtam| uttare nīlaśailasya yāmye ca śvetabhūbhṛtaḥ

पञ्चमं वर्षमत्यर्थरम्यं रम्यकसंज्ञितम्। श्वेतशृङ्गवतोः शैलराजयोरनयोरिह

pañcamaṃ varṣamatyartharamyaṃ ramyakasaṃjñitam| śvetaśṛṅgavatoḥ śailarājayoranayoriha

मध्ये षष्ठं हिरण्यांशुरम्यं हैरण्यकाद्वयम्। अस्योत्तरे शृङ्गवतो याम्ये च क्षारवारिधेः

madhye ṣaṣṭhaṃ hiraṇyāṃśuramyaṃ hairaṇyakādvayam| asyottare śṛṅgavato yāmye ca kṣāravāridheḥ

कुरुवर्षाभिधं वर्षमुत्तरेण प्रचक्षते। अन्तरा नीलनिषधौ प्राग्भागे माल्यवद्गिरेः

kuruvarṣābhidhaṃ varṣamuttareṇa pracakṣate| antarā nīlaniṣadhau prāgbhāge mālyavadgireḥ

भद्रा श्वमष्टमं वर्षं प्राक्समुद्रा न्तमीरितम्। गन्धमादनशैलस्य प्रत्यक् प्राक्चापराम्बुधेः

bhadrā śvamaṣṭamaṃ varṣaṃ prāksamudrā ntamīritam| gandhamādanaśailasya pratyak prākcāparāmbudheḥ

नवमं वर्षमाचार्याः केतुमालं प्रचक्षते। इति प्रोक्तानि वर्षाणि नवामूनि मया तव

navamaṃ varṣamācāryāḥ ketumālaṃ pracakṣate| iti proktāni varṣāṇi navāmūni mayā tava

साम्प्रतं पुनरेतेषां प्रमाणमवधारय। प्रमाणेन सहस्राणि चतुस्त्रिंशच्चतुर्दिशम्

sāmprataṃ punareteṣāṃ pramāṇamavadhāraya| pramāṇena sahasrāṇi catustriṃśaccaturdiśam

योजनानामिहेच्छन्ति चतुरश्रमिलावृतम्। प्राक्प्रत्यग्भागगे वर्षे तस्योदग्याम्यतः समे

yojanānāmihecchanti caturaśramilāvṛtam| prākpratyagbhāgage varṣe tasyodagyāmyataḥ same

एकत्रिंशत्सहस्राणि किञ्चित् प्राक्प्रत्यगायते। यान्युक्तानि षडन्यानि वर्षाण्येभ्योऽवराणि ते

ekatriṃśatsahasrāṇi kiñcit prākpratyagāyate| yānyuktāni ṣaḍanyāni varṣāṇyebhyo'varāṇi te

तेषां नवसहस्राणि प्रत्येकं विस्तृतिर्मता। वर्षे किम्पुरुषे नार्यो नराश्च प्लक्षभोजनाः

teṣāṃ navasahasrāṇi pratyekaṃ vistṛtirmatā| varṣe kimpuruṣe nāryo narāśca plakṣabhojanāḥ

जीवन्त्ययुतमब्दानां जात्यजाम्बूनदत्विषः। हरिवर्षे नरा नार्यो वसन्तीक्षुरसाशिनः

jīvantyayutamabdānāṃ jātyajāmbūnadatviṣaḥ| harivarṣe narā nāryo vasantīkṣurasāśinaḥ

सायुतं च सहस्रं ते जीवन्ति रजतत्विषः। इलावृते नराः पद्मरागभासोद्गतास्तथा

sāyutaṃ ca sahasraṃ te jīvanti rajatatviṣaḥ| ilāvṛte narāḥ padmarāgabhāsodgatāstathā

जम्बूफलरसाहाराः सपादायुतजीविनः। नास्मिन् मेरुतटच्छन्ने तारकार्केन्दुरश्मयः

jambūphalarasāhārāḥ sapādāyutajīvinaḥ| nāsmin merutaṭacchanne tārakārkenduraśmayaḥ

स्वाङ्गप्रभाभिः किन्त्वत्र कृतोद्योता वसन्त्यमी। कैरवोदरसच्छाया भद्रा श्वे साङ्गना नराः

svāṅgaprabhābhiḥ kintvatra kṛtodyotā vasantyamī| kairavodarasacchāyā bhadrā śve sāṅganā narāḥ

नीलाम्रकफलाहारा भवन्त्यत्रायुतायुषः। दलत्कुवलयश्यामाः केतुमाले शरीरिणः

nīlāmrakaphalāhārā bhavantyatrāyutāyuṣaḥ| dalatkuvalayaśyāmāḥ ketumāle śarīriṇaḥ

शरदामयुतं तेषामायुः पनसभोजिनाम्। श्वेताभो रम्यके रम्ये न्यग्रोधफलभुग्जनः

śaradāmayutaṃ teṣāmāyuḥ panasabhojinām| śvetābho ramyake ramye nyagrodhaphalabhugjanaḥ

हरिवर्ष इव प्रोक्तमेतस्मिन् मानमायुषः। श्यामत्विषः स्त्रियो वर्षे पुमांसश्च हिरण्यके

harivarṣa iva proktametasmin mānamāyuṣaḥ| śyāmatviṣaḥ striyo varṣe pumāṃsaśca hiraṇyake

जीवन्त्ययुतमब्दानां सर्वेऽपि लकुचाशिनः। कुरुष्वभीष्टदैर्वृक्षैर्जीवन्ति स्त्रीयुता नराः

jīvantyayutamabdānāṃ sarve'pi lakucāśinaḥ| kuruṣvabhīṣṭadairvṛkṣairjīvanti strīyutā narāḥ

सपादमयुतं देवगर्भभा गौरकान्तयः। पुण्यकर्मा वसत्येषु वर्षेषु निखिलो जनः

sapādamayutaṃ devagarbhabhā gaurakāntayaḥ| puṇyakarmā vasatyeṣu varṣeṣu nikhilo janaḥ

शोकव्याधिजरातङ्कशङ्कोन्मुक्तः सदा सुखी। वनैः कीर्णानि सर्वाणि कुसुमस्तबकानतैः

śokavyādhijarātaṅkaśaṅkonmuktaḥ sadā sukhī| vanaiḥ kīrṇāni sarvāṇi kusumastabakānataiḥ

उद्भिज्जाद्भिर्नदीभिश्च तैस्तैस्तुङ्गैश्च पादपैः। उदञ्चद्वीचिमालेन लावणेनाब्धिना बहिः

udbhijjādbhirnadībhiśca taistaistuṅgaiśca pādapaiḥ| udañcadvīcimālena lāvaṇenābdhinā bahiḥ

प्रक्षितोऽयमुक्तस्ते जम्बूद्वीपो मयालिः। द्वादशाम्बुनिधावत्र पृथग्भूमिभृतः स्थिताः

prakṣito'yamuktaste jambūdvīpo mayāliḥ| dvādaśāmbunidhāvatra pṛthagbhūmibhṛtaḥ sthitāḥ

त्रयस्त्रयो दिशि दिशि स्फारोर्मिस्थगितोपलाः। मैनाकश्च बलाहश्च चक्रनामा च दक्षिणे

trayastrayo diśi diśi sphārormisthagitopalāḥ| mainākaśca balāhaśca cakranāmā ca dakṣiṇe

नारदाख्यो वराहाख्यः सौमकाख्यश्च पश्चिमे। उदग्भागेऽपि च द्रो णकङ्कचन्द्रा इति त्रयः

nāradākhyo varāhākhyaḥ saumakākhyaśca paścime| udagbhāge'pi ca dro ṇakaṅkacandrā iti trayaḥ

धूम्रको दुन्दुभिश्चैव सार्द्र कश्चेति पूर्वतः। सहस्रं योजनानां ते दीर्घास्तस्यार्धमुच्छ्रिताः

dhūmrako dundubhiścaiva sārdra kaśceti pūrvataḥ| sahasraṃ yojanānāṃ te dīrghāstasyārdhamucchritāḥ

मग्नास्तदर्धमम्भोधौ विस्तृताश्च धराधराः। जुष्टाः सर्वे सुरैः शृङ्गप्रौढिलीढविहायसः

magnāstadardhamambhodhau vistṛtāśca dharādharāḥ| juṣṭāḥ sarve suraiḥ śṛṅgaprauḍhilīḍhavihāyasaḥ

ज्वलितौषधयः कान्तविचित्रद्रुमवीरुधः। द्वीपाः शाककुशक्रौञ्चशाल्मल्य इति च क्रमात्

jvalitauṣadhayaḥ kāntavicitradrumavīrudhaḥ| dvīpāḥ śākakuśakrauñcaśālmalya iti ca kramāt

गोमेदः पुष्कराख्यश्च षडमी बाह्यतः स्थिताः। क्षीराज्यदधिमद्येक्षुरसस्वाद्वम्भसोऽर्णवाः

gomedaḥ puṣkarākhyaśca ṣaḍamī bāhyataḥ sthitāḥ| kṣīrājyadadhimadyekṣurasasvādvambhaso'rṇavāḥ

द्वीपान् शाकादिकानेते परिवार्य स्थिताः क्रमात्। स्वद्वीपतुल्याः सर्वे ते प्रमाणेन यथाक्रमम्

dvīpān śākādikānete parivārya sthitāḥ kramāt| svadvīpatulyāḥ sarve te pramāṇena yathākramam

अमी शाकादयो द्वीपा जम्बूद्वीपप्रमाणतः। यथाक्रमं स्युर्द्विगुणास्तथाम्भोनिधयोऽपिच

amī śākādayo dvīpā jambūdvīpapramāṇataḥ| yathākramaṃ syurdviguṇāstathāmbhonidhayo'pica

शाके सप्ताद्र यस्तेषूदयो जलधरस्तथा। नारको रैवतः श्यामो राजतोऽथाम्बिकेयकः

śāke saptādra yasteṣūdayo jaladharastathā| nārako raivataḥ śyāmo rājato'thāmbikeyakaḥ

चतुःसाहस्त्रिकस्तेषां विष्कम्भोऽर्धं समुच्छ्रयः। तदर्धं भूप्रदेशश्च सेवितानां सुरर्षिभिः

catuḥsāhastrikasteṣāṃ viṣkambho'rdhaṃ samucchrayaḥ| tadardhaṃ bhūpradeśaśca sevitānāṃ surarṣibhiḥ

वृत्तानां द्वीपवत्तेषां बाह्यतोऽमून्यनुक्रमात्। वर्षाणि सन्निविष्टानि सप्त तानि ब्रवीमि ते

vṛttānāṃ dvīpavatteṣāṃ bāhyato'mūnyanukramāt| varṣāṇi sanniviṣṭāni sapta tāni bravīmi te

जलदाख्यं कुमारं च सुकुमारं मणीचकम्। कुसुमोत्तरमोदाकीमहाद्रुमवनानि च

jaladākhyaṃ kumāraṃ ca sukumāraṃ maṇīcakam| kusumottaramodākīmahādrumavanāni ca

कुशे विद्रुमहेमाख्यौ द्युतिमानथ पुष्पवान्। कुशेशयो हरिक्ष्माभृन्मन्दरश्च कुलाचलाः

kuśe vidrumahemākhyau dyutimānatha puṣpavān| kuśeśayo harikṣmābhṛnmandaraśca kulācalāḥ

विष्कम्भोऽष्टसहस्राणि तेषां प्रत्येकमीरितः। तदर्धमुच्छ्रयस्तद्वदुच्छ्रयार्धमधोगमः

viṣkambho'ṣṭasahasrāṇi teṣāṃ pratyekamīritaḥ| tadardhamucchrayastadvaducchrayārdhamadhogamaḥ

उद्भिदं वेणुवत्संज्ञं सरालमथ लम्बनम्। वर्षं श्रीमत्प्रभाकृच्च कपिलं पन्नगाभिधम्

udbhidaṃ veṇuvatsaṃjñaṃ sarālamatha lambanam| varṣaṃ śrīmatprabhākṛcca kapilaṃ pannagābhidham

क्रौञ्चे क्रौञ्चोऽन्धकारश्च देवो गोविन्दवामनौ। द्विविदः पुण्डरीकश्चेत्यस्मिन् सप्त कुलाद्र यः

krauñce krauñco'ndhakāraśca devo govindavāmanau| dvividaḥ puṇḍarīkaścetyasmin sapta kulādra yaḥ

विष्कम्भोऽयुतमेतेषां विष्कम्भार्धं समुच्छ्रयः। अधोगतिस्तदर्धं च वर्षाण्येषां तु बाह्यतः

viṣkambho'yutameteṣāṃ viṣkambhārdhaṃ samucchrayaḥ| adhogatistadardhaṃ ca varṣāṇyeṣāṃ tu bāhyataḥ

कुसलाख्याष्टवर्षाख्ये परापतमनोनुगे। मुनिवर्षान्धकाराख्ये सप्तमं दुन्दुभीति च

kusalākhyāṣṭavarṣākhye parāpatamanonuge| munivarṣāndhakārākhye saptamaṃ dundubhīti ca

गिरयः शाल्मलिद्वीपे रक्तः पीतः सितस्तथा। वैपुल्यमेषां द्वात्रिंशत्सहस्राणि प्रचक्षते

girayaḥ śālmalidvīpe raktaḥ pītaḥ sitastathā| vaipulyameṣāṃ dvātriṃśatsahasrāṇi pracakṣate

वैपुल्यार्धं समुच्छ्रायस्तदर्धमवनौ गतिः। वर्षे शान्तभयं वीतभयं चेत्यत्र संस्थिते

vaipulyārdhaṃ samucchrāyastadardhamavanau gatiḥ| varṣe śāntabhayaṃ vītabhayaṃ cetyatra saṃsthite

गोमेदे तु सुरश्चेति कुमुदश्चेति भूधरौ। योजनानां चतुःषष्टिस्तौ सहस्राणि विस्तृतौ

gomede tu suraśceti kumudaśceti bhūdharau| yojanānāṃ catuḥṣaṣṭistau sahasrāṇi vistṛtau

उच्छ्रायो विस्तरस्यार्धं तदर्धं चाप्यधोगतिः। धातकीखण्डनामास्य मध्ये वर्षमुदीरितम्

ucchrāyo vistarasyārdhaṃ tadardhaṃ cāpyadhogatiḥ| dhātakīkhaṇḍanāmāsya madhye varṣamudīritam

अस्त्यद्रिः पुष्करद्वीपे मानसोत्तरसंज्ञितः। बाह्यतो वर्षमेतस्य महावीतमिति स्मृतम्

astyadriḥ puṣkaradvīpe mānasottarasaṃjñitaḥ| bāhyato varṣametasya mahāvītamiti smṛtam

विस्तृतोऽष्टौ सहस्राणि शैलोऽयं द्वे तथायुते। सहस्रशतमन्यच्च सुरसिद्धर्षिसेवितः

vistṛto'ṣṭau sahasrāṇi śailo'yaṃ dve tathāyute| sahasraśatamanyacca surasiddharṣisevitaḥ

व्यासार्धेनोच्छ्रयस्तस्य तदर्धेनाप्यधोगमः। सुरेशानां नगर्योऽस्मिन् मया वत्स निवेशिताः

vyāsārdhenocchrayastasya tadardhenāpyadhogamaḥ| sureśānāṃ nagaryo'smin mayā vatsa niveśitāḥ

ऐन्द्री वस्वोकसारा प्राग् याम्या संयमनी ततः। प्राचेनसी सुखा पश्चात्तथा सौम्युत्तरे विभा

aindrī vasvokasārā prāg yāmyā saṃyamanī tataḥ| prācenasī sukhā paścāttathā saumyuttare vibhā

धर्मरक्षार्थमेतासु चत्वारश्चतसृष्वपि। तथा लोकव्यवस्थार्थं पृथग्लोकभृतः स्थिताः

dharmarakṣārthametāsu catvāraścatasṛṣvapi| tathā lokavyavasthārthaṃ pṛthaglokabhṛtaḥ sthitāḥ

लोकालोकाचलः स्वादुसलिलाद्द्विगुणो बहिः। स्वादूदाब्धिप्रमाणात्सविस्ताराद्द्विगुणोऽपि च

lokālokācalaḥ svādusalilāddviguṇo bahiḥ| svādūdābdhipramāṇātsavistārāddviguṇo'pi ca

समुच्छ्रितोऽसौ नियुतं नियुतार्धमधो गतः। पञ्च क्रोशाः प्रतिदिशं नियुतानि तथा नव

samucchrito'sau niyutaṃ niyutārdhamadho gataḥ| pañca krośāḥ pratidiśaṃ niyutāni tathā nava

तद्वच्च नियुतस्यार्धं मेरुमध्यात्तदन्तरम्। समुद्भासितदेहार्धस्तिग्मांशोः किरणैरयम्

tadvacca niyutasyārdhaṃ merumadhyāttadantaram| samudbhāsitadehārdhastigmāṃśoḥ kiraṇairayam

तत्समेन च भूम्यर्धेनावृतः परतः पुनः। भौतान्यावरणान्युर्व्या यस्यैतानि स्थितान्यधः

tatsamena ca bhūmyardhenāvṛtaḥ parataḥ punaḥ| bhautānyāvaraṇānyurvyā yasyaitāni sthitānyadhaḥ

बाह्यतोऽपि च भूम्यूर्ध्वं निविष्टानि तथानघ। इति वत्स तव प्रोक्तः सन्निवेशोऽखिलः क्षितेः

bāhyato'pi ca bhūmyūrdhvaṃ niviṣṭāni tathānagha| iti vatsa tava proktaḥ sanniveśo'khilaḥ kṣiteḥ

स्थितिं गतिं च कथयाम्यर्कादीनामतःपरम्। सूर्येन्दुधिष्ण्यज्ञसितभौमार्कित्रिदशार्चिताः

sthitiṃ gatiṃ ca kathayāmyarkādīnāmataḥparam| sūryendudhiṣṇyajñasitabhaumārkitridaśārcitāḥ

सप्तर्षयो ध्रुवश्चेति भूमेरूर्ध्वं क्रमात् स्थिताः। चत्वारि द्वे तथा भूमेरूर्ध्वमा सूर्यनन्दनात्

saptarṣayo dhruvaśceti bhūmerūrdhvaṃ kramāt sthitāḥ| catvāri dve tathā bhūmerūrdhvamā sūryanandanāt

षडेवमन्तराणि स्युः सहस्राणां शतं शतम्। ग्रहान्तराणि यान्यन्यान्यवशिष्टान्यनुक्रमात्

ṣaḍevamantarāṇi syuḥ sahasrāṇāṃ śataṃ śatam| grahāntarāṇi yānyanyānyavaśiṣṭānyanukramāt

तानि चत्वार्यपि द्वे द्वे लक्षे प्रोक्तानि मानतः। धरित्रीध्रुवयोर्मध्ये योजनानां चतुर्दश

tāni catvāryapi dve dve lakṣe proktāni mānataḥ| dharitrīdhruvayormadhye yojanānāṃ caturdaśa

नियुतानि समुत्सेधस्त्रैलोक्यस्य प्रकीर्त्तितः। एकाथ द्वे चतस्रोऽष्टावन्तरं कोटयः क्रमात्

niyutāni samutsedhastrailokyasya prakīrttitaḥ| ekātha dve catasro'ṣṭāvantaraṃ koṭayaḥ kramāt

महोजनस्तपःसत्यलोकानामुपरि ध्रुवात्। ये स्थिताः सत्यलोकोर्ध्वमधस्तादण्डकर्परात्

mahojanastapaḥsatyalokānāmupari dhruvāt| ye sthitāḥ satyalokordhvamadhastādaṇḍakarparāt

एका कोटिर्भवेत्तेषां पञ्चाशन्नियुतान्विता। अथावरणयोगोऽस्य विहितः पद्मजन्मना

ekā koṭirbhavetteṣāṃ pañcāśanniyutānvitā| athāvaraṇayogo'sya vihitaḥ padmajanmanā

यथैवाधस्तथा निर्यक्तथैवोर्ध्वमपि क्रमात्। वहेऽब्दाः प्रवहे सूर्यः स्थितः शीतांशुरुद्वहे

yathaivādhastathā niryaktathaivordhvamapi kramāt| vahe'bdāḥ pravahe sūryaḥ sthitaḥ śītāṃśurudvahe

संवहस्थानि नक्षत्राण्यावहस्थाः पुनर्ग्रहाः। सप्तर्षयः परिवहे ध्रुवश्चापि परावहे

saṃvahasthāni nakṣatrāṇyāvahasthāḥ punargrahāḥ| saptarṣayaḥ parivahe dhruvaścāpi parāvahe

प्रदक्षिणममी सप्त मरुतो भ्रमयन्त्यमून्। मेघीभूतः स्थितो मध्ये सुमेरुक्ष्माभृति ध्रुवः

pradakṣiṇamamī sapta maruto bhramayantyamūn| meghībhūtaḥ sthito madhye sumerukṣmābhṛti dhruvaḥ

समस्तमपि तद्बद्धं ज्योतिश्चक्रं भ्रमत्यदः। सप्ताश्वेनैकचक्रेण रथेन रथिनां वरः

samastamapi tadbaddhaṃ jyotiścakraṃ bhramatyadaḥ| saptāśvenaikacakreṇa rathena rathināṃ varaḥ

तेजोमयेन सततं भ्राम्यति ज्योतिषां पतिः। केतुमालेरजन्यर्धं करोत्यस्तं कुरुष्वपि

tejomayena satataṃ bhrāmyati jyotiṣāṃ patiḥ| ketumālerajanyardhaṃ karotyastaṃ kuruṣvapi

मध्यन्दिनं च भद्रा श्वेस्तं गच्छन् भारते रविः। रसाब्धिपक्षसङ्ख्यानि योजनानि निमेषतः

madhyandinaṃ ca bhadrā śvestaṃ gacchan bhārate raviḥ| rasābdhipakṣasaṅkhyāni yojanāni nimeṣataḥ

सप्तविंशतिकां चाष्टौ भागान्सर्पत्यहर्पतिः। योजनान्यध्विनन्दर्नु गुणसङ्ख्यानि काष्ठया

saptaviṃśatikāṃ cāṣṭau bhāgānsarpatyaharpatiḥ| yojanānyadhvinandarnu guṇasaṅkhyāni kāṣṭhayā

नवांशकचतुष्कं च क्रामत्यहिमदीधितिः। वह्न्यग्निवसुखेन्द्र क्ष्मासङ्ख्यातान्यब्जिनीपतिः

navāṃśakacatuṣkaṃ ca krāmatyahimadīdhitiḥ| vahnyagnivasukhendra kṣmāsaṅkhyātānyabjinīpatiḥ

100

योजनस्य त्रिभागं च प्रयाति कलयैकया। वियत्खव्योमभूताश्विगुणपावकसङ्ख्यया

yojanasya tribhāgaṃ ca prayāti kalayaikayā| viyatkhavyomabhūtāśviguṇapāvakasaṅkhyayā

101

योजनान्युष्णकिरणो मुहूर्तेन प्रसर्पति। रात्र्यहेण सहस्राणि पञ्चाशन्नवकोटयः

yojanānyuṣṇakiraṇo muhūrtena prasarpati| rātryaheṇa sahasrāṇi pañcāśannavakoṭayaḥ

102

लक्षाणि सप्तनवतिर्गतिः स्यात् तिग्मरोचिषः। मध्येन पुष्करद्वीपस्यार्को गत्यानया व्रजन्

lakṣāṇi saptanavatirgatiḥ syāt tigmarociṣaḥ| madhyena puṣkaradvīpasyārko gatyānayā vrajan

103

नभस्तलेन पुनरप्युदयादुदयं श्रयेत्। इत्थं गतिरियं सम्यक्तिग्मभानोर्निरूपिता

nabhastalena punarapyudayādudayaṃ śrayet| itthaṃ gatiriyaṃ samyaktigmabhānornirūpitā

104

गतिं चन्द्र ग्रहर्क्षाणां भोगं चार्काद्विभावयेत्। प्रोक्तं तवेत्यहोरात्रप्रमाणमधुनानघ। पक्षमासर्तुवर्षादीन्व्यवहाराय कल्पयेत्

gatiṃ candra graharkṣāṇāṃ bhogaṃ cārkādvibhāvayet| proktaṃ tavetyahorātrapramāṇamadhunānagha| pakṣamāsartuvarṣādīnvyavahārāya kalpayet

105

इति निगदित एष द्वीपशैलाम्बुधीना। मवनिवलयवर्त्ती कार्त्स्न्यतः सन्निवेशः। गतिरपि दिनभर्त्तुः कीर्त्तिता विश्वमानं। पुनरिह युगधर्मं कीर्त्त्यमानं निबोध

iti nigadita eṣa dvīpaśailāmbudhīnā| mavanivalayavarttī kārtsnyataḥ sanniveśaḥ| gatirapi dinabharttuḥ kīrttitā viśvamānaṃ| punariha yugadharmaṃ kīrttyamānaṃ nibodha

समराङ्गणसूत्रधार अध्याय ६

अथ प्राक्कथितादस्माद्भूतसर्गादनन्तरम्। प्रजासीदमरैः सार्धमियं पूर्णजनाकुला

atha prākkathitādasmādbhūtasargādanantaram| prajāsīdamaraiḥ sārdhamiyaṃ pūrṇajanākulā

शोकव्याधिशरातङ्कविमुक्तास्त्रिदशा इव। पुराभवन् कृतयुगे पुमांसः स्थिरयौवनाः

śokavyādhiśarātaṅkavimuktāstridaśā iva| purābhavan kṛtayuge pumāṃsaḥ sthirayauvanāḥ

ते निकुञ्जेषु शैलानां नदीषु च सरस्सु च। वनेषु च विचित्रेषु चिक्रीडुर्दैवतैः सह

te nikuñjeṣu śailānāṃ nadīṣu ca sarassu ca| vaneṣu ca vicitreṣu cikrīḍurdaivataiḥ saha

हेलया ते समुत्पत्य कदाचिदमरैः सह। निरर्गलाः समासाद्य स्वर्विचेरुः सुरा इव

helayā te samutpatya kadācidamaraiḥ saha| nirargalāḥ samāsādya svarviceruḥ surā iva

चित्राम्बरावृताः सर्वे नानाभरणशालिनः। विमानाकृतयस्तेषामासन् कल्पद्रुमा द्रुमाः

citrāmbarāvṛtāḥ sarve nānābharaṇaśālinaḥ| vimānākṛtayasteṣāmāsan kalpadrumā drumāḥ

मनोज्ञाभिः सह स्त्रीभिर्विचित्राभरणास्त्रियः। कल्पद्रुमेष्वकार्षुस्ते वासं क्रीडां च तेष्वथ

manojñābhiḥ saha strībhirvicitrābharaṇāstriyaḥ| kalpadrumeṣvakārṣuste vāsaṃ krīḍāṃ ca teṣvatha

क्षुत्तृड्दुःखोज्झिताः सर्वे बभूवुरयुतायुषः। रत्नावदातदेहास्ते कदाचिद्भूरसाशिनः

kṣuttṛḍduḥkhojjhitāḥ sarve babhūvurayutāyuṣaḥ| ratnāvadātadehāste kadācidbhūrasāśinaḥ

रतिप्रायास्तदासंस्ते स्वेच्छाहारविहारिणः। स्वीकारविग्रहच्छेदविशदीकृतचेतसः

ratiprāyāstadāsaṃste svecchāhāravihāriṇaḥ| svīkāravigrahacchedaviśadīkṛtacetasaḥ

नास्मिन्नर्कस्तपत्युग्रं न वाति प्रबलोऽनिलः। नीहारच्छेदसुन्दर्यो निशाः पूर्णेन्दुभूषणाः

nāsminnarkastapatyugraṃ na vāti prabalo'nilaḥ| nīhāracchedasundaryo niśāḥ pūrṇendubhūṣaṇāḥ

भिन्नस्निग्धाञ्जनश्यामाः सतडिन्मन्द्र निस्वनाः। अचण्डाशनयश्चासन् कबरीकान्तयो घनाः

bhinnasnigdhāñjanaśyāmāḥ sataḍinmandra nisvanāḥ| acaṇḍāśanayaścāsan kabarīkāntayo ghanāḥ

माद्यत्पिकवधूदष्टमाकन्दमुकुराङ्कुराः। आसन्सदापुष्पफलाभोगा येषां वनालयाः

mādyatpikavadhūdaṣṭamākandamukurāṅkurāḥ| āsansadāpuṣpaphalābhogā yeṣāṃ vanālayāḥ

एकोऽग्रजन्मा वर्णोऽस्मिन् वेदोऽभूदेक एव च। ऋतुर्वसन्त एवैकः कुसुमायुधबान्धवः

eko'grajanmā varṇo'smin vedo'bhūdeka eva ca| ṛturvasanta evaikaḥ kusumāyudhabāndhavaḥ

रूपश्रुतसुखैश्वर्यभाजस्ते निखिला अपि। समत्वान्नाभवत्तेषामुत्तमाधममध्यता

rūpaśrutasukhaiśvaryabhājaste nikhilā api| samatvānnābhavatteṣāmuttamādhamamadhyatā

न खेटनगरग्रामपुरक्षेत्रखलादिकम्। न दंशमशकक्रव्याद्भयं वा न ग्रहादि च

na kheṭanagaragrāmapurakṣetrakhalādikam| na daṃśamaśakakravyādbhayaṃ vā na grahādi ca

कल्पद्रुमाप्तभोगानां न चैषां प्रभुरप्यभूत्। पुरास्मिन् भारते वर्षे तेषां निवसतामिति

kalpadrumāptabhogānāṃ na caiṣāṃ prabhurapyabhūt| purāsmin bhārate varṣe teṣāṃ nivasatāmiti

जगाम सुबहुः कालः सुरैः सार्धं सुरश्रियाम्। अज्ञाततत्प्रभावानां सहसंवाससंभवा

jagāma subahuḥ kālaḥ suraiḥ sārdhaṃ suraśriyām| ajñātatatprabhāvānāṃ sahasaṃvāsasaṃbhavā

अथैषामभवद्दैवादवज्ञा त्रिदशान् प्रति। अपूज्यमानास्ते पूज्याः सर्वेऽप्यखिलवेदिनः

athaiṣāmabhavaddaivādavajñā tridaśān prati| apūjyamānāste pūjyāḥ sarve'pyakhilavedinaḥ

आदाय तत्कल्पतरुं निपेतुर्द्यां दिवौकसः। दिवंगमनशक्तिश्च दिव्यो भावश्च तद्गतः

ādāya tatkalpataruṃ nipeturdyāṃ divaukasaḥ| divaṃgamanaśaktiśca divyo bhāvaśca tadgataḥ

सरसः परमो भूमौ भूरसश्च न्यवर्तत। स्मृत्वा कल्पद्रुमांस्तांस्तान् क्रीडास्ताश्च सुरैः सह

sarasaḥ paramo bhūmau bhūrasaśca nyavartata| smṛtvā kalpadrumāṃstāṃstān krīḍāstāśca suraiḥ saha

व्यलपन् बहुधात्यर्थमनर्थकृतचेतसः। ततो विलपतां भूरि स्वैरमाहारहेतवे

vyalapan bahudhātyarthamanarthakṛtacetasaḥ| tato vilapatāṃ bhūri svairamāhārahetave

प्राणत्राणार्थमेतेषामभूत् पर्पटको भुवि। भूरसेनैव तेनैते कुर्वाणाः प्राणरक्षणम्

prāṇatrāṇārthameteṣāmabhūt parpaṭako bhuvi| bhūrasenaiva tenaite kurvāṇāḥ prāṇarakṣaṇam

विना कल्पद्रुमैर्वासमन्यवृक्षेषु चक्रिरे। अथैषां पश्यतामेव कदाचिद्भाग्यसंक्षयात्

vinā kalpadrumairvāsamanyavṛkṣeṣu cakrire| athaiṣāṃ paśyatāmeva kadācidbhāgyasaṃkṣayāt

विपर्ययाच्च कालस्य भूमेः पर्पटकोऽप्यगात्। ततः पर्पटके नष्टे तुषशूककणोज्झिताः

viparyayācca kālasya bhūmeḥ parpaṭako'pyagāt| tataḥ parpaṭake naṣṭe tuṣaśūkakaṇojjhitāḥ

अकृष्टपच्या मेदिन्यामभवञ्शालितण्डुलाः। शाल्योदनेन तेनाथ सुखादुव्यञ्जनेन ते

akṛṣṭapacyā medinyāmabhavañśālitaṇḍulāḥ| śālyodanena tenātha sukhāduvyañjanena te

परमां तृप्तिमासेदुः परितोषात्तचेतसः। तन्नाशशङ्कया शालितण्डुलानां द्रुमेष्वधः

paramāṃ tṛptimāseduḥ paritoṣāttacetasaḥ| tannāśaśaṅkayā śālitaṇḍulānāṃ drumeṣvadhaḥ

ते व्यधुर्महतो राशींस्तत्क्षेत्राणि च चक्रिरे। अजायत ततो लोभो मात्सर्येर्ष्यापुरस्सरः

te vyadhurmahato rāśīṃstatkṣetrāṇi ca cakrire| ajāyata tato lobho mātsaryerṣyāpurassaraḥ

तत्र तत्र शनैश्चक्रे पदन्यासं च मन्मथः। द्वन्द्वप्राप्त्या ततस्तेषां बिभ्रतामुत्तमां गतिम्

tatra tatra śanaiścakre padanyāsaṃ ca manmathaḥ| dvandvaprāptyā tatasteṣāṃ bibhratāmuttamāṃ gatim

धैर्यध्वंसादभूत् स्त्रीषु भृशं रागतुरङ्गमः। दारक्षेत्रनिमित्तानि भूयांस्येषामनन्तरम्

dhairyadhvaṃsādabhūt strīṣu bhṛśaṃ rāgaturaṅgamaḥ| dārakṣetranimittāni bhūyāṃsyeṣāmanantaram

परिक्लेशैकमूलानि द्वन्द्वान्यासन्पृथक्पृथक्। ततः स्वकॢप्तमर्यादोच्छेदिष्वेष्वजितात्मसु

parikleśaikamūlāni dvandvānyāsanpṛthakpṛthak| tataḥ svakḷptamaryādocchediṣveṣvajitātmasu

अविनीतेष्वभाग्येषु स शालिस्तुषतामगात्। प्रवृद्धरजसां तेषां सा पुण्यश्लोकता गता

avinīteṣvabhāgyeṣu sa śālistuṣatāmagāt| pravṛddharajasāṃ teṣāṃ sā puṇyaślokatā gatā

मलप्रवृत्तिरभवत् तुषधान्योपसेवया। तुषधान्ये ततो नष्टे परिभुक्ते च सञ्चये

malapravṛttirabhavat tuṣadhānyopasevayā| tuṣadhānye tato naṣṭe paribhukte ca sañcaye

चीरवल्कलवस्त्राणां कन्दमूलफलाशिनाम्। ऋतवः कालपर्यासात् षड् वसन्तादयोऽभवन्

cīravalkalavastrāṇāṃ kandamūlaphalāśinām| ṛtavaḥ kālaparyāsāt ṣaḍ vasantādayo'bhavan

ततस्तेषामभूद्दोषरोगशोकाकुलं वपुः। मनश्च कामक्रोधेर्ष्यादैन्यासूयादिदूषितम्

tatasteṣāmabhūddoṣarogaśokākulaṃ vapuḥ| manaśca kāmakrodherṣyādainyāsūyādidūṣitam

आधिदैवकमुष्णाम्बुशीतादिजनितं महत्। आधिभौतिकमप्यासीद्दुःखं व्यालमृगादिजम्

ādhidaivakamuṣṇāmbuśītādijanitaṃ mahat| ādhibhautikamapyāsīdduḥkhaṃ vyālamṛgādijam

इत्थं दुःखत्रयार्त्तास्ते व्यवायाद्यभिगुप्तये। हिमनीहारशीताम्बुवाताद्यापच्छिदेऽपि च

itthaṃ duḥkhatrayārttāste vyavāyādyabhiguptaye| himanīhāraśītāmbuvātādyāpacchide'pi ca

अजातप्रीतयो वृक्षैः कुट्टिमानि गृहाणि ते। व्यधुश्छित्त्वाश्मभिर्वृक्षानन्यान् दुःखार्तेचेतसः

ajātaprītayo vṛkṣaiḥ kuṭṭimāni gṛhāṇi te| vyadhuśchittvāśmabhirvṛkṣānanyān duḥkhārtecetasaḥ

स्मृत्वा कल्पद्रुमाकारास्तद्रू पाणि गृहाणि ते। एकद्वित्रिचतुःसप्तदशशालानि चक्रिरे

smṛtvā kalpadrumākārāstadrū pāṇi gṛhāṇi te| ekadvitricatuḥsaptadaśaśālāni cakrire

शब्दा प्राकारपरिखेष्वाच्छन्नेषु तृणादिभिः। हृष्टास्तेष्वनयन् कालमाप्तेषु गृहमेधिनः

śabdā prākāraparikheṣvācchanneṣu tṛṇādibhiḥ| hṛṣṭāsteṣvanayan kālamāpteṣu gṛhamedhinaḥ

इत्यमीषु गृहिणो गृहेषु ते शीतवातजलतापनाशिषु। हर्षसंवलितमानसाश्चिरं सन्निरस्तविपदोऽवसन् सुखम्

ityamīṣu gṛhiṇo gṛheṣu te śītavātajalatāpanāśiṣu| harṣasaṃvalitamānasāściraṃ sannirastavipado'vasan sukham

अथ वर्णाश्रमप्रविभागः सप्तमोऽध्यायः

अथामरगणैः सार्धमाजगाम पितामहः। दुःखच्छेदाय मर्त्यानामादाय नृपतिं पृथुम्

athāmaragaṇaiḥ sārdhamājagāma pitāmahaḥ| duḥkhacchedāya martyānāmādāya nṛpatiṃ pṛthum

स तानूवे प्रभुर्वोऽसौ मरुतामिव वासवः। दण्डधारी च दुष्टानां प्रभावे लोकपालवत्

sa tānūve prabhurvo'sau marutāmiva vāsavaḥ| daṇḍadhārī ca duṣṭānāṃ prabhāve lokapālavat

प्रतापतापितारातिसिंहः सिंहपराक्रमः। युष्माकमाधिपत्येऽसावभिषिक्तो मया पृथुः

pratāpatāpitārātisiṃhaḥ siṃhaparākramaḥ| yuṣmākamādhipatye'sāvabhiṣikto mayā pṛthuḥ

रक्षाकृत्सर्वशिष्टानामुच्छेत्ता दुष्टचेतसाम्। वृत्तितो भीतिहर्ता च भविष्यत्येष वो नृपः

rakṣākṛtsarvaśiṣṭānāmucchettā duṣṭacetasām| vṛttito bhītihartā ca bhaviṣyatyeṣa vo nṛpaḥ

भवद्भिरेतदायत्तैर्भवितव्यं ममाज्ञया। करिष्यत्येष वो नीत्या चातुर्वर्ण्याश्रमस्थितीः

bhavadbhiretadāyattairbhavitavyaṃ mamājñayā| kariṣyatyeṣa vo nītyā cāturvarṇyāśramasthitīḥ

उक्त्वेति ब्रह्मणि गते नाथमासाद्य तेऽथ तम्। अवोचन् दुःखिता दुःखादस्मात् त्रायस्व नः प्रभो

uktveti brahmaṇi gate nāthamāsādya te'tha tam| avocan duḥkhitā duḥkhādasmāt trāyasva naḥ prabho

कल्पद्रुमामरत्यक्तान् द्वन्द्वार्तिक्लान्तचेतसः। व्यसनार्णवनिर्मग्नान् पाहि नः पृथिवीपते

kalpadrumāmaratyaktān dvandvārtiklāntacetasaḥ| vyasanārṇavanirmagnān pāhi naḥ pṛthivīpate

अथो पृथुरुवाचैतान् मा भैष्टसुखमास्यताम्। दुःखान्यपहरिष्यामि करिष्ये च सुखानि वः

atho pṛthuruvācaitān mā bhaiṣṭasukhamāsyatām| duḥkhānyapahariṣyāmi kariṣye ca sukhāni vaḥ

ततः स चतुरो वर्णानाश्रमांश्च व्यभाजयत्। तेषु ये वेदनिरताः स्वाचाराः संयतेन्द्रि याः

tataḥ sa caturo varṇānāśramāṃśca vyabhājayat| teṣu ye vedaniratāḥ svācārāḥ saṃyatendri yāḥ

सूरयश्चावदाताश्च ब्राह्मणास्तेऽभवंस्तदा। यजनाध्ययने दानं याजनाध्यापनार्थिताः

sūrayaścāvadātāśca brāhmaṇāste'bhavaṃstadā| yajanādhyayane dānaṃ yājanādhyāpanārthitāḥ

धर्मास्तेषां विमुच्यान्त्यांस्त्रींस्तुल्याः क्षत्रवैश्ययोः। ये तु शूरा महोत्साहाः शरण्या रक्षणक्षमाः

dharmāsteṣāṃ vimucyāntyāṃstrīṃstulyāḥ kṣatravaiśyayoḥ| ye tu śūrā mahotsāhāḥ śaraṇyā rakṣaṇakṣamāḥ

दृढव्यायतदेहाश्च क्षत्रियास्त इहाभवन्। विक्रमो लोकसंरक्षाविभागो व्यवसायिता

dṛḍhavyāyatadehāśca kṣatriyāsta ihābhavan| vikramo lokasaṃrakṣāvibhāgo vyavasāyitā

एतेषामयमप्युक्तो धर्मः शुभफलोदयः। निसर्गान्नैपुणं येषां रतिर्वित्तार्जनं प्रति

eteṣāmayamapyukto dharmaḥ śubhaphalodayaḥ| nisargānnaipuṇaṃ yeṣāṃ ratirvittārjanaṃ prati

श्रद्धादाक्ष्यदयावन्तो वैश्यांस्तानकरोदसौ। चिकित्सा कृषिवाणिज्ये स्थापत्यं पशुपोषणम्

śraddhādākṣyadayāvanto vaiśyāṃstānakarodasau| cikitsā kṛṣivāṇijye sthāpatyaṃ paśupoṣaṇam

वैश्यस्य कथितो धर्मस्तद्वत्कर्म च तैजसम्। नातिमानभृतो नातिशुचयः पिशुनाश्च ये

vaiśyasya kathito dharmastadvatkarma ca taijasam| nātimānabhṛto nātiśucayaḥ piśunāśca ye

ते शूद्र जातयो जाता नातिधर्मरताश्च ये। कलारम्भोपजीवित्वं शिल्पिता पशुपोषणम्

te śūdra jātayo jātā nātidharmaratāśca ye| kalārambhopajīvitvaṃ śilpitā paśupoṣaṇam

वर्णत्रितयशुश्रूषा धर्मस्तेषामुदाहृतः। ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थस्तथा यतिः

varṇatritayaśuśrūṣā dharmasteṣāmudāhṛtaḥ| brahmacārī gṛhastho vā vānaprasthastathā yatiḥ

इत्याश्रमाः पृथक् तेन चत्वारः प्रविभाजिताः। गुरुशुश्रूषणं भैक्षं व्रतचर्याग्निकर्म च

ityāśramāḥ pṛthak tena catvāraḥ pravibhājitāḥ| guruśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣaṃ vratacaryāgnikarma ca

स्वाध्यायश्चाभिषेकश्च धर्मोऽयं ब्रह्मचारिणः। पूजाग्न्यतिथिदेवानां स्ववृत्त्या जीवनं दमः

svādhyāyaścābhiṣekaśca dharmo'yaṃ brahmacāriṇaḥ| pūjāgnyatithidevānāṃ svavṛttyā jīvanaṃ damaḥ

असमानर्षिगोत्रेषु विवाह ऋतुगामिता। परस्य स्त्रीषु वैमुख्यं परानुग्रहशीलता

asamānarṣigotreṣu vivāha ṛtugāmitā| parasya strīṣu vaimukhyaṃ parānugrahaśīlatā

विनिवृत्तिरकार्येभ्यो धर्मोऽयं गृहिणां कृतः। देवतातिथिसत्कारो ब्रह्मचर्यं वने स्थितिः

vinivṛttirakāryebhyo dharmo'yaṃ gṛhiṇāṃ kṛtaḥ| devatātithisatkāro brahmacaryaṃ vane sthitiḥ

वल्काजिनजटाचीरधारणं शयनं भुवि। उपोषणैर्व्रतैर्देहकर्शनं नियमैस्तथा

valkājinajaṭācīradhāraṇaṃ śayanaṃ bhuvi| upoṣaṇairvratairdehakarśanaṃ niyamaistathā

आहारोऽकृष्टपच्यैश्च धर्मोऽयं वनवासिषु। वैराग्यमिन्द्रि यजयश्चिन्तात्यागः प्रशान्तता

āhāro'kṛṣṭapacyaiśca dharmo'yaṃ vanavāsiṣu| vairāgyamindri yajayaścintātyāgaḥ praśāntatā

आकिञ्चन्यमनारम्भो यतिधर्मः सदा स्मृतः। क्षमत्वं गुर्वधीनत्वं शौचं स्वाध्यायनित्यता

ākiñcanyamanārambho yatidharmaḥ sadā smṛtaḥ| kṣamatvaṃ gurvadhīnatvaṃ śaucaṃ svādhyāyanityatā

विशुद्धिर्व्यवहारेषु शिष्यधर्मोऽयमीरितः। शुचित्वं वाङ्मनःकायैः पतिशुश्रूषणं क्षमा

viśuddhirvyavahāreṣu śiṣyadharmo'yamīritaḥ| śucitvaṃ vāṅmanaḥkāyaiḥ patiśuśrūṣaṇaṃ kṣamā

पूजनं पतिपूज्यानां स्त्रीधर्मः शौचमेव च। एवं वर्णाश्रमान् सम्यक् कृत्वा वर्णांस्तदुद्भान्

pūjanaṃ patipūjyānāṃ strīdharmaḥ śaucameva ca| evaṃ varṇāśramān samyak kṛtvā varṇāṃstadudbhān

विभज्य तेषां वैन्येन ते ते धर्माः प्रकीर्तिताः। वृत्तिं कर्माणि चैतेषां पृथगुद्दिश्य सोऽभ्यधात्

vibhajya teṣāṃ vainyena te te dharmāḥ prakīrtitāḥ| vṛttiṃ karmāṇi caiteṣāṃ pṛthaguddiśya so'bhyadhāt

स्वधर्मावस्थितानां वो भावि लोकद्वये सुखम्। य एतां स्थितिमुल्लङ्घ्य मोहादन्यद्विधास्यति

svadharmāvasthitānāṃ vo bhāvi lokadvaye sukham| ya etāṃ sthitimullaṅghya mohādanyadvidhāsyati

तस्याहं यमवत्क्रुद्धः करिष्याम्यनुशासनम्। युक्तानां कर्मसु स्वेषु वृत्त्यर्थं भवतामहम्

tasyāhaṃ yamavatkruddhaḥ kariṣyāmyanuśāsanam| yuktānāṃ karmasu sveṣu vṛttyarthaṃ bhavatāmaham

खेटकग्रामवेश्मानि विधास्यामि पुराणि च। इत्युक्त्वा तानथो कोट्या कार्मुकस्य पृथुर्नृपः

kheṭakagrāmaveśmāni vidhāsyāmi purāṇi ca| ityuktvā tānatho koṭyā kārmukasya pṛthurnṛpaḥ

विषमां साधयामास पृथिवीं पृथुविक्रमः। तत्सङ्क्लेशेन गौर्भूत्वा नश्यन्ती तेन मेदिनी

viṣamāṃ sādhayāmāsa pṛthivīṃ pṛthuvikramaḥ| tatsaṅkleśena gaurbhūtvā naśyantī tena medinī

विधेर्नियोगाद्दुदुहे साधु सस्यानि भूतये। कल्पितास्तेन शैलानां सरितामन्तरेषु च

vidherniyogādduduhe sādhu sasyāni bhūtaye| kalpitāstena śailānāṃ saritāmantareṣu ca

समेषु चावकाशेषु पुरादीनां विभक्तयः। तेन सीराग्रकृष्टेयं धान्यैरुप्तैर्यथाविधि

sameṣu cāvakāśeṣu purādīnāṃ vibhaktayaḥ| tena sīrāgrakṛṣṭeyaṃ dhānyairuptairyathāvidhi

ससस्या क्रियते क्षोणी भगवत्यम्बुदागमे। इत्युद्भवो निगदितः प्रथमो नृपस्य। धर्मेण सार्धमपि चाश्रमवर्णभेदाः। प्रोक्ताः कृषिव्यतिकरोऽपि च दर्शितस्ते। कार्त्स्न्येन वत्स शृणु देशविभागभूमिम्

sasasyā kriyate kṣoṇī bhagavatyambudāgame| ityudbhavo nigaditaḥ prathamo nṛpasya| dharmeṇa sārdhamapi cāśramavarṇabhedāḥ| proktāḥ kṛṣivyatikaro'pi ca darśitaste| kārtsnyena vatsa śṛṇu deśavibhāgabhūmim

अथ भूमिपरीक्षा नामाष्टमोऽध्यायः

देशाश्च देशभूम्यश्च समासात्तव सम्प्रति। तत्सङ्ख्या तद्विभागाश्च प्रोच्यन्तेऽवहितः शृणु

deśāśca deśabhūmyaśca samāsāttava samprati| tatsaṅkhyā tadvibhāgāśca procyante'vahitaḥ śṛṇu

देशः स्याज्जाङ्गलानूपसाधारणतया त्रिधा। त्रिविधस्याप्यथैतस्य यथावल्लक्ष्म कथ्यते

deśaḥ syājjāṅgalānūpasādhāraṇatayā tridhā| trividhasyāpyathaitasya yathāvallakṣma kathyate

दूराम्बुरिरिणप्रायो ह्रस्वकण्टकिपादपः। रूक्षोष्णचण्डपवनः कृष्णमृत्तेषु जाङ्गलः

dūrāmbuririṇaprāyo hrasvakaṇṭakipādapaḥ| rūkṣoṣṇacaṇḍapavanaḥ kṛṣṇamṛtteṣu jāṅgalaḥ

निम्नो भूरिजलः स्निग्धो बहुमत्स्यामिषो हिमः। स्यादनूपः सरित्प्रायः स्निग्धोच्छ्रितबहुद्रुमः

nimno bhūrijalaḥ snigdho bahumatsyāmiṣo himaḥ| syādanūpaḥ saritprāyaḥ snigdhocchritabahudrumaḥ

यः पुनर्नातिशीतोष्णः स्याद्देशद्वयलक्षणः। स साधारण इत्युक्तो देशो देशविशारदैः

yaḥ punarnātiśītoṣṇaḥ syāddeśadvayalakṣaṇaḥ| sa sādhāraṇa ityukto deśo deśaviśāradaiḥ

जाङ्गलादिषु देशेषु त्रिपुण्येषु स्वलक्षणैः। युक्ताः षोडश विज्ञेया भूमयः प्रविभागतः

jāṅgalādiṣu deśeṣu tripuṇyeṣu svalakṣaṇaiḥ| yuktāḥ ṣoḍaśa vijñeyā bhūmayaḥ pravibhāgataḥ

बालिशस्वामिनी भोग्या सीता गोचररक्षिणी। अपाश्रयवती कान्ता खनिमत्यात्मधारिणी

bāliśasvāminī bhogyā sītā gocararakṣiṇī| apāśrayavatī kāntā khanimatyātmadhāriṇī

वणिक्प्रसाधिता द्र व्यसम्पन्नामित्रघातिनी। आश्रेणीपुरुषा शक्यसामन्ता देवमातृका

vaṇikprasādhitā dra vyasampannāmitraghātinī| āśreṇīpuruṣā śakyasāmantā devamātṛkā

धान्या हस्तिवनोपेता सुरक्षा चेति षोडश। भुवः संज्ञाभिरुद्दिष्टा लक्ष्मासामथ कथ्यते

dhānyā hastivanopetā surakṣā ceti ṣoḍaśa| bhuvaḥ saṃjñābhiruddiṣṭā lakṣmāsāmatha kathyate

भूभुजा बालिशेनापि शक्यते या प्रशासितुम्। या च भद्र जना सा स्याद्बालिशस्वामिनी क्षितिः

bhūbhujā bāliśenāpi śakyate yā praśāsitum| yā ca bhadra janā sā syādbāliśasvāminī kṣitiḥ

वितरन्त्यधिकं यस्यां भागभोगादिकान् करान्। नरा भूरिश्रियः सात्र भोग्येति क्षितिरुच्यते

vitarantyadhikaṃ yasyāṃ bhāgabhogādikān karān| narā bhūriśriyaḥ sātra bhogyeti kṣitirucyate

यस्यां नदाश्च नद्यश्च गिरिर्मध्येऽथवा बहिः। विभक्तक्षेत्रसीमा सा सीता गोचररक्षिणी

yasyāṃ nadāśca nadyaśca girirmadhye'thavā bahiḥ| vibhaktakṣetrasīmā sā sītā gocararakṣiṇī

सरिदद्रि वनाद्येषु त्रासाद्यस्यां विशेज्जनः। जनापाश्रययोग्यत्वादपाश्रयवतीति सा

saridadri vanādyeṣu trāsādyasyāṃ viśejjanaḥ| janāpāśrayayogyatvādapāśrayavatīti sā

वनोपवनवत्यद्रि सरित्कुञ्जमनोहरा। देहिनो रमयत्युर्वी या सा कान्तेति कीर्तिता

vanopavanavatyadri saritkuñjamanoharā| dehino ramayatyurvī yā sā kānteti kīrtitā

यस्यां सदैव जायन्ते कलधौतादिधातवः। लवणानि च भूयांसि प्राहुः खनिमतीति ताम्

yasyāṃ sadaiva jāyante kaladhautādidhātavaḥ| lavaṇāni ca bhūyāṃsi prāhuḥ khanimatīti tām

यात्यन्तं नानुगृह्येत दण्डकोशासनादिभिः। स्फीतलोकाश्रया या च सा स्याद्भूरात्मधारिणी

yātyantaṃ nānugṛhyeta daṇḍakośāsanādibhiḥ| sphītalokāśrayā yā ca sā syādbhūrātmadhāriṇī

प्रसिध्यन्त्यसकृद्यत्र पण्योपक्रयविक्रयाः। वणिक्प्रसाधितेत्युक्ता सा भूर्वणिगलङ्क्रता

prasidhyantyasakṛdyatra paṇyopakrayavikrayāḥ| vaṇikprasādhitetyuktā sā bhūrvaṇigalaṅkratā

शाकाश्वकर्णखदिरश्रीपर्णीस्यन्दनासनैः। वेणुवेत्रशराद्यैश्च युक्ता द्र व्यवतीति भूः

śākāśvakarṇakhadiraśrīparṇīsyandanāsanaiḥ| veṇuvetraśarādyaiśca yuktā dra vyavatīti bhūḥ

यस्यां जनपदाः साधु विभक्तास्त्यक्तविक्रमाः। योगं यान्ति च मित्राणि स्याद्भूः सामित्रघातिनी

yasyāṃ janapadāḥ sādhu vibhaktāstyaktavikramāḥ| yogaṃ yānti ca mitrāṇi syādbhūḥ sāmitraghātinī

न क्षुद्रा वन्दिनो यस्यां दुर्गप्रत्यन्तसंश्रयाः। भूः साश्रेणीमनुष्येति विनीतैराश्रिता जनैः

na kṣudrā vandino yasyāṃ durgapratyantasaṃśrayāḥ| bhūḥ sāśreṇīmanuṣyeti vinītairāśritā janaiḥ

मन्त्रोत्साहादिवैमुख्यं यस्यां सामन्तभूभुजः। भजन्ते सा स्मृता शक्यसामन्ता भूः समन्ततः

mantrotsāhādivaimukhyaṃ yasyāṃ sāmantabhūbhujaḥ| bhajante sā smṛtā śakyasāmantā bhūḥ samantataḥ

जीवन्ति क्षेत्रिणो यस्यां नदी नद्यादिवारिभिः। तां देवमातृकेत्याहुरनपेक्षितवारिदाम्

jīvanti kṣetriṇo yasyāṃ nadī nadyādivāribhiḥ| tāṃ devamātṛketyāhuranapekṣitavāridām

निष्पद्यन्तेऽधिकं यस्यां बीजान्युप्तान्ययत्नतः। कृष्टानुपहृतक्षेत्रा धान्या सा धान्यशालिनी

niṣpadyante'dhikaṃ yasyāṃ bījānyuptānyayatnataḥ| kṛṣṭānupahṛtakṣetrā dhānyā sā dhānyaśālinī

पर्यन्तेष्वद्र यो यस्यां या च हस्तिवनाश्रिता। सा हस्तिवनवत्युर्वी भूभृतः सैन्यवर्धिनी

paryanteṣvadra yo yasyāṃ yā ca hastivanāśritā| sā hastivanavatyurvī bhūbhṛtaḥ sainyavardhinī

दुष्प्रधृष्यैव या नित्यं विषमत्वादरातिभिः। विषमाद्रि सरिद्गुप्ता सा सुरक्षेति भूः स्मृता

duṣpradhṛṣyaiva yā nityaṃ viṣamatvādarātibhiḥ| viṣamādri saridguptā sā surakṣeti bhūḥ smṛtā

षोडशेत्युदिता भूम्यः प्रविभागाद्यथातथम्। अन्या जनपदादीनां ब्रूमः सम्मिश्रलक्षणाः

ṣoḍaśetyuditā bhūmyaḥ pravibhāgādyathātatham| anyā janapadādīnāṃ brūmaḥ sammiśralakṣaṇāḥ

धातुस्यन्दोल्लसत्कुञ्जगुल्मद्रुमलतावृतैः। उत्सङ्गिताः पृथुशिलैः समन्तादवनीधरैः

dhātusyandollasatkuñjagulmadrumalatāvṛtaiḥ| utsaṅgitāḥ pṛthuśilaiḥ samantādavanīdharaiḥ

तीर्थावतारकान्ताभिः स्वादुतोयाभिरावृताः। नदीभिः पुलिनप्रान्तैर्विचित्रद्रुमशालिभिः

tīrthāvatārakāntābhiḥ svādutoyābhirāvṛtāḥ| nadībhiḥ pulinaprāntairvicitradrumaśālibhiḥ

कोकिलालापसुभगैर्मधुमत्तालिशालिभिः। विचित्रफलपुष्पाढ्यैः काननैरुपशोभिताः

kokilālāpasubhagairmadhumattāliśālibhiḥ| vicitraphalapuṣpāḍhyaiḥ kānanairupaśobhitāḥ

दलत्कुवलयश्रेणीक्वणन्मधुपहारिभिः। सरसीदेवखाताद्यैर्भूषिताः प्राज्यवारिभिः

dalatkuvalayaśreṇīkvaṇanmadhupahāribhiḥ| sarasīdevakhātādyairbhūṣitāḥ prājyavāribhiḥ

समैः सुगन्धिभिः स्वादुशीतैः कान्तैरभङ्गुरैः। क्षेत्रैरक्षतसीमान्तैः सस्यनिष्पादिभिर्वृताः

samaiḥ sugandhibhiḥ svāduśītaiḥ kāntairabhaṅguraiḥ| kṣetrairakṣatasīmāntaiḥ sasyaniṣpādibhirvṛtāḥ

निष्कण्टकाश्मवल्मीकैः प्रभूतयवसेन्धनैः। विभक्तक्षेत्रसीमान्तैर्गोचरैरुपशोभिताः

niṣkaṇṭakāśmavalmīkaiḥ prabhūtayavasendhanaiḥ| vibhaktakṣetrasīmāntairgocarairupaśobhitāḥ

स्थले तृणसमुद्रा णामन्तरेषु वसुन्धराः। प्रशस्यन्ते समासन्नस्वादुशीतलवारयः

sthale tṛṇasamudrā ṇāmantareṣu vasundharāḥ| praśasyante samāsannasvāduśītalavārayaḥ

दुरात्मनामधृष्या यास्तथानेकाश्रयान्विताः। संरम्भत्रासनिर्मृक्तं मनश्च रमयन्ति याः

durātmanāmadhṛṣyā yāstathānekāśrayānvitāḥ| saṃrambhatrāsanirmṛktaṃ manaśca ramayanti yāḥ

तास्वेवंगुणयुक्तासु महीषु विनिवेशयेत्। यथास्थानं जनपदान् खेटग्रामपुरादि च

tāsvevaṃguṇayuktāsu mahīṣu viniveśayet| yathāsthānaṃ janapadān kheṭagrāmapurādi ca

युता महीध्रमूला स्वप्राकारैस्तु पृथक्पृथक्। चतस्रः कीर्तिता धन्या भूमयो दुर्गहेतवः

yutā mahīdhramūlā svaprākāraistu pṛthakpṛthak| catasraḥ kīrtitā dhanyā bhūmayo durgahetavaḥ

दुरारोहतया दुर्गे टङ्कच्छिन्न इवान्ततः। समपृष्ठेऽम्बुयुक्ताद्रौ गिरिदुर्गावनिर्भवेत्

durārohatayā durge ṭaṅkacchinna ivāntataḥ| samapṛṣṭhe'mbuyuktādrau giridurgāvanirbhavet

कण्टकिद्रुमनीरन्ध्रनद्धे साम्भसि कानने। गूढप्रवेशमार्गे भूर्मूलदुर्गेति कीर्तिता

kaṇṭakidrumanīrandhranaddhe sāmbhasi kānane| gūḍhapraveśamārge bhūrmūladurgeti kīrtitā

द्वीपेषु स्वादुतोयेषु बह्वागाधजला बहिः। रम्यावकाशदेशा स्याज्जलदुर्गा च मेदिनी

dvīpeṣu svādutoyeṣu bahvāgādhajalā bahiḥ| ramyāvakāśadeśā syājjaladurgā ca medinī

स्निग्धाः सारभृतः शुद्धाः प्रदक्षिणजलाशयाः। बहूदकास्तरुच्छन्ना निबिडाः प्रागुदक्प्लवाः

snigdhāḥ sārabhṛtaḥ śuddhāḥ pradakṣiṇajalāśayāḥ| bahūdakāstarucchannā nibiḍāḥ prāgudakplavāḥ

दूर्वासस्त्वौषधीमुञ्जकुरुन्दकुशवल्कलैः। परितः परिणद्धाश्च स्वादुस्वच्छस्थिरोदकाः

dūrvāsastvauṣadhīmuñjakurundakuśavalkalaiḥ| paritaḥ pariṇaddhāśca svādusvacchasthirodakāḥ

वास्तुयज्ञामरस्थानाद्यारामोद्यानसंभृताः। तटाकवापीस्थानैश्च याः समन्तादलङ्कृताः

vāstuyajñāmarasthānādyārāmodyānasaṃbhṛtāḥ| taṭākavāpīsthānaiśca yāḥ samantādalaṅkṛtāḥ

या वाहनानां सुखदा मिथुनानां रतिप्रदाः। पुरार्थं ताः प्रशस्यन्ते भूमयो जनितश्रियः

yā vāhanānāṃ sukhadā mithunānāṃ ratipradāḥ| purārthaṃ tāḥ praśasyante bhūmayo janitaśriyaḥ

कुङ्कुमागुरुकर्पूरस्पृक्कैलाचन्दनादिभिः। सुगन्धा मिश्रितैरेभिः पृथक्स्थैर्वा वसुन्धरा

kuṅkumāgurukarpūraspṛkkailācandanādibhiḥ| sugandhā miśritairebhiḥ pṛthaksthairvā vasundharā

कल्हारपाटलाम्भोजमालतीचम्पकोत्पलैः। स्थलाम्बुप्रभवैश्चान्यैः सुगन्धा कुसुमैस्तथा

kalhārapāṭalāmbhojamālatīcampakotpalaiḥ| sthalāmbuprabhavaiścānyaiḥ sugandhā kusumaistathā

गोमूत्रगोमयक्षीरदधिमध्वाज्यगन्धभाक्। समानगन्धा मदिरामाध्वीकेभमदासवैः

gomūtragomayakṣīradadhimadhvājyagandhabhāk| samānagandhā madirāmādhvīkebhamadāsavaiḥ

शालिपिष्टकगन्धैश्च धान्यगन्धैश्च या तथा। प्रशस्ताखिलवर्णानामीदृग्गन्धा वसुन्धरा

śālipiṣṭakagandhaiśca dhānyagandhaiśca yā tathā| praśastākhilavarṇānāmīdṛggandhā vasundharā

सिता रक्ता च पीता च कृष्णा चैव क्रमान्मही। विप्रादीनां हि वर्णानां सरवेषामथवा हिता

sitā raktā ca pītā ca kṛṣṇā caiva kramānmahī| viprādīnāṃ hi varṇānāṃ saraveṣāmathavā hitā

स्वादुः कषाया तिक्ता च कटुका चेत्यनुक्रमात्। वर्णानां स्वादतः शस्ता सर्वेषां मधुराथवा

svāduḥ kaṣāyā tiktā ca kaṭukā cetyanukramāt| varṇānāṃ svādataḥ śastā sarveṣāṃ madhurāthavā

घर्मागमे हिमस्पर्शा या स्यादुष्णा हिमागमे। प्रावृष्युष्णहिमस्पर्शा सा प्रशस्ता वसुन्धरा

gharmāgame himasparśā yā syāduṣṇā himāgame| prāvṛṣyuṣṇahimasparśā sā praśastā vasundharā

मृदङ्गवल्लकीवेणुदुन्दुभीनां समा ध्वनौ। द्विपाश्वाब्धिसमस्वाना चेति स्युर्भूमयः शुभाः

mṛdaṅgavallakīveṇudundubhīnāṃ samā dhvanau| dvipāśvābdhisamasvānā ceti syurbhūmayaḥ śubhāḥ

इदानीमप्रशस्तानां भुवां लक्ष्माभिदध्महे। पुरादिसन्निवेशार्थं परित्याज्या भवन्ति याः

idānīmapraśastānāṃ bhuvāṃ lakṣmābhidadhmahe| purādisanniveśārthaṃ parityājyā bhavanti yāḥ

भस्माङ्गारकपालास्थितुषकेशविषाश्मभिः। मूषकोत्करवल्मीकशर्कराभिश्च निर्भरा

bhasmāṅgārakapālāsthituṣakeśaviṣāśmabhiḥ| mūṣakotkaravalmīkaśarkarābhiśca nirbharā

रूक्षा प्ररोहिणी निम्ना भङ्गुरा सुषिरोषरा। वामावर्तजलास्राविण्यसारा विषमोन्नता

rūkṣā prarohiṇī nimnā bhaṅgurā suṣiroṣarā| vāmāvartajalāsrāviṇyasārā viṣamonnatā

कटुकण्टकिनिःसारशुष्कनिष्फलपादपा। क्रव्यात्पक्षिसमाकीर्णा कृमिकीटवती च या

kaṭukaṇṭakiniḥsāraśuṣkaniṣphalapādapā| kravyātpakṣisamākīrṇā kṛmikīṭavatī ca yā

सुकृतान्यपि भोज्यान्नभक्ष्यपानानि तत्क्षणात्। यस्यां विनाशमायान्ति सह तूर्यादिनिस्वनैः

sukṛtānyapi bhojyānnabhakṣyapānāni tatkṣaṇāt| yasyāṃ vināśamāyānti saha tūryādinisvanaiḥ

सरित् पूर्ववहा यस्यां पुरार्थं तामपि त्यजेत्। बहुनापि यतस्तत्र कालेनायाति सा पुनः

sarit pūrvavahā yasyāṃ purārthaṃ tāmapi tyajet| bahunāpi yatastatra kālenāyāti sā punaḥ

वसासृङ्मज्जविण्मूत्रमलकोथपतत्रिणाम्। समगन्धां त्यजेदुर्वीं तैलस्य च शवस्य च

vasāsṛṅmajjaviṇmūtramalakothapatatriṇām| samagandhāṃ tyajedurvīṃ tailasya ca śavasya ca

सदैव धूम्रवर्णा या मिश्रवर्णाथवा मही। विवर्णा रूक्षवर्णा वा सा न स्यादिष्टदायिनी

sadaiva dhūmravarṇā yā miśravarṇāthavā mahī| vivarṇā rūkṣavarṇā vā sā na syādiṣṭadāyinī

तिक्ताम्ललवणा चापि भूमिर्या स्वादतो भवेत्। तां लोकविद्वेषकरीं त्यजेत् पुरनिवेशने

tiktāmlalavaṇā cāpi bhūmiryā svādato bhavet| tāṃ lokavidveṣakarīṃ tyajet puraniveśane

या रूक्षखरसंस्पर्शा सदैवोष्णा हिमाथवा। अनिष्टसुखसंस्पर्शा या स्यात्तामपि सन्त्यजेत्

yā rūkṣakharasaṃsparśā sadaivoṣṇā himāthavā| aniṣṭasukhasaṃsparśā yā syāttāmapi santyajet

क्रोष्टूष्ट्रश्वखरस्वाना या च निर्झरनिस्वना। भिन्नभाण्डसमक्रूरध्वनितापि च नेष्यते

kroṣṭūṣṭraśvakharasvānā yā ca nirjharanisvanā| bhinnabhāṇḍasamakrūradhvanitāpi ca neṣyate

इति गन्धादिभिर्भूमिः कथितेयं शुभाशुभा। हलेन कृष्यमाणायां भूमौ काष्ठे समुद्धृते

iti gandhādibhirbhūmiḥ kathiteyaṃ śubhāśubhā| halena kṛṣyamāṇāyāṃ bhūmau kāṣṭhe samuddhṛte

विद्याद्भयं वह्निभवमिष्टकायां धनागमम्। पाषाणेषु तु कल्याणं कुलप्रध्वंसमस्थिषु

vidyādbhayaṃ vahnibhavamiṣṭakāyāṃ dhanāgamam| pāṣāṇeṣu tu kalyāṇaṃ kulapradhvaṃsamasthiṣu

सरीसृपेषु सर्वेषु स्तेनेभ्यो भयमादिशेत्। अनूषरा बहुतृणा शस्ता स्निग्धोत्तरप्लवा

sarīsṛpeṣu sarveṣu stenebhyo bhayamādiśet| anūṣarā bahutṛṇā śastā snigdhottaraplavā

प्रागीशानप्लवा सर्वप्लवा वा दर्पणोदरा। शुभेऽह्न्युपोषितः स्नातः शुचिः शुक्लस्रगम्बरः

prāgīśānaplavā sarvaplavā vā darpaṇodarā| śubhe'hnyupoṣitaḥ snātaḥ śuciḥ śuklasragambaraḥ

स्वस्ति विप्रान् वाचयित्वा वास्तुदेवान् समर्च्य च। करप्रमाणं कुर्वीत खातं तद्भूमिमध्यगम्

svasti viprān vācayitvā vāstudevān samarcya ca| karapramāṇaṃ kurvīta khātaṃ tadbhūmimadhyagam

ततस्तन्मृदमाकृष्य तत् तयैवानुपूरयेत्। खाताधिकमृदुक्ता भूः श्रेष्ठा मध्या च तत्समा

tatastanmṛdamākṛṣya tat tayaivānupūrayet| khātādhikamṛduktā bhūḥ śreṣṭhā madhyā ca tatsamā

प्रहीणखातमृत् क्षोणी हीना शस्ता न सा नृणाम्। खन्यमाने यदा खाते तन्मृदोऽन्तर्विलोक्यते

prahīṇakhātamṛt kṣoṇī hīnā śastā na sā nṛṇām| khanyamāne yadā khāte tanmṛdo'ntarvilokyate

मणिशङ्खप्रवालादि तदातिश्रेयसी क्षितिः। सापि प्रशस्यते भूमिर्यस्यां स्युः खातपांसवः

maṇiśaṅkhapravālādi tadātiśreyasī kṣitiḥ| sāpi praśasyate bhūmiryasyāṃ syuḥ khātapāṃsavaḥ

तुषकेशोपलाङ्गारभस्मास्थिलववर्जिताः। भृत्वाद्भिः खातमापूर्णे तस्मिन् पदशतं व्रजेत्

tuṣakeśopalāṅgārabhasmāsthilavavarjitāḥ| bhṛtvādbhiḥ khātamāpūrṇe tasmin padaśataṃ vrajet

तावच्चेदागमेऽम्भः स्यात्तदा भूः सार्वकामिकी। मध्यमात्रप्रहीणे स्यात् ततो हीनतरेऽधमा

tāvaccedāgame'mbhaḥ syāttadā bhūḥ sārvakāmikī| madhyamātraprahīṇe syāt tato hīnatare'dhamā

खाते सितादिमाल्यानि यस्यां निश्युषितानि च। यद्वर्णानि न शुष्यन्ति सा तद्वर्णेष्टदा मही

khāte sitādimālyāni yasyāṃ niśyuṣitāni ca| yadvarṇāni na śuṣyanti sā tadvarṇeṣṭadā mahī

खातस्योदक्प्रभृतिषु दिक्षु प्रज्वालयीत वा। दीपान् यस्यां चिरं तिष्ठेत् तद्वर्णेष्टप्रदा हि सा

khātasyodakprabhṛtiṣu dikṣu prajvālayīta vā| dīpān yasyāṃ ciraṃ tiṣṭhet tadvarṇeṣṭapradā hi sā

इत्येवं कीर्त्तिताः कार्त्स्न्याल्लक्ष्मभिः पुरभूमयः। खर्वटग्रामखेटानामेता एव स्मृता हिताः

ityevaṃ kīrttitāḥ kārtsnyāllakṣmabhiḥ purabhūmayaḥ| kharvaṭagrāmakheṭānāmetā eva smṛtā hitāḥ

वर्णिनां वर्णधाम्नां च शिबिराणां च सर्वदा। प्रासादयज्ञवाटानामेता एवेष्टदा भुवः

varṇināṃ varṇadhāmnāṃ ca śibirāṇāṃ ca sarvadā| prāsādayajñavāṭānāmetā eveṣṭadā bhuvaḥ

इत्येवमादिभिरिमाः शुभलक्ष्मयुक्ता। भूम्यः शुभा निगदिता नगरादिहेतोः। आभ्यः परेण बहुधा परिकल्प्यमानं। ब्रूमस्त्रिधा स्थितवतोऽपि करस्य मानम्

ityevamādibhirimāḥ śubhalakṣmayuktā| bhūmyaḥ śubhā nigaditā nagarādihetoḥ| ābhyaḥ pareṇa bahudhā parikalpyamānaṃ| brūmastridhā sthitavato'pi karasya mānam

अथ हस्तलक्षणं नाम नवमोऽध्यायः

हेतुः समस्तवास्तूनामाधारः सर्वकर्मणाम्। मानोन्मानविभागादिनिर्णयैकनिबन्धनम्

hetuḥ samastavāstūnāmādhāraḥ sarvakarmaṇām| mānonmānavibhāgādinirṇayaikanibandhanam

परिध्युदयविस्तारदैर्घ्याणां स्युरमी यतः। ज्येष्ठमध्याधमा भेदा यं च ज्ञात्वा न मुह्यति

paridhyudayavistāradairghyāṇāṃ syuramī yataḥ| jyeṣṭhamadhyādhamā bhedā yaṃ ca jñātvā na muhyati

इदानीं तस्य हस्तस्य सम्यङ् निश्चयसंयुतम्। कथ्यते त्रिविधस्यापि लक्षणं शास्त्रदर्शितम्

idānīṃ tasya hastasya samyaṅ niścayasaṃyutam| kathyate trividhasyāpi lakṣaṇaṃ śāstradarśitam

रेण्वष्टकेन वालाग्रं लिक्षा स्यादष्टभिस्तु तैः। भवेद् यूकाष्टभिस्ताभिर्यवमध्यं तदष्टकात्

reṇvaṣṭakena vālāgraṃ likṣā syādaṣṭabhistu taiḥ| bhaved yūkāṣṭabhistābhiryavamadhyaṃ tadaṣṭakāt

अष्टाभिः सप्तभिः षड्भिरङ्गुलानि यवोदरैः। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तच्चतुर्विंशतिः करः

aṣṭābhiḥ saptabhiḥ ṣaḍbhiraṅgulāni yavodaraiḥ| jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni taccaturviṃśatiḥ karaḥ

सोऽष्टभिः पर्वभिर्युक्तः करः कार्यो विजानता। करस्यार्धं चतुःपर्व शेषं स्याद्भक्तमङ्गुलैः

so'ṣṭabhiḥ parvabhiryuktaḥ karaḥ kāryo vijānatā| karasyārdhaṃ catuḥparva śeṣaṃ syādbhaktamaṅgulaiḥ

तत्राग्रे पर्वरेखाः स्युस्तिस्रः पुष्पकभूषिताः। शेषास्वङ्गुलरेखासु पुष्पाणि विदधीत न

tatrāgre parvarekhāḥ syustisraḥ puṣpakabhūṣitāḥ| śeṣāsvaṅgularekhāsu puṣpāṇi vidadhīta na

अत्रार्धे मध्यतः कार्यं द्वेधा पञ्चममङ्गुलम्। मध्यं त्रिधाष्टमं कार्यं चतुर्धा द्वादशं ततः

atrārdhe madhyataḥ kāryaṃ dvedhā pañcamamaṅgulam| madhyaṃ tridhāṣṭamaṃ kāryaṃ caturdhā dvādaśaṃ tataḥ

हस्तः स्वाङ्गुलमानेन विधेयाङ्गुलमिष्यते। तत्साधं द्विगुणं वापि बाहुल्यं तु तदर्धतः

hastaḥ svāṅgulamānena vidheyāṅgulamiṣyate| tatsādhaṃ dviguṇaṃ vāpi bāhulyaṃ tu tadardhataḥ

कथितः करभेदोऽयमङ्गुलानां विभेदतः। तस्य निर्माणदारूणि देवताश्च प्रचक्ष्महे

kathitaḥ karabhedo'yamaṅgulānāṃ vibhedataḥ| tasya nirmāṇadārūṇi devatāśca pracakṣmahe

खदिराञ्जनवंशादि श्लक्ष्णं हीरं मनोरमम्। सारवच्च भवेदिष्टं दारु हस्तप्रकल्पने

khadirāñjanavaṃśādi ślakṣṇaṃ hīraṃ manoramam| sāravacca bhavediṣṭaṃ dāru hastaprakalpane

ग्रन्थिलं लघु निर्दग्धं जीर्णं विस्फुटितं तथा। अदृढं कोटराक्रान्तं दारु हस्ताय नेष्यते

granthilaṃ laghu nirdagdhaṃ jīrṇaṃ visphuṭitaṃ tathā| adṛḍhaṃ koṭarākrāntaṃ dāru hastāya neṣyate

त्रिविधस्याप्यथैतस्य पर्वरेखासु देवताः। मध्यादारभ्य विज्ञेयाः क्रमेण नव वच्मि ताः

trividhasyāpyathaitasya parvarekhāsu devatāḥ| madhyādārabhya vijñeyāḥ krameṇa nava vacmi tāḥ

ब्रह्मा वह्निर्यमो विश्वकर्मा नाथश्च पाथसाम्। वायुर्धनाधिपो रुद्रो विष्णुश्चाग्रे जगत्पतिः

brahmā vahniryamo viśvakarmā nāthaśca pāthasām| vāyurdhanādhipo rudro viṣṇuścāgre jagatpatiḥ

वास्तुद्र व्यविभागेषु यानेषु च विशेषतः। प्रारभेत यतो मानं कल्पयेद्देवतास्ततः

vāstudra vyavibhāgeṣu yāneṣu ca viśeṣataḥ| prārabheta yato mānaṃ kalpayeddevatāstataḥ

विद्धैश्च द्र व्यमध्यैश्च देवताभिश्च पीडिते। प्रत्येकं त्रिदशस्थाने यथोक्तं फलमादिशेत्

viddhaiśca dra vyamadhyaiśca devatābhiśca pīḍite| pratyekaṃ tridaśasthāne yathoktaṃ phalamādiśet

शिरोर्त्तिरनलप्लोषो मरणं स्थपतेर्वधः। अतिसारो मरुद्व्याधिरर्थभ्रंशो भयं नृपात्

śirorttiranalaploṣo maraṇaṃ sthapatervadhaḥ| atisāro marudvyādhirarthabhraṃśo bhayaṃ nṛpāt

कुलपीडा च महती कर्तृकारकयोरिति। यथाक्रमममी दोषा ब्रह्मादीनां निपीडनात्

kulapīḍā ca mahatī kartṛkārakayoriti| yathākramamamī doṣā brahmādīnāṃ nipīḍanāt

ब्रह्मानलकयोर्मध्ये यदा हस्तं तु धारयेत्। कर्मस्वधिगतस्तेषां पुत्रलाभो भविष्यति

brahmānalakayormadhye yadā hastaṃ tu dhārayet| karmasvadhigatasteṣāṃ putralābho bhaviṣyati

कर्मणः सुष्ठुनिष्पत्तिस्तिष्टतेभोगमक्षयम्। ब्रह्मा यमस्तयोर्मध्ये यदा हस्तं तु धारयेत्

karmaṇaḥ suṣṭhuniṣpattistiṣṭatebhogamakṣayam| brahmā yamastayormadhye yadā hastaṃ tu dhārayet

कर्ता सशिल्पिकश्चैव नचिरेण विनश्यति। विश्वानलकयोर्मध्ये हस्तसूत्रं यदा धृतम्

kartā saśilpikaścaiva nacireṇa vinaśyati| viśvānalakayormadhye hastasūtraṃ yadā dhṛtam

सुकर्मणि मध्यान्तं निष्पन्ने पुरवृद्धिता। यमजलदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिर्दिशेत्

sukarmaṇi madhyāntaṃ niṣpanne puravṛddhitā| yamajaladayormadhye madhyamaṃ ca vinirdiśet

पवनो विश्वकर्मा चोभयोर्मध्ये च धारणम्। यदा तु तत्र कर्मान्तं शुभं तत्सर्वकामदम्

pavano viśvakarmā cobhayormadhye ca dhāraṇam| yadā tu tatra karmāntaṃ śubhaṃ tatsarvakāmadam

नीरधनदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिर्दिशेत्। एषां मध्ये यदा वत्सहस्तं तत्र यदा धृतम्

nīradhanadayormadhye madhyamaṃ ca vinirdiśet| eṣāṃ madhye yadā vatsahastaṃ tatra yadā dhṛtam

अनावृष्टिभयं लोके देशभङ्गो न संशयः। रुद्र पवनयोर्मध्ये रुचिहस्तं तु धारयेत्

anāvṛṣṭibhayaṃ loke deśabhaṅgo na saṃśayaḥ| rudra pavanayormadhye rucihastaṃ tu dhārayet

तत्र लक्ष्मीवतस्तस्य कार्यसिद्धिर्न संशयः। विष्णुधनदयोर्मध्ये यदा पाणिकरायतः

tatra lakṣmīvatastasya kāryasiddhirna saṃśayaḥ| viṣṇudhanadayormadhye yadā pāṇikarāyataḥ

विविधास्तत्र भोगाश्च प्रजायन्ते नरस्य हि। ज्येष्ठादीनामथैतेषां संज्ञाभेदो विधीयते

vividhāstatra bhogāśca prajāyante narasya hi| jyeṣṭhādīnāmathaiteṣāṃ saṃjñābhedo vidhīyate

यच्च येन भवेद्द्रव्यं मेयं तदपि कीर्त्यते। यवाष्टकाङ्गुलैः कॢप्तः प्रकर्षेणायतः किल

yacca yena bhaveddravyaṃ meyaṃ tadapi kīrtyate| yavāṣṭakāṅgulaiḥ kḷptaḥ prakarṣeṇāyataḥ kila

ज्येष्ठो हस्तः स विद्वद्भिः प्रोक्तः प्राशयसंज्ञितः। यः पुनः कल्पितः सप्तयवकॢप्तैरिहाङ्गुलैः

jyeṣṭho hastaḥ sa vidvadbhiḥ proktaḥ prāśayasaṃjñitaḥ| yaḥ punaḥ kalpitaḥ saptayavakḷptairihāṅgulaiḥ

तज्ज्ञैः स मध्यमो हस्तः साधारण इति स्मृतः। मात्रेत्यल्पं यतः प्रोक्तं हस्तश्च शय उच्यते

tajjñaiḥ sa madhyamo hastaḥ sādhāraṇa iti smṛtaḥ| mātretyalpaṃ yataḥ proktaṃ hastaśca śaya ucyate

तेन मात्राशयः स स्याद्धस्तो यः षड्यवाङ्गुलः। विभागायामविस्ताराः खेटग्रामपुरादिषु

tena mātrāśayaḥ sa syāddhasto yaḥ ṣaḍyavāṅgulaḥ| vibhāgāyāmavistārāḥ kheṭagrāmapurādiṣu

प्रासादवेश्मपरिखाद्वाररथ्यासभादिषु। मार्गाश्च निर्गमाश्चैषां सीमक्षेत्रान्तराणि च

prāsādaveśmaparikhādvārarathyāsabhādiṣu| mārgāśca nirgamāścaiṣāṃ sīmakṣetrāntarāṇi ca

वनोपवनभागाश्च देशान्तरविभक्तयः। योजनक्रोशगव्यूतिप्रमाणमपि चाध्वनः

vanopavanabhāgāśca deśāntaravibhaktayaḥ| yojanakrośagavyūtipramāṇamapi cādhvanaḥ

प्राशयेन प्रमातव्याः खातक्रकचराशयः। तलोच्छ्रयान् मूलपादान् जलोद्देशानधः क्षितेः

prāśayena pramātavyāḥ khātakrakacarāśayaḥ| talocchrayān mūlapādān jaloddeśānadhaḥ kṣiteḥ

तथा दोलाम्बुशस्त्रादि पातमानविनिर्णयम्। शैलखातनिकेतानि सुरुङ्गामानमान्तरम्

tathā dolāmbuśastrādi pātamānavinirṇayam| śailakhātaniketāni suruṅgāmānamāntaram

साधारणेन वाट्यध्वमानं च परिकल्पयेत्। आयुधानि धनुर्दण्डान् यानं शयनमासनम्

sādhāraṇena vāṭyadhvamānaṃ ca parikalpayet| āyudhāni dhanurdaṇḍān yānaṃ śayanamāsanam

प्रमाणं कूपवापीनां गजानां वाजिनां नृणाम्। अरघट्टेक्षुयन्त्राणि युगयूपहलानि च

pramāṇaṃ kūpavāpīnāṃ gajānāṃ vājināṃ nṛṇām| araghaṭṭekṣuyantrāṇi yugayūpahalāni ca

शिल्प्युपस्करनौछत्रध्वजातोद्यानि यानि च। वृसीधर्मोपकरणपटवानादिकं च यत्

śilpyupaskaranauchatradhvajātodyāni yāni ca| vṛsīdharmopakaraṇapaṭavānādikaṃ ca yat

नल्वदण्डांस्तथा मात्राशयहस्तेन मापयेत्। भेदत्रयान्वितमपि प्रोक्तं हस्तस्य लक्षणम्

nalvadaṇḍāṃstathā mātrāśayahastena māpayet| bhedatrayānvitamapi proktaṃ hastasya lakṣaṇam

संज्ञाभेदोऽथ सामान्यमानानां प्रतिपाद्यते। स्यादेकमङ्गुलं मात्रा कला प्रोक्ताङ्गुलद्वयम्

saṃjñābhedo'tha sāmānyamānānāṃ pratipādyate| syādekamaṅgulaṃ mātrā kalā proktāṅguladvayam

पर्व त्रीण्यङ्गुलान्याहुर्मुष्टिः स्याच्चतुरङ्गुला। तलं स्यात्पञ्चभिः षड्भिः करपादाङ्गुलैर्भवेत्

parva trīṇyaṅgulānyāhurmuṣṭiḥ syāccaturaṅgulā| talaṃ syātpañcabhiḥ ṣaḍbhiḥ karapādāṅgulairbhavet

सप्तभिर्दिष्टिरष्टाभिरङ्गुलैस्तूणिरिष्यते। प्रादेशो नवभिस्तैः स्याच्छ्यतालो दशाङ्गुलः

saptabhirdiṣṭiraṣṭābhiraṅgulaistūṇiriṣyate| prādeśo navabhistaiḥ syācchyatālo daśāṅgulaḥ

गोकर्ण एकादशभिर्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुला। चतुर्दशभिरुद्दिष्टः पादो नाम तथाङ्गुलैः

gokarṇa ekādaśabhirvitastirdvādaśāṅgulā| caturdaśabhiruddiṣṭaḥ pādo nāma tathāṅgulaiḥ

रत्निः स्यादेकविंशत्या स्यादरत्निः करोन्मितः। द्वाचत्वारिंशता किष्कुरङ्गुलैः परिकीर्त्तितः

ratniḥ syādekaviṃśatyā syādaratniḥ karonmitaḥ| dvācatvāriṃśatā kiṣkuraṅgulaiḥ parikīrttitaḥ

चतुरुत्तरयाशीत्या व्यामः स्यात्पुरुषस्तथा। षण्णवत्याङ्गुलैश्चापं भवेन्नाडीयुगं तथा

caturuttarayāśītyā vyāmaḥ syātpuruṣastathā| ṣaṇṇavatyāṅgulaiścāpaṃ bhavennāḍīyugaṃ tathā

शतं षडुत्तरं दण्डो नल्वस्त्रिंशद्धनुर्मितः। क्रोशो धनुःसहस्रं तु गव्यूतं तद्द्वयं विदुः

śataṃ ṣaḍuttaraṃ daṇḍo nalvastriṃśaddhanurmitaḥ| krośo dhanuḥsahasraṃ tu gavyūtaṃ taddvayaṃ viduḥ

चतुर्गव्यूतमिच्छन्ति योजनं मानवेदिनः। एकं दश शतमस्मात्सहस्रमनु चायुतम्

caturgavyūtamicchanti yojanaṃ mānavedinaḥ| ekaṃ daśa śatamasmātsahasramanu cāyutam

नियुतं प्रयुतं तस्मादर्बुदन्यर्बुदे अपि। वृन्दखर्वनिखर्वाणि शङ्कुपद्माम्वुराशयः

niyutaṃ prayutaṃ tasmādarbudanyarbude api| vṛndakharvanikharvāṇi śaṅkupadmāmvurāśayaḥ

ततः स्यान्मध्यमन्त्यं च परं चापरमप्यतः। परार्धं चेति विज्ञेयं दशवृद्ध्योत्तरोत्तरम्

tataḥ syānmadhyamantyaṃ ca paraṃ cāparamapyataḥ| parārdhaṃ ceti vijñeyaṃ daśavṛddhyottarottaram

सङ्ख्यास्थानानि कथितान्येवमेतानि विंशतिः। इदानीं कालसङ्ख्यायाः प्रमाणमभिधीयते

saṅkhyāsthānāni kathitānyevametāni viṃśatiḥ| idānīṃ kālasaṅkhyāyāḥ pramāṇamabhidhīyate

दृङ्निमेषो निमेषः स्यात् तैः पञ्चदशभिः स्मृता। काष्ठा ताभिः कला ताभिर्मुहूर्त्तस्तैरहर्निशम्

dṛṅnimeṣo nimeṣaḥ syāt taiḥ pañcadaśabhiḥ smṛtā| kāṣṭhā tābhiḥ kalā tābhirmuhūrttastairaharniśam

त्रिंशतैतत् त्रिकं विद्यात्क्रमादित्युत्तरोत्तरम्। अहोरात्रैः पुनः पञ्चदशभिः पक्ष उच्यते

triṃśataitat trikaṃ vidyātkramādityuttarottaram| ahorātraiḥ punaḥ pañcadaśabhiḥ pakṣa ucyate

पक्षद्वयेन मासः स्याद्भवेन्मासद्वयादृतुः। ऋतुत्रयं स्यादयनं वत्सरस्त्वयनद्वयम्

pakṣadvayena māsaḥ syādbhavenmāsadvayādṛtuḥ| ṛtutrayaṃ syādayanaṃ vatsarastvayanadvayam

दशधायमिति प्रोक्तः कालः कालविदां वरैः। इत्युक्तमेतदखिलं करमानमत्र सम्यक्तया निगदितापि च कालसङ्ख्या। अन्तःपुरं जनपदामरधाममार्गैराचक्ष्महे नगरसंप्रविभागमत्र

daśadhāyamiti proktaḥ kālaḥ kālavidāṃ varaiḥ| ityuktametadakhilaṃ karamānamatra samyaktayā nigaditāpi ca kālasaṅkhyā| antaḥpuraṃ janapadāmaradhāmamārgairācakṣmahe nagarasaṃpravibhāgamatra

अथ पुरनिवेशो दशमोऽध्यायः

पुरस्य त्रिविधस्यापि प्रमाणमथ कथ्यते। प्राकारपरिखाट्टालद्वाररथ्याध्वभिः सह

purasya trividhasyāpi pramāṇamatha kathyate| prākāraparikhāṭṭāladvārarathyādhvabhiḥ saha

ज्येष्ठं तत्र चतुश्चापसहस्रं पुरमिष्यते। मध्यं द्वाभ्यां सहस्राभ्यामेकेन व्यासतोऽधमम्

jyeṣṭhaṃ tatra catuścāpasahasraṃ puramiṣyate| madhyaṃ dvābhyāṃ sahasrābhyāmekena vyāsato'dhamam

साष्टमांशं सपादं वा सार्धं वा व्यासमायतम्। कुर्यादेकैकमायामं चतुरास्रीकृतं शुभम्

sāṣṭamāṃśaṃ sapādaṃ vā sārdhaṃ vā vyāsamāyatam| kuryādekaikamāyāmaṃ caturāsrīkṛtaṃ śubham

चतुःषष्टिपदाख्येन पुरं सर्वं प्रकल्पयेत्। द्विरष्टकोष्ठं तत्कुर्यात्षट्पथं नवचत्वरम्

catuḥṣaṣṭipadākhyena puraṃ sarvaṃ prakalpayet| dviraṣṭakoṣṭhaṃ tatkuryātṣaṭpathaṃ navacatvaram

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे प्रागुदीच्यन्तमागताः। चतुर्भागान्तरा वंशाः कार्यास्तस्य त्रयस्त्रयः

caturaśrīkṛte kṣetre prāgudīcyantamāgatāḥ| caturbhāgāntarā vaṃśāḥ kāryāstasya trayastrayaḥ

वंशषट्कविभक्तेऽस्मिन् पदषोडशकान्विते। राजमार्गः शुभः कार्यो मध्यमं वंशमाश्रितः

vaṃśaṣaṭkavibhakte'smin padaṣoḍaśakānvite| rājamārgaḥ śubhaḥ kāryo madhyamaṃ vaṃśamāśritaḥ

कार्यो ज्यायसि च ज्यायांश्चतुर्विंशतिकः करैः। विंशत्या मध्यमे मध्योऽधमे षोडशकोऽधमः

kāryo jyāyasi ca jyāyāṃścaturviṃśatikaḥ karaiḥ| viṃśatyā madhyame madhyo'dhame ṣoḍaśako'dhamaḥ

बलस्य चतुरङ्गस्य पौराणां पार्थिवस्य च। असम्बाधसमश्चैष कार्योऽयं काश्मशर्करः

balasya caturaṅgasya paurāṇāṃ pārthivasya ca| asambādhasamaścaiṣa kāryo'yaṃ kāśmaśarkaraḥ

महारथ्याद्वयं कार्यं तदुपान्तस्थवंशयोः। तद्द्वादश दशाष्टौ स्यात्करान् ज्येष्ठादिकं त्रिषु

mahārathyādvayaṃ kāryaṃ tadupāntasthavaṃśayoḥ| taddvādaśa daśāṣṭau syātkarān jyeṣṭhādikaṃ triṣu

पदमध्यगतं कार्यं यानमार्गचतुष्टयम्। ज्येष्ठादिषु पुरेष्वेषु तत्पद्यं च चतुःकरम्

padamadhyagataṃ kāryaṃ yānamārgacatuṣṭayam| jyeṣṭhādiṣu pureṣveṣu tatpadyaṃ ca catuḥkaram

उपरथ्या महामार्गस्यार्धं वा द्विशयाधिकम्। शेषा रथ्यास्तदर्धेन विधातव्याः प्रमानतः

uparathyā mahāmārgasyārdhaṃ vā dviśayādhikam| śeṣā rathyāstadardhena vidhātavyāḥ pramānataḥ

यानमार्गचतुष्कस्य कार्यौ पार्श्वद्वयाश्रितौ। पदाष्टकपदान्तस्थौ द्वौ द्वौ जङ्घापथावपि

yānamārgacatuṣkasya kāryau pārśvadvayāśritau| padāṣṭakapadāntasthau dvau dvau jaṅghāpathāvapi

पुरे ज्येष्ठे त्रिहस्तौ तौ मध्यमेऽर्धकरोज्झितौ। मध्यमादर्धहस्तेन हीनौ स्यातां कनीयसि

pure jyeṣṭhe trihastau tau madhyame'rdhakarojjhitau| madhyamādardhahastena hīnau syātāṃ kanīyasi

पुरस्यान्तर्गतौ कार्यौ घण्टामार्गौ तथापरौ। राजमार्गगुणोपेतौ प्रमाणेन च तद्विधौ

purasyāntargatau kāryau ghaṇṭāmārgau tathāparau| rājamārgaguṇopetau pramāṇena ca tadvidhau

प्राक्प्रत्यगायताः सप्तदश मार्गा इतीरिताः। याम्योत्तरायतास्तद्वदन्ये स्युस्तत्प्रमाणतः

prākpratyagāyatāḥ saptadaśa mārgā itīritāḥ| yāmyottarāyatāstadvadanye syustatpramāṇataḥ

घण्टामार्गप्रमाणेन घण्टामार्गस्य बाह्यतः। समन्ततो वप्रभुवं स्थापयेत् तद्विधानवित्

ghaṇṭāmārgapramāṇena ghaṇṭāmārgasya bāhyataḥ| samantato vaprabhuvaṃ sthāpayet tadvidhānavit

महारथ्याप्रमाणेन तद्भूमेर्बाह्यतस्ततः। व्यासखातान्तरैः सार्धं विधेयं परिखात्रयम्

mahārathyāpramāṇena tadbhūmerbāhyatastataḥ| vyāsakhātāntaraiḥ sārdhaṃ vidheyaṃ parikhātrayam

खातोत्पादोज्झितं कार्यं सत्र्यंशेनार्धतोऽपि वा। व्यासतः स्यादशेषेण मूलतस्तद्वदेव तत्

khātotpādojjhitaṃ kāryaṃ satryaṃśenārdhato'pi vā| vyāsataḥ syādaśeṣeṇa mūlatastadvadeva tat

कुर्याद्वप्रं स्वभूभागे परिखोत्खातया मृदा। सोत्सङ्गं गजपृष्ठं वा गोत्रीयपदताडितम्

kuryādvapraṃ svabhūbhāge parikhotkhātayā mṛdā| sotsaṅgaṃ gajapṛṣṭhaṃ vā gotrīyapadatāḍitam

खातोद्वृत्तमृदा वप्रनिर्माणाधिकया ततः। भूप्रदेशान्पुरा निम्नानापूर्य समतां नयेत्

khātodvṛttamṛdā vapranirmāṇādhikayā tataḥ| bhūpradeśānpurā nimnānāpūrya samatāṃ nayet

एवं संशोध्य परिखात्रितयं परितोऽश्मभिः। विधेयमिष्टकाभिर्वा सम्यग्बद्धतलम् स्थिरम्

evaṃ saṃśodhya parikhātritayaṃ parito'śmabhiḥ| vidheyamiṣṭakābhirvā samyagbaddhatalam sthiram

सिरावारिभिरापूर्णं पूर्णं वागागिनाम्भसा। विचित्राब्जमनोहारि ससंग्राहाम्बुनिर्गमम्

sirāvāribhirāpūrṇaṃ pūrṇaṃ vāgāgināmbhasā| vicitrābjamanohāri sasaṃgrāhāmbunirgamam

सर्वपाश्वेष्वथैतस्य गन्धान्धमधुपाङ्गनान्। सुमनोविटपारामान् कुर्याद् वासान् समुत्सकान्

sarvapāśveṣvathaitasya gandhāndhamadhupāṅganān| sumanoviṭapārāmān kuryād vāsān samutsakān

बाह्यभागं पुनस्तस्य विदध्यात्सर्वतोदिशम्। द्रुममूलैर्लताजालैः कण्टकैरपि संवृतम्

bāhyabhāgaṃ punastasya vidadhyātsarvatodiśam| drumamūlairlatājālaiḥ kaṇṭakairapi saṃvṛtam

वप्रोर्ध्वभागगं मध्यं स्थूलोपलशिलाचितम्। कुर्यात्प्राकारमुद्दामं यद्वा पक्वेष्टकामयम्

vaprordhvabhāgagaṃ madhyaṃ sthūlopalaśilācitam| kuryātprākāramuddāmaṃ yadvā pakveṣṭakāmayam

ज्यायान्करैर्द्वादशभिर्दशभिर्मध्यमः स्थितः। कनीयानष्टभिर्हस्तैर्विस्तारः स्यात् त्रिधेत्यसौ

jyāyānkarairdvādaśabhirdaśabhirmadhyamaḥ sthitaḥ| kanīyānaṣṭabhirhastairvistāraḥ syāt tridhetyasau

उच्छ्रायः सप्तदशभिः करैर्ज्यायान् प्रशस्यते। मध्यमः पञ्चदशभिस्त्रयोदशभिरन्तिमः

ucchrāyaḥ saptadaśabhiḥ karairjyāyān praśasyate| madhyamaḥ pañcadaśabhistrayodaśabhirantimaḥ

ऊर्ध्वं न सप्तदशकान्न त्रयोदशकादधः। प्राकारोच्छ्रयमिच्छन्ति नापि युग्मकरोन्मितम्

ūrdhvaṃ na saptadaśakānna trayodaśakādadhaḥ| prākārocchrayamicchanti nāpi yugmakaronmitam

हस्ते हस्तेऽङ्गुलद्वन्द्वमायतः सम्यगुच्छ्रयात्। यस्य वा द्वादशकरा मूले भवति विस्तृतिः

haste haste'ṅguladvandvamāyataḥ samyagucchrayāt| yasya vā dvādaśakarā mūle bhavati vistṛtiḥ

चतुरस्रो च्छ्रितिस्तस्य शिरः स्याद्दशविस्तृतम्। हस्तोच्चं कपिशीर्षं स्याद्द्विहस्ता काण्डवारिणी

caturasro cchritistasya śiraḥ syāddaśavistṛtam| hastoccaṃ kapiśīrṣaṃ syāddvihastā kāṇḍavāriṇī

कार्याः कर्णाश्रितैर्द्वारकर्णान्तस्थैश्च संयुताः। प्राकारेऽट्टालकास्तस्मिन् दिक्षु दिक्षु चतुर्दिशम्

kāryāḥ karṇāśritairdvārakarṇāntasthaiśca saṃyutāḥ| prākāre'ṭṭālakāstasmin dikṣu dikṣu caturdiśam

द्विभौमांश्चरिकोर्ध्वं च प्राकारोच्छ्रायविस्तृतान्। तदर्धं निर्गमान् कुर्यात्ससालाट्टालकानथ

dvibhaumāṃścarikordhvaṃ ca prākārocchrāyavistṛtān| tadardhaṃ nirgamān kuryātsasālāṭṭālakānatha

शतं शतं स्याद्धस्तानां मिथश्चाट्टालकान्तरम्। इत्थं पुरमगम्यं स्यात्पत्त्यश्वरथदन्तिनाम्

śataṃ śataṃ syāddhastānāṃ mithaścāṭṭālakāntaram| itthaṃ puramagamyaṃ syātpattyaśvarathadantinām

चरिकां संचरद्वारां सुखारोहां सवेदिकाम्। ससोपानां सनिर्यूहां कुर्यात्सकपिशीर्षकाम्

carikāṃ saṃcaradvārāṃ sukhārohāṃ savedikām| sasopānāṃ saniryūhāṃ kuryātsakapiśīrṣakām

राजमार्गमहारथ्यासंश्रितानि चतुर्दिशम्। त्रीणि त्रीणि विधेयानि पुरे द्वाराणि तद्विदा

rājamārgamahārathyāsaṃśritāni caturdiśam| trīṇi trīṇi vidheyāni pure dvārāṇi tadvidā

राजमार्गमहाद्वारचतुष्कं विस्तरान्नव। अष्टौ सप्त करा नोर्व्या द्विगुणं त्रिकरोज्झितम्

rājamārgamahādvāracatuṣkaṃ vistarānnava| aṣṭau sapta karā norvyā dviguṇaṃ trikarojjhitam

महारथ्याश्रयं द्वारं तत्षट्पञ्चचतुष्करम्। उच्छ्रयात्सार्धसार्धैकहस्तोनं विस्तरेण तत्

mahārathyāśrayaṃ dvāraṃ tatṣaṭpañcacatuṣkaram| ucchrayātsārdhasārdhaikahastonaṃ vistareṇa tat

कुर्यात्प्रतोलीः सर्वेषु महाद्वारेष्वथो दृढाः। दृढार्गलाश्चेन्द्र कीलाः कपाटपरिघान्विताः

kuryātpratolīḥ sarveṣu mahādvāreṣvatho dṛḍhāḥ| dṛḍhārgalāścendra kīlāḥ kapāṭaparighānvitāḥ

राजमार्गसमा शाला स्यात्प्रतोलीविनिर्गमा। तदर्धं कोष्ठकान्तः स्याद्व्यासोऽधर्धं तयोः स्मृतः

rājamārgasamā śālā syātpratolīvinirgamā| tadardhaṃ koṣṭhakāntaḥ syādvyāso'dhardhaṃ tayoḥ smṛtaḥ

चतुरश्रामिति न्यस्य प्रतोलीं वदनायताम्। व्यासतस्त्र्यंशविन्यस्तमार्गां मूषाद्वयान्विताम्

caturaśrāmiti nyasya pratolīṃ vadanāyatām| vyāsatastryaṃśavinyastamārgāṃ mūṣādvayānvitām

अन्तर्भित्तौ चतुर्द्वारं महाद्वारेण सम्मितम्। विकल्पकोष्ठकान्तेषु दारुभिस्तद्विभूषयेत्

antarbhittau caturdvāraṃ mahādvāreṇa sammitam| vikalpakoṣṭhakānteṣu dārubhistadvibhūṣayet

द्वारे चोभयतःशाले द्वे द्वे द्वारे च मूषयोः। ते कार्ये सम्मुखे व्यासाद्द्विकरे द्विगुणोच्छ्रिते

dvāre cobhayataḥśāle dve dve dvāre ca mūṣayoḥ| te kārye sammukhe vyāsāddvikare dviguṇocchrite

तद्दारुमूषयोः पट्टमध्यं पञ्चकरोच्छ्रितम्। तद्वत्कार्या द्वितीया भूर्द्वारशेषोदयोच्छ्रिता

taddārumūṣayoḥ paṭṭamadhyaṃ pañcakarocchritam| tadvatkāryā dvitīyā bhūrdvāraśeṣodayocchritā

बहिर्द्वारविनिर्मुक्तां पूर्ववत्तां प्रकल्पयेत्। पुरःसंरोधनसहैर्गवाक्षैरग्रतो युताम्

bahirdvāravinirmuktāṃ pūrvavattāṃ prakalpayet| puraḥsaṃrodhanasahairgavākṣairagrato yutām

तलं ततो महाद्वारस्योर्ध्वे बद्ध्वा तृतीयकम्। रोधनद्वारयुग्हर्म्यसंयुक्तं सपरिक्रमम्

talaṃ tato mahādvārasyordhve baddhvā tṛtīyakam| rodhanadvārayugharmyasaṃyuktaṃ saparikramam

सन्न्यस्तस्तम्भवेद्यन्यदूर्ध्वं तस्योपकल्पयेत्। व्यालजालशतघ्न्यस्त्रशस्त्रयस्त्रादिभिर्युतम्

sannyastastambhavedyanyadūrdhvaṃ tasyopakalpayet| vyālajālaśataghnyastraśastrayastrādibhiryutam

वृद्धिशोभाभिगुप्त्यर्थं पुरस्य प्रविकल्पयेत्। बृहद्द्वाराणि परितस्त्रितलाभिः प्रतोलिभिः

vṛddhiśobhābhiguptyarthaṃ purasya pravikalpayet| bṛhaddvārāṇi paritastritalābhiḥ pratolibhiḥ

प्रतोल्या दक्षिणाद्भागादुच्छ्रितो वामतो गतः। यावद्द्वितीयं तत्पार्श्वमेकः कार्यो बहिः स्थितः

pratolyā dakṣiṇādbhāgāducchrito vāmato gataḥ| yāvaddvitīyaṃ tatpārśvamekaḥ kāryo bahiḥ sthitaḥ

द्वितीयो वामभागात्तु निर्गत्यास्यैव वेष्टकः। कार्यः स्यादा तदुत्थानात्प्राकारस्तस्य बाह्यतः

dvitīyo vāmabhāgāttu nirgatyāsyaiva veṣṭakaḥ| kāryaḥ syādā tadutthānātprākārastasya bāhyataḥ

एतयोरन्तरालं च राजमार्गेण सम्मितम्। कर्तव्यं स्यादिहैवं तु वक्त्रद्वारकमुत्तमम्

etayorantarālaṃ ca rājamārgeṇa sammitam| kartavyaṃ syādihaivaṃ tu vaktradvārakamuttamam

दृष्ट्वा दृष्ट्वोपभोगार्हान्सरिद्गिरिजलाशयान्। पक्षद्वाराणि कुर्वीत स्वेच्छया तत्र तत्र च

dṛṣṭvā dṛṣṭvopabhogārhānsaridgirijalāśayān| pakṣadvārāṇi kurvīta svecchayā tatra tatra ca

जलभ्रमान्पुरे कुर्याच्छिलादारुतिरोहितान्। द्विकरान्करमात्रान्वा साम्भसोऽस्मिन् प्रदक्षिणान्

jalabhramānpure kuryācchilādārutirohitān| dvikarānkaramātrānvā sāmbhaso'smin pradakṣiṇān

छिन्नकर्णं विकर्णं च वज्रं सूचीमुखं तथा। वर्तुल व्यजनाकारं चापाकृतिधरं च यत्

chinnakarṇaṃ vikarṇaṃ ca vajraṃ sūcīmukhaṃ tathā| vartula vyajanākāraṃ cāpākṛtidharaṃ ca yat

शकटद्विसमं यच्च विस्ताराद्द्विगुणायतम्। विदिक्स्थं सर्पचक्रं च तत् पुरं निन्दितं भवेत्

śakaṭadvisamaṃ yacca vistārāddviguṇāyatam| vidiksthaṃ sarpacakraṃ ca tat puraṃ ninditaṃ bhavet

छिन्नकर्णे वसंल्लोकः पुरे तस्करतो भयम्। व्याधिभ्यो वापरेभ्यो वा प्राप्नोतीति विनिर्दिशेत्

chinnakarṇe vasaṃllokaḥ pure taskarato bhayam| vyādhibhyo vāparebhyo vā prāpnotīti vinirdiśet

विद्विष्टस्वामिता सर्वलोकगर्हानपत्यता। जायते स्वल्पमायुष्यं विकर्णपुरवासिनाम्

vidviṣṭasvāmitā sarvalokagarhānapatyatā| jāyate svalpamāyuṣyaṃ vikarṇapuravāsinām

स्त्रीजयं विषरोगांश्च भेदांश्च विविधांस्तथा। जनो वसन्नवाप्नोति वज्राकृतिधरे पुरे

strījayaṃ viṣarogāṃśca bhedāṃśca vividhāṃstathā| jano vasannavāpnoti vajrākṛtidhare pure

व्रजन्ति प्राणिनो नाशं क्षुद्व्याधिपरिपीडिताः। निवसन्तः सदा सूचीमुखाकारधरे पुरे

vrajanti prāṇino nāśaṃ kṣudvyādhiparipīḍitāḥ| nivasantaḥ sadā sūcīmukhākāradhare pure

स्वामिना सह हीयन्ते सर्वतः सञ्चयोज्झिताः। स्वल्पायुषश्च जायन्ते जना वृत्तपुराश्रयाः

svāminā saha hīyante sarvataḥ sañcayojjhitāḥ| svalpāyuṣaśca jāyante janā vṛttapurāśrayāḥ

असत्यवादिनः स्वल्पायुषः पवनपीडिताः। जनाः स्युश्चलचित्ताश्च नगरे व्यजनाकृतौ

asatyavādinaḥ svalpāyuṣaḥ pavanapīḍitāḥ| janāḥ syuścalacittāśca nagare vyajanākṛtau

दुश्चरित्राङ्गनायुक्तस्तथा बहुनपुंसकः। चापाकारे पुरे लोको निवसन् भवति ध्रुवम्

duścaritrāṅganāyuktastathā bahunapuṃsakaḥ| cāpākāre pure loko nivasan bhavati dhruvam

रोगशोकानलस्तेनभयं तत्र प्रजायते। शकटद्विसमाकारं पुरं यद्विनिवेश्यते

rogaśokānalastenabhayaṃ tatra prajāyate| śakaṭadvisamākāraṃ puraṃ yadviniveśyate

आरम्भासिद्धिदं विप्रभयदं ज्ञातिभेदकृत्। पौराणां स्वामिनश्च स्याद्गजवाजिक्षयावहम्

ārambhāsiddhidaṃ viprabhayadaṃ jñātibhedakṛt| paurāṇāṃ svāminaśca syādgajavājikṣayāvaham

परैराक्रम्य भुज्येत तत्पुरं बलशालिभिः। द्विगुणायतसंस्थानं यत्क्वचिद्विनिवेश्यते

parairākramya bhujyeta tatpuraṃ balaśālibhiḥ| dviguṇāyatasaṃsthānaṃ yatkvacidviniveśyate

जनक्षयोऽग्निदाहश्च स्त्रीकृतानि भयानि च। पुरे भवति दिङ्मूढे न च निर्योगमेति तत्

janakṣayo'gnidāhaśca strīkṛtāni bhayāni ca| pure bhavati diṅmūḍhe na ca niryogameti tat

शस्त्रानिलपिशाचाग्निभूतयक्षभयार्दिताः। रुक्पीडिताश्च नश्यन्ति भुजङ्गकुटिले जनाः

śastrānilapiśācāgnibhūtayakṣabhayārditāḥ| rukpīḍitāśca naśyanti bhujaṅgakuṭile janāḥ

पुराणामप्रशस्तानि संस्थानानीदृशानि यत्। एकस्मिन्नपि तेनैषां न पुरं विनिवेशयेत्

purāṇāmapraśastāni saṃsthānānīdṛśāni yat| ekasminnapi tenaiṣāṃ na puraṃ viniveśayet

संस्थानमेकमप्येषां प्रमादात्क्रियते यदि। तदा राष्ट्रं निपीड्येत क्षुद्द्विषद्भीतिमृत्युभिः

saṃsthānamekamapyeṣāṃ pramādātkriyate yadi| tadā rāṣṭraṃ nipīḍyeta kṣuddviṣadbhītimṛtyubhiḥ

शास्त्रज्ञः स्थपतिस्तस्मात्प्रयत्नपरया धिया। यथावत्कथितं चारु नगरं विनिवेशयेत्

śāstrajñaḥ sthapatistasmātprayatnaparayā dhiyā| yathāvatkathitaṃ cāru nagaraṃ viniveśayet

वेदीनिवेशयात्रायां देवागाराभिचारयोः। नदीकर्मणि मैत्रे च शान्तिं कुर्याच्छ्रमेषु च

vedīniveśayātrāyāṃ devāgārābhicārayoḥ| nadīkarmaṇi maitre ca śāntiṃ kuryācchrameṣu ca

यज्ञे पुरनिवेशे च स्थापने प्रयतः सुधीः। कुर्यात्तथाभ्युदयिकं यद्वान्यदपि किञ्चन

yajñe puraniveśe ca sthāpane prayataḥ sudhīḥ| kuryāttathābhyudayikaṃ yadvānyadapi kiñcana

पुरे भीतिकरं शश्वदनायुष्यमपौष्टिकम्। कृतमप्रयतैः कर्म नृपतिघ्नं च जायते

pure bhītikaraṃ śaśvadanāyuṣyamapauṣṭikam| kṛtamaprayataiḥ karma nṛpatighnaṃ ca jāyate

विहितं यदशास्त्रज्ञैर्यच्च निर्लक्षणैः कृतम्। कृतमप्रयतैर्यच्च तदशस्तं फलोज्झितम्

vihitaṃ yadaśāstrajñairyacca nirlakṣaṇaiḥ kṛtam| kṛtamaprayatairyacca tadaśastaṃ phalojjhitam

शास्त्रज्ञः स्थपतिर्ज्योतिर्विदा तद्वत्पुरोधसा। अधिष्ठितः पुरे कर्म विदध्याच्छान्तिकेषु च

śāstrajñaḥ sthapatirjyotirvidā tadvatpurodhasā| adhiṣṭhitaḥ pure karma vidadhyācchāntikeṣu ca

पुरोहितोऽग्निं जुहुयाद्दद्यान्मौहूर्त्तिकः स्थिरम्। स्थपतिश्च बलिं दद्याद्योजयेदिति शान्तिकम्

purohito'gniṃ juhuyāddadyānmauhūrttikaḥ sthiram| sthapatiśca baliṃ dadyādyojayediti śāntikam

तदा तस्मिन् पुरे शान्तिर्यत्र मर्मस्थिताः सुराः। पूज्यन्ते सततं पौरैश्चत्वरस्थायिनस्तथा

tadā tasmin pure śāntiryatra marmasthitāḥ surāḥ| pūjyante satataṃ pauraiścatvarasthāyinastathā

चतुःप्रकारं स्थापत्यमष्टधा च चिकित्सितम्। धनुर्वेदश्च सप्ताङ्गो ज्योतिषं कमलालयात्

catuḥprakāraṃ sthāpatyamaṣṭadhā ca cikitsitam| dhanurvedaśca saptāṅgo jyotiṣaṃ kamalālayāt

सामान्यलक्षणोत्पातनिमित्तानि च सर्वशः। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्र श्च त्यजन्त्येते न तत् पुरम्

sāmānyalakṣaṇotpātanimittāni ca sarvaśaḥ| brahmā viṣṇuśca rudra śca tyajantyete na tat puram

नगरस्य विभागोऽयं यथावत्समुदीरितः। खेटं तदर्धविष्कम्भमाहुर्ग्रामं तदर्धतः

nagarasya vibhāgo'yaṃ yathāvatsamudīritaḥ| kheṭaṃ tadardhaviṣkambhamāhurgrāmaṃ tadardhataḥ

योजनेन पुरात्खेटं खेटाद्ग्रामं प्रचक्षते। गव्यूतिपरिमाणेन ग्रामाद्ग्रामं प्रचक्षते

yojanena purātkheṭaṃ kheṭādgrāmaṃ pracakṣate| gavyūtiparimāṇena grāmādgrāmaṃ pracakṣate

द्विक्रोशाद्विषये सीमा तदर्धेन पुरस्य सा। खेटके पुरसीमाधं ग्रामे खेटार्धतः स्मृता

dvikrośādviṣaye sīmā tadardhena purasya sā| kheṭake purasīmādhaṃ grāme kheṭārdhataḥ smṛtā

त्रिंशद्घनूंषि विष्कम्भः पुरे दिग्वर्त्मसु स्मृतः। विंशतिः खेटके मार्गो ग्रामे दश च दर्शितः

triṃśadghanūṃṣi viṣkambhaḥ pure digvartmasu smṛtaḥ| viṃśatiḥ kheṭake mārgo grāme daśa ca darśitaḥ

नव ग्रामसहस्राणि नवतिश्च प्रचक्षते। चतुःषष्टिमपि ग्रामान् ज्यायो राष्ट्रं विदुर्बुधाः

nava grāmasahasrāṇi navatiśca pracakṣate| catuḥṣaṣṭimapi grāmān jyāyo rāṣṭraṃ vidurbudhāḥ

दशार्धं च सहस्राणि ग्रामाणां त्रिशती तथा। ग्रामाश्चतुरशीतिश्च मध्यमं राष्ट्रमीरितम्

daśārdhaṃ ca sahasrāṇi grāmāṇāṃ triśatī tathā| grāmāścaturaśītiśca madhyamaṃ rāṣṭramīritam

सहस्रमेकं ग्रामाणां तद्वच्च शतपञ्चकम्। द्व्यूना च ग्रामपञ्चाशत् कनीयो राष्ट्रमुच्यते

sahasramekaṃ grāmāṇāṃ tadvacca śatapañcakam| dvyūnā ca grāmapañcāśat kanīyo rāṣṭramucyate

अध्यर्धसङ्ख्ययैतेषां ज्येष्ठमध्यकनीयसाम्। विधाय नवधैकैकं विभजेद्विधिवत्सुधीः

adhyardhasaṅkhyayaiteṣāṃ jyeṣṭhamadhyakanīyasām| vidhāya navadhaikaikaṃ vibhajedvidhivatsudhīḥ

राष्ट्रेष्वेवं विभक्तेषु यथाभागं विधानवित्। निवेशयेत्पुराण्येषु सप्त सप्त यथागमम्

rāṣṭreṣvevaṃ vibhakteṣu yathābhāgaṃ vidhānavit| niveśayetpurāṇyeṣu sapta sapta yathāgamam

विभागश्च प्रमाणं च लक्षणं चादिमस्य यत्। जातिवर्णाधिवासश्च यथावत्तदिहोच्यते

vibhāgaśca pramāṇaṃ ca lakṣaṇaṃ cādimasya yat| jātivarṇādhivāsaśca yathāvattadihocyate

सुवर्णकारानाग्नेय्यां तथा वह्न्युपजीविनः। निवेशयेत् कर्मकरानन्यानपि विधानवित्

suvarṇakārānāgneyyāṃ tathā vahnyupajīvinaḥ| niveśayet karmakarānanyānapi vidhānavit

वैश्यानामक्षधूर्तानां चक्रिकाणां च दक्षिणे। नटानां नर्त्तकानां च गृहाणि विनिवेशयेत्

vaiśyānāmakṣadhūrtānāṃ cakrikāṇāṃ ca dakṣiṇe| naṭānāṃ narttakānāṃ ca gṛhāṇi viniveśayet

निवेशयेत् सौकरिकान् मेयीकारान् मृगच्छिदः। कैवर्तान् नैरृताशायां दमनाधिकृतांस्तथा

niveśayet saukarikān meyīkārān mṛgacchidaḥ| kaivartān nairṛtāśāyāṃ damanādhikṛtāṃstathā

रथेषु कौशलं येषां येषां स्यादायुधेषु च। वारुण्यां दिशि तान् सर्वान् पुरस्य विनिवेशयेत्

ratheṣu kauśalaṃ yeṣāṃ yeṣāṃ syādāyudheṣu ca| vāruṇyāṃ diśi tān sarvān purasya viniveśayet

कर्मस्वधिकृता ये च ये चापि परिकर्मिणः। शौण्डिका ये च तान् सर्वान् वायोर्दिशि निवेशयेत्

karmasvadhikṛtā ye ca ye cāpi parikarmiṇaḥ| śauṇḍikā ye ca tān sarvān vāyordiśi niveśayet

यतीनामाश्रयान् ब्रह्मवत्सानां च तथा सभाम्। प्रपाश्च पुण्यशालाश्च कुर्याद्दिशि धनेशितुः

yatīnāmāśrayān brahmavatsānāṃ ca tathā sabhām| prapāśca puṇyaśālāśca kuryāddiśi dhaneśituḥ

घृतविक्रयिणो ये च फलविक्रयिणश्च ये। निवेशिताः प्रशस्यन्ते पुरस्येशानदिग्गताः

ghṛtavikrayiṇo ye ca phalavikrayiṇaśca ye| niveśitāḥ praśasyante purasyeśānadiggatāḥ

पूर्वभागे बलाध्यक्षान् राज्ञो मुख्यांस्तथा बले। निवेशयेत्तथाग्नेय्यां बलं नानाविधं सुधीः

pūrvabhāge balādhyakṣān rājño mukhyāṃstathā bale| niveśayettathāgneyyāṃ balaṃ nānāvidhaṃ sudhīḥ

श्रेष्ठिनो दक्षिणाशायां तथा देशमहत्तरान्। याम्येकहारान् कुर्वीत तथा ककुभि निरृतेः

śreṣṭhino dakṣiṇāśāyāṃ tathā deśamahattarān| yāmyekahārān kurvīta tathā kakubhi nirṛteḥ

कोशपालमहामात्रादेशिकान् कारुकानपि। निर्यामकांश्च कुर्वीत सलिलाधिपतेर्दिशि

kośapālamahāmātrādeśikān kārukānapi| niryāmakāṃśca kurvīta salilādhipaterdiśi

वायोः ककुभि कुर्वीत दण्डनाथान् सनायकान्। पुरोहितज्योतिषिकानुत्तरस्यां निवेशयेत्

vāyoḥ kakubhi kurvīta daṇḍanāthān sanāyakān| purohitajyotiṣikānuttarasyāṃ niveśayet

100

विप्राः सौम्य दिशो भागे क्षत्रियाः शक्रदिग्गताः। वैश्यशूद्रा स्तु कर्तव्या दक्षिणापरयोः क्रमात्

viprāḥ saumya diśo bhāge kṣatriyāḥ śakradiggatāḥ| vaiśyaśūdrā stu kartavyā dakṣiṇāparayoḥ kramāt

101

निघेया वणिजो वैद्या मुख्याश्चापि चतुर्दिशम्। चतुर्दिशं विशेषेण स्थापयीत बलानि च

nigheyā vaṇijo vaidyā mukhyāścāpi caturdiśam| caturdiśaṃ viśeṣeṇa sthāpayīta balāni ca

102

नगरस्य बहिः प्राच्यां लिङ्गस्थान् विनिवेशयेत्। श्मशानानि तथा तत्स्थान् याम्यायां स्थपतिः सुधीः

nagarasya bahiḥ prācyāṃ liṅgasthān viniveśayet| śmaśānāni tathā tatsthān yāmyāyāṃ sthapatiḥ sudhīḥ

103

सर्वतोदिशमुद्दिष्टो विभागो नगरे यथा। तथा ग्रामेषु खेटेषु सेनायाश्च निवेशने

sarvatodiśamuddiṣṭo vibhāgo nagare yathā| tathā grāmeṣu kheṭeṣu senāyāśca niveśane

104

नगराभिमुखौ कार्यौ संपूर्णाङ्गमहोदयौ। द्वारे द्वारे सौम्यमुखौ लक्ष्मीवैश्रवणौ शुभौ

nagarābhimukhau kāryau saṃpūrṇāṅgamahodayau| dvāre dvāre saumyamukhau lakṣmīvaiśravaṇau śubhau

105

राष्ट्रं खेटमथ ग्रामं पश्यन्तेतपुरं महत्। तत्रारोग्यार्थसंसिद्धी प्रजाविजयमादिशेत्

rāṣṭraṃ kheṭamatha grāmaṃ paśyantetapuraṃ mahat| tatrārogyārthasaṃsiddhī prajāvijayamādiśet

106

क्लेशबन्धवधैर्लोकाः स्युर्मिथः सूत्रहिंसकाः। ग्रामं खेटं पुरं राष्ट्रं यदेतौ नैव पश्यतः

kleśabandhavadhairlokāḥ syurmithaḥ sūtrahiṃsakāḥ| grāmaṃ kheṭaṃ puraṃ rāṣṭraṃ yadetau naiva paśyataḥ

107

स्थाप्यन्ते ये यथा देवा नगरे सर्वतोदिशम्। बाह्यान्तरासु भूमीषु ब्रूमहे तानतःपरम्

sthāpyante ye yathā devā nagare sarvatodiśam| bāhyāntarāsu bhūmīṣu brūmahe tānataḥparam

108

चतुर्दिशं समारभ्य प्राकारपरिखान्ततः। बहिः शते शते सार्धे धनुषां द्विशतेऽपि च

caturdiśaṃ samārabhya prākāraparikhāntataḥ| bahiḥ śate śate sārdhe dhanuṣāṃ dviśate'pi ca

109

धनुःशतमितैः शुद्धैरनिन्द्यैर्धरणीतलैः। स्वस्वप्रासादयुक्तानि स्वस्वानुगगृहैः सह

dhanuḥśatamitaiḥ śuddhairanindyairdharaṇītalaiḥ| svasvaprāsādayuktāni svasvānugagṛhaiḥ saha

110

निवेशनानि कुर्वीत त्रिदशानां यथाक्रमम्। नगराभिमुखं चित्रवनभाञ्जि शुभानि च

niveśanāni kurvīta tridaśānāṃ yathākramam| nagarābhimukhaṃ citravanabhāñji śubhāni ca

111

याम्योत्तरायतं वंशं विकल्पपुरमध्यगम्। बहिरन्तश्च कुर्वीत देवानां विनिवेशनम्

yāmyottarāyataṃ vaṃśaṃ vikalpapuramadhyagam| bahirantaśca kurvīta devānāṃ viniveśanam

112

प्राच्यां प्रत्यङ्मुखान्कुर्यात्प्राङ्मुखांश्चाम्बुभृद्दिशि। याम्योदकपार्श्वयोस्तस्य प्रादक्षिण्येन वंशगान्

prācyāṃ pratyaṅmukhānkuryātprāṅmukhāṃścāmbubhṛddiśi| yāmyodakapārśvayostasya prādakṣiṇyena vaṃśagān

113

दक्षिणस्यां न कुर्वीत त्रिदशानप्युदङ्मुखान्। चैत्यशानित्सभायक्षमातृप्रथमयान्विताः

dakṣiṇasyāṃ na kurvīta tridaśānapyudaṅmukhān| caityaśānitsabhāyakṣamātṛprathamayānvitāḥ

114

इत्यमी कथिताः सम्यग्ये यथादिङ्मुखाः सुराः। दिक्षु दिक्षु बहिर्ये स्युस्तानिदानीं प्रचक्ष्महे

ityamī kathitāḥ samyagye yathādiṅmukhāḥ surāḥ| dikṣu dikṣu bahirye syustānidānīṃ pracakṣmahe

115

विष्णोर्दिनाधिनाथस्य सहस्रनयनस्य च। धर्मस्य च विधातव्यं दिशि प्राच्यां निकेतनम्

viṣṇordinādhināthasya sahasranayanasya ca| dharmasya ca vidhātavyaṃ diśi prācyāṃ niketanam

116

सनत्कुमारसावित्र्योर्मरुतां मारुतस्य च। पूर्वदक्षिणदिग्भागे विदधीत निकेतनम्

sanatkumārasāvitryormarutāṃ mārutasya ca| pūrvadakṣiṇadigbhāge vidadhīta niketanam

117

गणेशमातृभूतानां याम्ये प्रेतपतेर्गृहम्। भद्र काल्याः पितॄणां स्याद्वेश्म चैत्यं च नैरृते

gaṇeśamātṛbhūtānāṃ yāmye pretapatergṛham| bhadra kālyāḥ pitṝṇāṃ syādveśma caityaṃ ca nairṛte

118

सागरस्य नदीनां च शिल्पिभर्तुः प्रजापतेः। निलयं पश्चिमाशायां विदध्याद्वरुणस्य च

sāgarasya nadīnāṃ ca śilpibhartuḥ prajāpateḥ| nilayaṃ paścimāśāyāṃ vidadhyādvaruṇasya ca

119

फणिनां भवनं कार्यमपरोत्तरदिग्गतम्। शनैश्चरस्य चात्रैव कात्यायन्याश्च मन्दिरम्

phaṇināṃ bhavanaṃ kāryamaparottaradiggatam| śanaiścarasya cātraiva kātyāyanyāśca mandiram

120

विशाखस्कन्दसोमानां तथा यक्षाधिपस्य च। पृथक्पृथग्विधातव्याः प्रासादाः सौम्यदिग्गताः

viśākhaskandasomānāṃ tathā yakṣādhipasya ca| pṛthakpṛthagvidhātavyāḥ prāsādāḥ saumyadiggatāḥ

121

जगद्गुरोर्महेशस्य श्रियो वह्नेश्च मन्दिरम्। पूर्वोत्तरस्यां ककुभि प्रविधेयं मनोरमम्

jagadgurormaheśasya śriyo vahneśca mandiram| pūrvottarasyāṃ kakubhi pravidheyaṃ manoramam

122

नदीनामम्बुधीनां च समन्तान्नगरस्य च। कान्तारेष्वद्रि षु स्थानं सर्वत्रेष्टमुमापतेः

nadīnāmambudhīnāṃ ca samantānnagarasya ca| kāntāreṣvadri ṣu sthānaṃ sarvatreṣṭamumāpateḥ

123

निवेश्यन्ते स्वदिग्भागेष्वेवं यस्मिन् सुरोत्तमाः। सम्यक्समृद्धिमासाद्य चिरं नन्दति तत्पुरम्

niveśyante svadigbhāgeṣvevaṃ yasmin surottamāḥ| samyaksamṛddhimāsādya ciraṃ nandati tatpuram

124

नगरस्य विदूरेऽपि ककुप्सु निखिलाखपि। बाह्यतोऽभिमुखा देवाः शस्यन्ते न पराङ्मुखाः

nagarasya vidūre'pi kakupsu nikhilākhapi| bāhyato'bhimukhā devāḥ śasyante na parāṅmukhāḥ

125

क्रियते यदि भूभागे वंशेन स पराङ्मुखः। विधिमेनं तदा तस्मिंस्तज्ज्ञः शास्त्रोक्तमाचरेत्

kriyate yadi bhūbhāge vaṃśena sa parāṅmukhaḥ| vidhimenaṃ tadā tasmiṃstajjñaḥ śāstroktamācaret

126

तद्वेषवर्णभूषास्त्रवाहनैरन्वितं सुरम्। तद्भित्तौ प्रकटाकारं नगराभिमुखं लिखेत्

tadveṣavarṇabhūṣāstravāhanairanvitaṃ suram| tadbhittau prakaṭākāraṃ nagarābhimukhaṃ likhet

127

वैकङ्कतशमीबिल्वैः क्षीरकण्टकिभिर्द्रुमैः। उदपानाग्न्यगारेषु स्यान्न दोषोऽन्तरस्थितैः

vaikaṅkataśamībilvaiḥ kṣīrakaṇṭakibhirdrumaiḥ| udapānāgnyagāreṣu syānna doṣo'ntarasthitaiḥ

128

अर्चाश्रितेष्वयं प्रोक्तो विधिर्नालेग्व्यवर्तिषु। कर्तव्याः सर्वतोवक्त्रास्तस्माच्चित्रगताः सुराः

arcāśriteṣvayaṃ prokto vidhirnālegvyavartiṣu| kartavyāḥ sarvatovaktrāstasmāccitragatāḥ surāḥ

129

विधानं यद्यथा प्रोक्तं सुरधाम्नां पुराद्बहिः। तत्तथाभ्यन्तरेऽपि स्यात्कार्यं स्वस्वदिगाश्रयम्

vidhānaṃ yadyathā proktaṃ suradhāmnāṃ purādbahiḥ| tattathābhyantare'pi syātkāryaṃ svasvadigāśrayam

130

मध्ये पुरस्य कर्तव्यं गृहमम्भोजजन्मनः। निवेशनं तथेन्द्र स्य तथैव हलिकृष्णयोः

madhye purasya kartavyaṃ gṛhamambhojajanmanaḥ| niveśanaṃ tathendra sya tathaiva halikṛṣṇayoḥ

131

मातृयक्षगणाधीशान् शिवकान् भूतसङ्घकान्। विनापि वेश्मभिः कुर्यात्पुरे चत्वरमार्गगान्

mātṛyakṣagaṇādhīśān śivakān bhūtasaṅghakān| vināpi veśmabhiḥ kuryātpure catvaramārgagān

132

राज्ञा वर्णाश्रमकलापण्यशिल्पोपजीविनः। स्वदिक्पदस्थाः कर्तव्यास्ते देवाश्चेच्छता श्रियम्

rājñā varṇāśramakalāpaṇyaśilpopajīvinaḥ| svadikpadasthāḥ kartavyāste devāścecchatā śriyam

133

प्रासादे सति भक्तीच्छाशक्तियुक्तो यदापरम्। प्रासादं कारयेत्पूर्वं न तदा पीडयेत् सुधीः

prāsāde sati bhaktīcchāśaktiyukto yadāparam| prāsādaṃ kārayetpūrvaṃ na tadā pīḍayet sudhīḥ

134

प्रतिवेश्म प्रतिग्रामं प्रतिदेवकुलं तथा। कुर्यात्प्रतिपुरं चापि न प्राङ्मानगुणाधिकम्

prativeśma pratigrāmaṃ pratidevakulaṃ tathā| kuryātpratipuraṃ cāpi na prāṅmānaguṇādhikam

135

पूर्वप्रासादतो रुद्र सोमयोर्ब्रह्मणोऽथवा। प्रासादे विहितेऽन्यस्मिन् भवेत् पीडाग्रजन्मनाम्

pūrvaprāsādato rudra somayorbrahmaṇo'thavā| prāsāde vihite'nyasmin bhavet pīḍāgrajanmanām

136

कृते धाम्न्यधिकेऽन्यस्मिन् वह्नेर्वाचस्पतेरुत। पुरोधसां भयं विद्याद्ध्रुवं ज्योतिर्विदां तथा

kṛte dhāmnyadhike'nyasmin vahnervācaspateruta| purodhasāṃ bhayaṃ vidyāddhruvaṃ jyotirvidāṃ tathā

137

धनाधिपामराधीशयमानां वरुणस्य वा। अधिकेविहिते धाम्नि भयं विद्यान्महीपतेः

dhanādhipāmarādhīśayamānāṃ varuṇasya vā| adhikevihite dhāmni bhayaṃ vidyānmahīpateḥ

138

स्कन्दधाम्नोऽधिकेऽन्यस्मिन् विहिते तस्य वेश्मनि। सेनापतेर्बलानां च पीडा सञ्जायते ध्रुवम्

skandadhāmno'dhike'nyasmin vihite tasya veśmani| senāpaterbalānāṃ ca pīḍā sañjāyate dhruvam

139

प्रजापतेरभ्यधिकं हरेर्वान्यत् कृतं गृहम्। कर्तुः कारयितुश्च स्याद्बन्धाय च विनष्टये

prajāpaterabhyadhikaṃ harervānyat kṛtaṃ gṛham| kartuḥ kārayituśca syādbandhāya ca vinaṣṭaye

140

गणेशयक्षफणिनामधिकोऽन्यः कृतो यदि। प्रासादः स्यात्तदा नित्यं सेनाङ्गानां महद्भयम्

gaṇeśayakṣaphaṇināmadhiko'nyaḥ kṛto yadi| prāsādaḥ syāttadā nityaṃ senāṅgānāṃ mahadbhayam

141

स्त्रीनाम्न्यो देवतास्तासां पीड्यन्ते यदि वेश्मभिः। मुख्यानां पुरनारीणां तदा कुर्वन्त्युपद्र वम्

strīnāmnyo devatāstāsāṃ pīḍyante yadi veśmabhiḥ| mukhyānāṃ puranārīṇāṃ tadā kurvantyupadra vam

142

पूर्वामरेषु सर्वेषु पीडितेष्वमरालयैः। अन्यैस्तल्लिङ्गिनां पीडा चैत्यैर्वा चैत्यपीडितैः

pūrvāmareṣu sarveṣu pīḍiteṣvamarālayaiḥ| anyaistalliṅgināṃ pīḍā caityairvā caityapīḍitaiḥ

143

हीनाधिकप्रमाणेषु दुर्निविष्टेषु धामसु। कर्तुः कारयितुः पीडा स्यान्न पूजा तथास्य च

hīnādhikapramāṇeṣu durniviṣṭeṣu dhāmasu| kartuḥ kārayituḥ pīḍā syānna pūjā tathāsya ca

144

नैवातिसंभृतं कुर्यात्स्वल्पमल्पामरालयम्। पुरं चानाश्रितं कुर्याद् वेधभागाश्रितं न च

naivātisaṃbhṛtaṃ kuryātsvalpamalpāmarālayam| puraṃ cānāśritaṃ kuryād vedhabhāgāśritaṃ na ca

145

ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि नवषट्त्रिपदान्तरे। सुरवेश्मानि कुर्वीत दोषायापरथा पुनः

jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni navaṣaṭtripadāntare| suraveśmāni kurvīta doṣāyāparathā punaḥ

146

कथितोऽयं विधिः स्वैः स्वैस्त्रिदशानां निवेशने। बहिर्निवेशनात्स्वेच्छं विदध्यादमरालयम्

kathito'yaṃ vidhiḥ svaiḥ svaistridaśānāṃ niveśane| bahirniveśanātsvecchaṃ vidadhyādamarālayam

147

नगरेषु समग्रेषु ग्रामेषु निखिलेषु च। खेटकेषु च सर्वेषु सामान्योऽयं विधिः स्मृतः

nagareṣu samagreṣu grāmeṣu nikhileṣu ca| kheṭakeṣu ca sarveṣu sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ

148

इत्युक्त एष नगरोपगतः सुराणां। स्वस्वप्रभागविहितः पदसन्निवेशः। ब्रूमो विभागमधुनां गृहदेवतानां। सम्यक्शुभाशुभफलप्रविभागयुक्तम्

ityukta eṣa nagaropagataḥ surāṇāṃ| svasvaprabhāgavihitaḥ padasanniveśaḥ| brūmo vibhāgamadhunāṃ gṛhadevatānāṃ| samyakśubhāśubhaphalapravibhāgayuktam

अथ वास्तुत्रयविभागो नामैकादशोऽध्यायः

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभक्ते नवधा ततः। मध्ये महाद्युतिर्ब्रह्मा विधेयो नवभिः पदैः

caturaśrīkṛte kṣetre vibhakte navadhā tataḥ| madhye mahādyutirbrahmā vidheyo navabhiḥ padaiḥ

तस्मादनन्तरं प्राच्यां षट्पदः कीर्तितोऽर्यमा। आग्नेयकर्णे सवितृसावित्रौ पदिकावुभौ

tasmādanantaraṃ prācyāṃ ṣaṭpadaḥ kīrtito'ryamā| āgneyakarṇe savitṛsāvitrau padikāvubhau

ब्रह्मणोऽनन्तरं याम्ये विवस्वान् षट्पदाश्रितः। नैरृते पदिकौ कर्णे जयेन्द्रौ कथितावुभौ

brahmaṇo'nantaraṃ yāmye vivasvān ṣaṭpadāśritaḥ| nairṛte padikau karṇe jayendrau kathitāvubhau

षट्पदः स्यात्ततो मित्रः काष्ठायां पत्युरम्भसः। कर्णेऽपरोत्तरे यक्ष्मा रुद्र श्च पदिकावुभौ

ṣaṭpadaḥ syāttato mitraḥ kāṣṭhāyāṃ patyurambhasaḥ| karṇe'parottare yakṣmā rudra śca padikāvubhau

षड्भिः पदैस्ततः सौम्ये निश्चलः पृथिवीधरः। आपस्तथापवत्सश्च पदिकावीशदिग्गतौ

ṣaḍbhiḥ padaistataḥ saumye niścalaḥ pṛthivīdharaḥ| āpastathāpavatsaśca padikāvīśadiggatau

इत्यन्तःसंश्रया देवाः प्रोक्ता ब्रूमो बहिःस्थितान्। ज्ञेयं प्रदक्षिणं तेषां स्थानं पूर्वोत्तरादितः

ityantaḥsaṃśrayā devāḥ proktā brūmo bahiḥsthitān| jñeyaṃ pradakṣiṇaṃ teṣāṃ sthānaṃ pūrvottarāditaḥ

अग्निस्तदनु पर्जन्यो जयन्तश्चेन्द्र एव च। रविः सत्यो भृशश्चेति न भस्तस्मात्ततोऽनिलः

agnistadanu parjanyo jayantaścendra eva ca| raviḥ satyo bhṛśaśceti na bhastasmāttato'nilaḥ

पूषाख्यो वितथाख्यश्च गृहक्षतयमावथ। गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृगः पितृगणस्ततः

pūṣākhyo vitathākhyaśca gṛhakṣatayamāvatha| gandharvo bhṛṅgarājaśca mṛgaḥ pitṛgaṇastataḥ

दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलेश्वरः। असुरः शोषनामा च पापयक्ष्मा ततः परम्

dauvāriko'tha sugrīvaḥ puṣpadanto jaleśvaraḥ| asuraḥ śoṣanāmā ca pāpayakṣmā tataḥ param

रोगो नागश्च मुख्यश्च भल्लाटः सोम एव च। चरकोऽथादितिर्दैत्यमातेति पददेवताः

rogo nāgaśca mukhyaśca bhallāṭaḥ soma eva ca| carako'thāditirdaityamāteti padadevatāḥ

वह्नेर्वायोः पितॄणां च व्याधेश्चैव क्रमाद्बहिः। चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी

vahnervāyoḥ pitṝṇāṃ ca vyādheścaiva kramādbahiḥ| carakī ca vidārī ca pūtanā pāparākṣasī

पदभोगोऽस्ति नैतासां स्थानमेव हि केवलम्। पदभोगमथ ब्रूमो बहिःस्थानां नभःसदाम्

padabhogo'sti naitāsāṃ sthānameva hi kevalam| padabhogamatha brūmo bahiḥsthānāṃ nabhaḥsadām

तत्राष्टौ द्विपदाधीशा जयन्तो भृश एव च। वितथो भृङ्गसुग्रीवशोषमुख्यास्तथादितिः

tatrāṣṭau dvipadādhīśā jayanto bhṛśa eva ca| vitatho bhṛṅgasugrīvaśoṣamukhyāstathāditiḥ

एभ्यः शेषा बहिर्ये तु ते स्युः पदभुजः सुराः। एकाशीतिपदे प्रोक्तो देवतानां पदक्रमः

ebhyaḥ śeṣā bahirye tu te syuḥ padabhujaḥ surāḥ| ekāśītipade prokto devatānāṃ padakramaḥ

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते। भवेच्छतपदो वास्तुर्ब्रूमोऽत्राप्यमरस्थितिम्

caturaśrīkṛte kṣetre daśadhā pravibhājite| bhavecchatapado vāsturbrūmo'trāpyamarasthitim

द्विरष्टगुणितं मध्ये पदमेकं पितामहः। भुङ्क्ते शतपदे वास्तौ चतुर्गुणितमर्यमा

dviraṣṭaguṇitaṃ madhye padamekaṃ pitāmahaḥ| bhuṅkte śatapade vāstau caturguṇitamaryamā

विवस्वतोऽथ मित्रस्य तद्वच्च पृथिवीभृतः। भोगमिच्छन्ति वै तेषामर्यम्ण इव सूरयः

vivasvato'tha mitrasya tadvacca pṛthivībhṛtaḥ| bhogamicchanti vai teṣāmaryamṇa iva sūrayaḥ

सवित्राद्यापवत्सान्ता ये च नोक्ताः सुरोत्तमाः। यथैकाशीतिके तद्वत्तेषां भोगः पदाष्टकम्

savitrādyāpavatsāntā ye ca noktāḥ surottamāḥ| yathaikāśītike tadvatteṣāṃ bhogaḥ padāṣṭakam

अग्न्यन्तरिक्षपवना मृगश्च पितरोऽपि च। रोगोऽदितिस्तथाध्यर्धपदभाजो बहिः स्थिताः

agnyantarikṣapavanā mṛgaśca pitaro'pi ca| rogo'ditistathādhyardhapadabhājo bahiḥ sthitāḥ

चतुर्विंशतिरुक्ता ये पर्जन्याद्याः सुरोत्तमाः। अदित्यन्ता द्विपदिकास्ते शेषं प्राक्प्रसाधितम्

caturviṃśatiruktā ye parjanyādyāḥ surottamāḥ| adityantā dvipadikāste śeṣaṃ prākprasādhitam

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पूर्ववद्भाजितेऽष्टभिः। चतुःषष्टिपदो वास्तुश्चतुःषष्ट्या पदैर्भवेत्

caturaśrīkṛte kṣetre pūrvavadbhājite'ṣṭabhiḥ| catuḥṣaṣṭipado vāstuścatuḥṣaṣṭyā padairbhavet

अस्मिन्पदानि चत्वारि भुनक्त्यन्तः पितामहः। अर्यमाद्याः सुराश्चात्र द्वे द्वे मध्यगताः पदे

asminpadāni catvāri bhunaktyantaḥ pitāmahaḥ| aryamādyāḥ surāścātra dve dve madhyagatāḥ pade

पध्येऽष्टौ बाह्यतोऽष्टौ ये स्थिताः कर्णेषु चाष्टसु। ये देवाः सर्व एवात्र ते पदार्धभुजः स्मृताः

padhye'ṣṭau bāhyato'ṣṭau ye sthitāḥ karṇeṣu cāṣṭasu| ye devāḥ sarva evātra te padārdhabhujaḥ smṛtāḥ

पर्जन्योऽथ भृशः पूषा भृङ्गदौवारिकौ तथा। शोषनागादितिप्रान्ताः स्युरध्यर्धपदस्पृशः

parjanyo'tha bhṛśaḥ pūṣā bhṛṅgadauvārikau tathā| śoṣanāgāditiprāntāḥ syuradhyardhapadaspṛśaḥ

जयन्तादिषु बाह्येषु चरकान्तेषु कीर्तिता। प्रत्येकं षोडशस्वत्र सुरेषु द्विपदस्थितिः

jayantādiṣu bāhyeṣu carakānteṣu kīrtitā| pratyekaṃ ṣoḍaśasvatra sureṣu dvipadasthitiḥ

सिरां वह्निपदादूर्ध्वं नयेत्पितृपदान्ततः। बाह्याशानिर्गतां चैनां रोगनामानमानयेत्

sirāṃ vahnipadādūrdhvaṃ nayetpitṛpadāntataḥ| bāhyāśānirgatāṃ caināṃ roganāmānamānayet

द्विनाम्नः प्रापयेद्भृङ्गं भृङ्गात्सुग्रीवमानयेत्। ततोऽदितिं तां गमयेद्द्विनामानं प्रवेशयेत्

dvināmnaḥ prāpayedbhṛṅgaṃ bhṛṅgātsugrīvamānayet| tato'ditiṃ tāṃ gamayeddvināmānaṃ praveśayet

सौराद्याम्यं पदं नीत्वा वारुणं प्रापयेत्ततः। नयेत्पदं ततः सौम्यं तत आदित्यमानयेत्

saurādyāmyaṃ padaṃ nītvā vāruṇaṃ prāpayettataḥ| nayetpadaṃ tataḥ saumyaṃ tata ādityamānayet

भृशादानीय वितथं शोषाख्यं वितथादथ। शोषान्मुख्यं समानीय नयेत् तस्मात्पुनर्भृशम्

bhṛśādānīya vitathaṃ śoṣākhyaṃ vitathādatha| śoṣānmukhyaṃ samānīya nayet tasmātpunarbhṛśam

ये विभागाः समुद्दिष्टा यथासङ्ख्येन तैरिह। यज्ञामरनृणां वास्तु समस्तं विभजेत्सुधीः

ye vibhāgāḥ samuddiṣṭā yathāsaṅkhyena tairiha| yajñāmaranṛṇāṃ vāstu samastaṃ vibhajetsudhīḥ

देवैः सर्वैरप्यमीभिर्विशोकः। प्रीत्युत्कर्षादित्थमालोक्यतेऽसौ। कृत्स्नानेषोऽप्यब्जपत्रायताक्षः। पश्यत्येतान् स्फारितेनेक्षणेन

devaiḥ sarvairapyamībhirviśokaḥ| prītyutkarṣāditthamālokyate'sau| kṛtsnāneṣo'pyabjapatrāyatākṣaḥ| paśyatyetān sphāritenekṣaṇena

अथ नाड्यादिसिरादिविकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः

अथाभिधीयते वास्तुः कनीयान् षोडशास्पदः। पदैः षोडशभिः स स्यात् तत्र देवान् प्रचक्ष्महे

athābhidhīyate vāstuḥ kanīyān ṣoḍaśāspadaḥ| padaiḥ ṣoḍaśabhiḥ sa syāt tatra devān pracakṣmahe

भुङ्क्ते मध्ये स्थितो मुख्यः पदमेकं सुरोत्तमः। कॢप्तं पदचतुर्भागैश्चतुर्भिश्चतुराननः

bhuṅkte madhye sthito mukhyaḥ padamekaṃ surottamaḥ| kḷptaṃ padacaturbhāgaiścaturbhiścaturānanaḥ

पदार्धभागभोक्तारश्चत्वारोऽमी सुरोत्तमाः। अर्यमा च विवस्वांश्च मित्रश्च क्ष्माधरोऽपि च

padārdhabhāgabhoktāraścatvāro'mī surottamāḥ| aryamā ca vivasvāṃśca mitraśca kṣmādharo'pi ca

सवित्राद्यापवत्सान्ता येऽष्टौ कोणेषु वेधसः। चतुर्भागभुजस्ते स्युस्त्रिदशास्तपनत्विषः

savitrādyāpavatsāntā ye'ṣṭau koṇeṣu vedhasaḥ| caturbhāgabhujaste syustridaśāstapanatviṣaḥ

चतुर्थी शादिकोणेषु ये स्थिताः क्रमशः सुराः। अष्टभागभुजस्तेऽष्टौ विनिर्दिष्टा मनीषिभिः

caturthī śādikoṇeṣu ye sthitāḥ kramaśaḥ surāḥ| aṣṭabhāgabhujaste'ṣṭau vinirdiṣṭā manīṣibhiḥ

ये तथादितिपर्यन्ताः पर्जन्याद्याः सुरोत्तमाः। तेऽष्टौ चतुर्भागभुजो विद्वद्भिरिह कीर्तिताः

ye tathāditiparyantāḥ parjanyādyāḥ surottamāḥ| te'ṣṭau caturbhāgabhujo vidvadbhiriha kīrtitāḥ

चरकान्ता जयन्ताद्या ये बाह्यस्थितयोऽमराः। भोगोऽर्धपदिकस्तेषां षोडशानामपि स्मृतः

carakāntā jayantādyā ye bāhyasthitayo'marāḥ| bhogo'rdhapadikasteṣāṃ ṣoḍaśānāmapi smṛtaḥ

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे त्रयस्त्रिंशद्विभाजिते। अन्त्यपङ्क्तिद्वयं साधं चरक्याद्यर्थमुत्सृजेत्

caturaśrīkṛte kṣetre trayastriṃśadvibhājite| antyapaṅktidvayaṃ sādhaṃ carakyādyarthamutsṛjet

अन्तरे वीथिकामर्धपदिकामुत्सृजेत्ततः। मध्ये तु सप्तविंशत्या भोगैर्वास्तु विभाजयेत्

antare vīthikāmardhapadikāmutsṛjettataḥ| madhye tu saptaviṃśatyā bhogairvāstu vibhājayet

एकोनत्रिंशता युक्तं पदानां शतसप्तकम्। यद्भवेत् तत्र गर्भे स्यादेकाशीतिपदः स्वभूः

ekonatriṃśatā yuktaṃ padānāṃ śatasaptakam| yadbhavet tatra garbhe syādekāśītipadaḥ svabhūḥ

अष्टादशपदाश्चाष्टौ चपप्रभृतयः पृथक्। अर्यमाद्यं चतुःपञ्चाशत्पदं स्याच्चतुष्टयम्

aṣṭādaśapadāścāṣṭau capaprabhṛtayaḥ pṛthak| aryamādyaṃ catuḥpañcāśatpadaṃ syāccatuṣṭayam

ईशादयस्त्वदित्यन्ता बाह्या नवपदाः सुराः। देशानां सन्निवेशेऽसौ साहस्रो वास्तुरुच्यते

īśādayastvadityantā bāhyā navapadāḥ surāḥ| deśānāṃ sanniveśe'sau sāhasro vāsturucyate

अथोच्यते वृत्तवास्तुर्वृत्तप्रासादहेतवे। एकश्चतुःषष्टिपदभागः शतपदोऽपरः

athocyate vṛttavāsturvṛttaprāsādahetave| ekaścatuḥṣaṣṭipadabhāgaḥ śatapado'paraḥ

अष्टधा भाजिते वृत्तविष्कम्भे भागिकान्तरान्। चतुरः परिधीन्कुर्यान्मध्यवृत्तं द्विभागिकम्

aṣṭadhā bhājite vṛttaviṣkambhe bhāgikāntarān| caturaḥ paridhīnkuryānmadhyavṛttaṃ dvibhāgikam

स्याद्बहिर्वृत्तवलयमष्टाविंशतिभागिकम्। तदन्तर्वृत्तवलयमष्टाष्टांशोज्झितं क्रमात्

syādbahirvṛttavalayamaṣṭāviṃśatibhāgikam| tadantarvṛttavalayamaṣṭāṣṭāṃśojjhitaṃ kramāt

एवं कृते भवेन्मध्ये ब्रह्मणस्तच्चतुष्पदम्। इत्थं चतुःषष्टिपदो वृत्तवास्तुरुदाहृतः

evaṃ kṛte bhavenmadhye brahmaṇastaccatuṣpadam| itthaṃ catuḥṣaṣṭipado vṛttavāsturudāhṛtaḥ

दशधा भाजिते वृत्तविष्कम्भे भागिकान्तराः। कार्याः परिधयः पञ्च मध्ये वृत्तं द्विभागिकम्

daśadhā bhājite vṛttaviṣkambhe bhāgikāntarāḥ| kāryāḥ paridhayaḥ pañca madhye vṛttaṃ dvibhāgikam

बहिस्थं वलयं तस्य भजेत् षट्त्रिंशता ततः। शेषं चतुःषष्टिपदस्थित्या स्याच्छतवास्तुनि

bahisthaṃ valayaṃ tasya bhajet ṣaṭtriṃśatā tataḥ| śeṣaṃ catuḥṣaṣṭipadasthityā syācchatavāstuni

देवतापदसङ्क्षिप्तिरनयोश्चतुरश्रवत्। एवं कार्यवशात्कार्या वास्तवोऽन्येऽपि धीमता

devatāpadasaṅkṣiptiranayoścaturaśravat| evaṃ kāryavaśātkāryā vāstavo'nye'pi dhīmatā

त्र्यश्रे षडश्रे चाष्टाश्रे षोडशाश्रे च वृत्तवत्। वृत्तायतेऽर्धचन्द्रे च वास्तौ पदविभाजनम्

tryaśre ṣaḍaśre cāṣṭāśre ṣoḍaśāśre ca vṛttavat| vṛttāyate'rdhacandre ca vāstau padavibhājanam

एक एव पुमानेषु बहुधा परिकल्पितः। सर्वस्मिन्नपि संस्थाने विभक्ते लक्षयेत्ततः

eka eva pumāneṣu bahudhā parikalpitaḥ| sarvasminnapi saṃsthāne vibhakte lakṣayettataḥ

शरीरं वास्तुपुंसोऽस्य गुणदोषा भवन्ति यत्। मुखं मूर्धा ततः श्रोत्रे दृक्ताल्वोष्ठरदाः क्रमात्

śarīraṃ vāstupuṃso'sya guṇadoṣā bhavanti yat| mukhaṃ mūrdhā tataḥ śrotre dṛktālvoṣṭharadāḥ kramāt

वक्षः कण्ठः स्तनौ नाभिर्मेढ्रमुष्कावथो गुदम्। बाहू प्रबाहू पाणी स्फिगूरुजङ्घं पदद्वयम्

vakṣaḥ kaṇṭhaḥ stanau nābhirmeḍhramuṣkāvatho gudam| bāhū prabāhū pāṇī sphigūrujaṅghaṃ padadvayam

कल्पयेदेवमेतेन स भवेत् पुरुषाकृतिः। सिरावंशानुवंशाश्च सन्धयः सानुसन्धयः

kalpayedevametena sa bhavet puruṣākṛtiḥ| sirāvaṃśānuvaṃśāśca sandhayaḥ sānusandhayaḥ

मर्माण्यथ महावंशा लक्ष्या वास्तुशरीरगाः। सिराः कर्णगता याः स्युस्ता नाड्यः परिकीर्तिताः

marmāṇyatha mahāvaṃśā lakṣyā vāstuśarīragāḥ| sirāḥ karṇagatā yāḥ syustā nāḍyaḥ parikīrtitāḥ

पदस्य षोडशो भागस्तत्प्रमाणं प्रकीर्तितम्। महावंशौ प्राक्प्रतीच्यौ याम्योदीच्यौ च मध्यगौ

padasya ṣoḍaśo bhāgastatpramāṇaṃ prakīrtitam| mahāvaṃśau prākpratīcyau yāmyodīcyau ca madhyagau

प्रमाणं पञ्चमो भागः पदस्योदाहृतं तयोः। वंशास्तेऽस्मिन् समुद्दिष्टा रेखा याः स्युर्मुखायताः

pramāṇaṃ pañcamo bhāgaḥ padasyodāhṛtaṃ tayoḥ| vaṃśāste'smin samuddiṣṭā rekhā yāḥ syurmukhāyatāḥ

यास्तिर्यगायता रेखास्तेऽनुवंशाः प्रकीर्तिताः। सम्पाता ये स्युरेतेषाम् मर्म तत्संप्रचक्षते

yāstiryagāyatā rekhāste'nuvaṃśāḥ prakīrtitāḥ| sampātā ye syureteṣām marma tatsaṃpracakṣate

उपमर्माणि तान्याहुः पदमध्यानि यानि हि। भागोऽष्टमोऽथ दशमो द्वादशः षोडशोऽपि च

upamarmāṇi tānyāhuḥ padamadhyāni yāni hi| bhāgo'ṣṭamo'tha daśamo dvādaśaḥ ṣoḍaśo'pi ca

पदतो मानमिष्टं स्याद्वंशादीनामनुक्रमात्। वंशाष्टकस्य यः सन्धिः स सन्धिरिति कीर्तितः

padato mānamiṣṭaṃ syādvaṃśādīnāmanukramāt| vaṃśāṣṭakasya yaḥ sandhiḥ sa sandhiriti kīrtitaḥ

ये पुनः स्युस्तदङ्गानां प्रोक्तास्ते चानुसन्धयः। वालाग्रतुल्यं सन्धीनां प्रमाणं परिचक्षते

ye punaḥ syustadaṅgānāṃ proktāste cānusandhayaḥ| vālāgratulyaṃ sandhīnāṃ pramāṇaṃ paricakṣate

तदर्धमनुसन्धीनां प्रमाणं समुदीरितम्। यत्नेनैतानि सन्त्यज्य वास्तुविद्याविशारदः

tadardhamanusandhīnāṃ pramāṇaṃ samudīritam| yatnenaitāni santyajya vāstuvidyāviśāradaḥ

द्र व्याणि प्रयतो नित्यं स्थपतिर्विनिवेशयेत्। महावंशस्य नाक्रान्तिं कुर्याद्द्रव्येण केनचित्

dra vyāṇi prayato nityaṃ sthapatirviniveśayet| mahāvaṃśasya nākrāntiṃ kuryāddravyeṇa kenacit

इतरेषु पुनर्द्र व्यं मध्यवंशेषु सन्त्यजेत्। महावंशसमाक्रान्तौ भवेत्स्वामिवधो ध्रुवम्

itareṣu punardra vyaṃ madhyavaṃśeṣu santyajet| mahāvaṃśasamākrāntau bhavetsvāmivadho dhruvam

वर्षेण तपनाद्भीतिं वंशानां पीडनाद्विदुः। उपमर्माणि रोगाय मर्माणि कुलहानये

varṣeṇa tapanādbhītiṃ vaṃśānāṃ pīḍanādviduḥ| upamarmāṇi rogāya marmāṇi kulahānaye

उद्वेगायार्थनाशाय सिराश्च स्युः प्रपीडिताः। कलिः स्यात्सन्धिविद्धेषु पीडितेष्वनुसन्धिषु

udvegāyārthanāśāya sirāśca syuḥ prapīḍitāḥ| kaliḥ syātsandhividdheṣu pīḍiteṣvanusandhiṣu

तस्मादेतानि सर्वाणि पीडितान्युपलक्षयेत्। ज्ञात्वा सिराः सानुसिराश्च नाडीर्वंशानुवंशानपि वास्तुदेहे। यत्नेन मर्माणि फलानि चैषां वेधं त्यजेद्यस्तमुपैति नापत्

tasmādetāni sarvāṇi pīḍitānyupalakṣayet| jñātvā sirāḥ sānusirāśca nāḍīrvaṃśānuvaṃśānapi vāstudehe| yatnena marmāṇi phalāni caiṣāṃ vedhaṃ tyajedyastamupaiti nāpat

अथ मर्मवेधस्त्रयोदशोऽध्यायः

एकाशीतिपदो यः स्यात्तथा शतपदश्च यः। चतुःषष्टिपदो यश्च वास्तुरत्र त्रिधोदितः

ekāśītipado yaḥ syāttathā śatapadaśca yaḥ| catuḥṣaṣṭipado yaśca vāsturatra tridhoditaḥ

यद्येन विभजेत्तेषु तदिदानीं प्रचक्ष्महे। यानि मर्माणि चैतेषां कथ्यन्त इह तान्यपि

yadyena vibhajetteṣu tadidānīṃ pracakṣmahe| yāni marmāṇi caiteṣāṃ kathyanta iha tānyapi

वर्णिनां भवनादीनि निवेशा राजवेश्मनाम्। एकाशीतिपदेनेन्द्र स्थानं च विभजेत् सुधीः

varṇināṃ bhavanādīni niveśā rājaveśmanām| ekāśītipadenendra sthānaṃ ca vibhajet sudhīḥ

प्रासादा विविधास्तद्वद्विचित्राश्चात्र मण्डपाः। तान् मापयेच्छतपदप्रविभागेन बुद्धिमान्

prāsādā vividhāstadvadvicitrāścātra maṇḍapāḥ| tān māpayecchatapadapravibhāgena buddhimān

यः पुनः स्याच्चतुःषष्टिपदस्तेन विभाजयेत्। नरेन्द्र शिबिरग्रामखेटादि नगरादि च

yaḥ punaḥ syāccatuḥṣaṣṭipadastena vibhājayet| narendra śibiragrāmakheṭādi nagarādi ca

अन्तस्त्रयोदश सुरा द्वात्रिंशद्बाह्यतश्च ये। तेषां स्थानानि मर्माणि सिरा वंशाश्च तेषु तु

antastrayodaśa surā dvātriṃśadbāhyataśca ye| teṣāṃ sthānāni marmāṇi sirā vaṃśāśca teṣu tu

मुखे हृदि च नाभौ च मूर्ध्नि च स्तनयोस्तथा। मर्माणि वास्तुपुंसोऽस्य षण्महान्ति प्रचक्षते

mukhe hṛdi ca nābhau ca mūrdhni ca stanayostathā| marmāṇi vāstupuṃso'sya ṣaṇmahānti pracakṣate

वंशानुवंशसम्पाताः पदमध्यानि यानि च। देवस्थानानि तान्याद्ये पदषोडशकान्विते

vaṃśānuvaṃśasampātāḥ padamadhyāni yāni ca| devasthānāni tānyādye padaṣoḍaśakānvite

देवस्थानानि सम्पाताश्चतुःषष्टिपदे पुनः। तथैकाशीतिपदिके पदान्तशतिकेऽपि च

devasthānāni sampātāścatuḥṣaṣṭipade punaḥ| tathaikāśītipadike padāntaśatike'pi ca

चतुर्ष्वपि विभागेषु सिरा याः स्युश्चतुर्दिशम्। मर्माणि तानि चोक्तानि द्वारमध्यानि यानि च

caturṣvapi vibhāgeṣu sirā yāḥ syuścaturdiśam| marmāṇi tāni coktāni dvāramadhyāni yāni ca

भित्तिविस्तृतमध्येन यद्वा मध्येन दारुणः। मर्म यत्पीड्यते येन गृहे तत्रोच्यते फलम्

bhittivistṛtamadhyena yadvā madhyena dāruṇaḥ| marma yatpīḍyate yena gṛhe tatrocyate phalam

द्वारैर्वा भित्तिभिर्वापि मर्मणां परिपीडनात्। दौर्गत्यं गृहिणः प्राहुः कुलहानिमथापि वा

dvārairvā bhittibhirvāpi marmaṇāṃ paripīḍanāt| daurgatyaṃ gṛhiṇaḥ prāhuḥ kulahānimathāpi vā

भवेत्स्वामिक्षयः स्तम्भैस्तुलाभिः स्त्रीपरिक्षयः। स्नुषावधो जयन्तीभिर्बन्धुनाशश्च सङ्ग्रहैः

bhavetsvāmikṣayaḥ stambhaistulābhiḥ strīparikṣayaḥ| snuṣāvadho jayantībhirbandhunāśaśca saṅgrahaiḥ

मर्मस्थानगतैः कायैर्भर्तुः कायो निपीड्यते। सुहृद्विश्लेषमिच्छन्ति सन्धिपालैश्च तद्विदः

marmasthānagataiḥ kāyairbhartuḥ kāyo nipīḍyate| suhṛdviśleṣamicchanti sandhipālaiśca tadvidaḥ

नागपाशैर्धनोच्छेदो नागदन्तैः सुहृत्क्षयः। कपिच्छकैश्च मर्मस्थैः प्रेष्याणां क्षयमादिशेत्

nāgapāśairdhanocchedo nāgadantaiḥ suhṛtkṣayaḥ| kapicchakaiśca marmasthaiḥ preṣyāṇāṃ kṣayamādiśet

षड्दारुकाण्यनुसिरागवाक्षालोकनानि च। मर्ममध्योपगान्येतान्यावहन्ति धनक्षयम्

ṣaḍdārukāṇyanusirāgavākṣālokanāni ca| marmamadhyopagānyetānyāvahanti dhanakṣayam

द्वारद्र व्यतुलास्तम्भनागदन्तगवाक्षकैः। द्वारमध्यार्दितै रोगकुलपीडाधनक्षयान्

dvāradra vyatulāstambhanāgadantagavākṣakaiḥ| dvāramadhyārditai rogakulapīḍādhanakṣayān

नृपदण्डभयं पत्युः पीडनं च प्रचक्षते। द्वारमध्येषु षड्दारुमध्येष्वपि च सूरयः

nṛpadaṇḍabhayaṃ patyuḥ pīḍanaṃ ca pracakṣate| dvāramadhyeṣu ṣaḍdārumadhyeṣvapi ca sūrayaḥ

कर्णद्र व्यादिभिर्विद्धेष्वेतदेव फलं विदुः। शय्यानुवंशविहिता गृहिणां कुलनाशिनी

karṇadra vyādibhirviddheṣvetadeva phalaṃ viduḥ| śayyānuvaṃśavihitā gṛhiṇāṃ kulanāśinī

क्षयावहा नागदन्ता भर्तुः शय्यावितानगाः। वातायनैरथ स्तम्भैर्ये विद्धा नागदन्तकाः

kṣayāvahā nāgadantā bhartuḥ śayyāvitānagāḥ| vātāyanairatha stambhairye viddhā nāgadantakāḥ

ते शस्त्रभीतिदा भर्तुर्यद्वा चौरभयप्रदाः। द्र व्यधान्यविनाशाय शोकाय कलहाय च

te śastrabhītidā bharturyadvā caurabhayapradāḥ| dra vyadhānyavināśāya śokāya kalahāya ca

गृहमध्यगतं द्वारं भवेत्स्त्रीदूषणाय च। द्र व्येणान्यतरेणापि महामर्म निपीडितम्

gṛhamadhyagataṃ dvāraṃ bhavetstrīdūṣaṇāya ca| dra vyeṇānyatareṇāpi mahāmarma nipīḍitam

भवेत्सर्वस्वनाशाय गृहिणो मरणाय च। अंशुकाश्चोर्ध्ववंशाश्च तुम्बिकाः सेन्द्र कीलकाः

bhavetsarvasvanāśāya gṛhiṇo maraṇāya ca| aṃśukāścordhvavaṃśāśca tumbikāḥ sendra kīlakāḥ

पुरप्रासादगेहानां वेधेऽप्येते न दोषदाः। इत्थं सुरक्षितिपवर्णगृहाश्रितोऽयं। भेदः पदेष्वखिलमर्मगतो व्यधश्च। उक्तः पृथक्पृथगमुष्य फलं च सम्यग्। ब्रूमोऽथ वास्तुपुरुषाङ्गविभागमत्र

puraprāsādagehānāṃ vedhe'pyete na doṣadāḥ| itthaṃ surakṣitipavarṇagṛhāśrito'yaṃ| bhedaḥ padeṣvakhilamarmagato vyadhaśca| uktaḥ pṛthakpṛthagamuṣya phalaṃ ca samyag| brūmo'tha vāstupuruṣāṅgavibhāgamatra

अथ पुरुषाङ्गदेवतानिघण्ट्वादिनिर्णयश्चतुर्दशोऽध्यायः

देवतानां पदैरित्थं संविभक्तैः पृथग्विधैः। स्थपतिः प्रयतः कुर्याद्वास्तुमित्थं पुमाकृतिम्

devatānāṃ padairitthaṃ saṃvibhaktaiḥ pṛthagvidhaiḥ| sthapatiḥ prayataḥ kuryādvāstumitthaṃ pumākṛtim

शिरस्तस्याग्निरुद्दिष्टं दृष्टिर्दित्यम्बुदाधिपौ। जयन्तश्चादितिश्चास्य कर्णौ वायुर्मुखे स्थितः

śirastasyāgniruddiṣṭaṃ dṛṣṭirdityambudādhipau| jayantaścāditiścāsya karṇau vāyurmukhe sthitaḥ

अर्कः स्याद्दक्षिणे वामे भुजे सोमः प्रतिष्ठितः। महेन्द्र चरकौ सापवत्सावस्योरसि स्थितौ

arkaḥ syāddakṣiṇe vāme bhuje somaḥ pratiṣṭhitaḥ| mahendra carakau sāpavatsāvasyorasi sthitau

स्तनेऽर्यमा दक्षिणे स्याद्वामे च पृथिवीधरः। यक्ष्मा रोगश्च नागश्च मुख्यो भल्लाट इत्यमी

stane'ryamā dakṣiṇe syādvāme ca pṛthivīdharaḥ| yakṣmā rogaśca nāgaśca mukhyo bhallāṭa ityamī

दक्षिणेतरमेतस्य बाहुं देवाः समाश्रिताः। सत्यो भृशो नभो वायुः पूषा चेत्यथ दक्षिणम्

dakṣiṇetarametasya bāhuṃ devāḥ samāśritāḥ| satyo bhṛśo nabho vāyuḥ pūṣā cetyatha dakṣiṇam

पञ्चापि बाहुमेतस्य संश्रितास्त्रिदिवौकसः। सावित्रसवितारौ च रुद्र शक्तिधरावपि

pañcāpi bāhumetasya saṃśritāstridivaukasaḥ| sāvitrasavitārau ca rudra śaktidharāvapi

चत्वारोऽमी कलाधिस्थाः करयोर्हृदि च स्वभूः। वितथौकः क्षतौ पार्श्वे दक्षिणेऽस्य व्यवस्थितौ

catvāro'mī kalādhisthāḥ karayorhṛdi ca svabhūḥ| vitathaukaḥ kṣatau pārśve dakṣiṇe'sya vyavasthitau

वामे पुनः स्थितावस्य देवौ शोषासुराभिधौ। मित्राभिधो विवस्वांश्च द्वावप्युदरमाश्रितौ

vāme punaḥ sthitāvasya devau śoṣāsurābhidhau| mitrābhidho vivasvāṃśca dvāvapyudaramāśritau

मेढ्रमध्यस्थितावस्य सुराविन्द्र जयाभिधौ। यमश्च वरुणश्चोर्वोः क्रमाद्दक्षिणवामयोः

meḍhramadhyasthitāvasya surāvindra jayābhidhau| yamaśca varuṇaścorvoḥ kramāddakṣiṇavāmayoḥ

गन्धर्वभृङ्गौ समृगौ जङ्घां राज्यामथेतराम्। द्वास्थसुग्रीवपुष्पाख्याः संश्रिताः पितरोऽङ्घ्रिगाः

gandharvabhṛṅgau samṛgau jaṅghāṃ rājyāmathetarām| dvāsthasugrīvapuṣpākhyāḥ saṃśritāḥ pitaro'ṅghrigāḥ

एकाशीतिपदस्येशदिग्विभागाश्रितं शिरः। माहेन्द्री संश्रितं विद्याच्चतुःषष्टिपदस्य तु

ekāśītipadasyeśadigvibhāgāśritaṃ śiraḥ| māhendrī saṃśritaṃ vidyāccatuḥṣaṣṭipadasya tu

एकाशीतिपदाज्जातो वास्तुः शतपदाभिधः। यः षोडशपदः स स्याच्चतुष्षष्ठिपदोद्भवः

ekāśītipadājjāto vāstuḥ śatapadābhidhaḥ| yaḥ ṣoḍaśapadaḥ sa syāccatuṣṣaṣṭhipadodbhavaḥ

मध्ये य एव देवानां स्थितो ब्रह्माब्जसंभवः। स सहस्राननोऽचिन्त्यविभवो जगतां प्रभुः

madhye ya eva devānāṃ sthito brahmābjasaṃbhavaḥ| sa sahasrānano'cintyavibhavo jagatāṃ prabhuḥ

योऽयं वह्निरिहोक्तः स सर्वभूतहरो हरः। पर्जन्यनामा यश्चायं वृष्टिमानम्बुदाधिपः

yo'yaṃ vahnirihoktaḥ sa sarvabhūtaharo haraḥ| parjanyanāmā yaścāyaṃ vṛṣṭimānambudādhipaḥ

जयन्तस्तु द्विनामाख्यः कश्यपो भगवानृषिः। महेन्द्र स्तु सुराधीशो दनुजानां विमर्दनः

jayantastu dvināmākhyaḥ kaśyapo bhagavānṛṣiḥ| mahendra stu surādhīśo danujānāṃ vimardanaḥ

आदित्यं पुनरिच्छन्ति विवस्वन्तमहस्करम्। सत्यो भूतहितो धर्मो भृशः कामोऽथ मन्मथः

ādityaṃ punaricchanti vivasvantamahaskaram| satyo bhūtahito dharmo bhṛśaḥ kāmo'tha manmathaḥ

योऽन्तरिक्षः स्मृतो देवस्तन्नभः समुदाहृतम्। मारुतो वायुरुद्दिष्टः पूषा मातृगणः स्मृतः

yo'ntarikṣaḥ smṛto devastannabhaḥ samudāhṛtam| māruto vāyuruddiṣṭaḥ pūṣā mātṛgaṇaḥ smṛtaḥ

अधर्मो वितथाख्यः स्यात्कलेरप्रतिमः सुतः। गृहक्षतः पुनर्योत्र स चन्द्र तनयो बुधः

adharmo vitathākhyaḥ syātkalerapratimaḥ sutaḥ| gṛhakṣataḥ punaryotra sa candra tanayo budhaḥ

प्रेताधिपो मतः श्रीमान् यमो वैवस्वतश्च सः। गन्धर्वो भगवान् देवो नारदः परिकीर्तितः

pretādhipo mataḥ śrīmān yamo vaivasvataśca saḥ| gandharvo bhagavān devo nāradaḥ parikīrtitaḥ

भृङ्गराजमिहेच्छन्ति राक्षसं निरृतेः सुतम्। यो मृगोऽस्मिन्ननन्तः स स्वयंभूर्धर्म इत्यपि

bhṛṅgarājamihecchanti rākṣasaṃ nirṛteḥ sutam| yo mṛgo'sminnanantaḥ sa svayaṃbhūrdharma ityapi

आदिः प्रजापतिः स्रष्टा मनुः सुग्रीव ईरितः। पुष्पदन्तस्तु विनतातनयः स्यान्महाजवः

ādiḥ prajāpatiḥ sraṣṭā manuḥ sugrīva īritaḥ| puṣpadantastu vinatātanayaḥ syānmahājavaḥ

वरुणः पाथसां नाथो लोकपालः स कीर्तितः। असुरो राहुरर्केन्दुमर्दनः सिंहिकात्मजः

varuṇaḥ pāthasāṃ nātho lokapālaḥ sa kīrtitaḥ| asuro rāhurarkendumardanaḥ siṃhikātmajaḥ

शोषस्तु भगवानेष सूर्यपुत्रः शनैश्चरः। पापयक्ष्मा क्षयः प्रोक्तो रोगस्तु कथितो ज्वरः

śoṣastu bhagavāneṣa sūryaputraḥ śanaiścaraḥ| pāpayakṣmā kṣayaḥ prokto rogastu kathito jvaraḥ

भुजङ्गमानामधिपः श्रीमान् नागस्तु वासुकिः। त्वष्टा स्यान्मुख्यसंज्ञोऽत्र विश्वकर्माभिधश्च सः

bhujaṅgamānāmadhipaḥ śrīmān nāgastu vāsukiḥ| tvaṣṭā syānmukhyasaṃjño'tra viśvakarmābhidhaśca saḥ

चन्द्रो भल्वाट इत्युक्तः कुबेरः सोमसंज्ञितः। चरको व्यवसायाख्यः श्रीरिहादितिसंज्ञिका

candro bhalvāṭa ityuktaḥ kuberaḥ somasaṃjñitaḥ| carako vyavasāyākhyaḥ śrīrihāditisaṃjñikā

दितिरत्रोच्यते शर्वः शूलभृद्वृषभध्वजः। हिमवानाप इत्युक्त आपवत्स उमा स्मृता

ditiratrocyate śarvaḥ śūlabhṛdvṛṣabhadhvajaḥ| himavānāpa ityukta āpavatsa umā smṛtā

आदित्यस्त्वर्यमा वेदमाता सावित्र उच्यते। देवी गङ्गात्र विद्वद्भिः सवितेति प्रकीर्तिता

ādityastvaryamā vedamātā sāvitra ucyate| devī gaṅgātra vidvadbhiḥ saviteti prakīrtitā

मृत्युः शरीरहर्तासौ विवस्वानिति स स्मृतः। जयाभिधस्तु वज्रीति स्यादिन्द्रो बलवान् हरिः

mṛtyuḥ śarīrahartāsau vivasvāniti sa smṛtaḥ| jayābhidhastu vajrīti syādindro balavān hariḥ

मित्रो हलधरो माली रुद्र स्तूक्तो महेश्वरः। राजयक्ष्मा गुहः प्रोक्तः क्षितिध्रोऽनन्त उच्यते

mitro haladharo mālī rudra stūkto maheśvaraḥ| rājayakṣmā guhaḥ proktaḥ kṣitidhro'nanta ucyate

चरकी च विदारी च पूतना पापराक्षसी। रक्षोयोनिभवा ह्येता देवतानुचरीर्विदुः

carakī ca vidārī ca pūtanā pāparākṣasī| rakṣoyonibhavā hyetā devatānucarīrviduḥ

इत्येष वास्तुदेवानां निघण्टुः परिकीर्तितः। क्षो मूर्ध्नि हो दृशोर्मध्ये सो घ्राणे चिबुके तु षः

ityeṣa vāstudevānāṃ nighaṇṭuḥ parikīrtitaḥ| kṣo mūrdhni ho dṛśormadhye so ghrāṇe cibuke tu ṣaḥ

शः कण्ठे हृदये वः स्याल्लकारो नाभिदेशगः। रेफो बस्तौ यकारस्तु मेढ्रे मः पुष्यकावुभौ

śaḥ kaṇṭhe hṛdaye vaḥ syāllakāro nābhideśagaḥ| repho bastau yakārastu meḍhre maḥ puṣyakāvubhau

नकार ऊरुर्णो जानु ञकारः पिण्डिकाश्रितः। ङकारो गुल्पह्योरन्ते पकारोऽङ्घ्रितले स्मृतः

nakāra ūrurṇo jānu ñakāraḥ piṇḍikāśritaḥ| ṅakāro gulpahyorante pakāro'ṅghritale smṛtaḥ

उक्तानि वास्तुपुरुषस्य यथावदित्थमङ्गानि वास्तुपददैवतनामभेदाः। वार्णाश्च वास्त्ववयवेष्विह षोडशैव ब्रूमोऽथ दैवतवशेन पुरे निवेशम्

uktāni vāstupuruṣasya yathāvaditthamaṅgāni vāstupadadaivatanāmabhedāḥ| vārṇāśca vāstvavayaveṣviha ṣoḍaśaiva brūmo'tha daivatavaśena pure niveśam

अथ राजनिवेशो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

कृते पुरनिवेशेऽथ चतुःषष्टिपदाश्रये। नियुक्तपरिखासालगोपुराट्टालकेऽपि च

kṛte puraniveśe'tha catuḥṣaṣṭipadāśraye| niyuktaparikhāsālagopurāṭṭālake'pi ca

विभक्तरथ्ये परितः प्रविभाजितचत्वरे। क्रमादन्तर्बहिः कॢप्तदेवतायतनस्थितौ

vibhaktarathye paritaḥ pravibhājitacatvare| kramādantarbahiḥ kḷptadevatāyatanasthitau

प्रागुदक्प्रवणे देशे प्राग्द्वाराभ्युन्नतेऽथवा। यशः श्रीविजयाधायि मैत्रं पदमधिष्ठितम्

prāgudakpravaṇe deśe prāgdvārābhyunnate'thavā| yaśaḥ śrīvijayādhāyi maitraṃ padamadhiṣṭhitam

यथावर्णक्रमायातं चतुरश्रं समं शुभम्। पुरमध्यादपरतोदिक्स्थं कुर्यान्नृपालयम्

yathāvarṇakramāyātaṃ caturaśraṃ samaṃ śubham| puramadhyādaparatodiksthaṃ kuryānnṛpālayam

दुर्गेषु भूवशात्कार्यं यद्वा दिक्ष्वपरास्वपि। विवस्वद्भूधरार्यम्णां कार्यमन्यतमे पदे

durgeṣu bhūvaśātkāryaṃ yadvā dikṣvaparāsvapi| vivasvadbhūdharāryamṇāṃ kāryamanyatame pade

त्रिचत्वारिंशता युक्ते ज्येष्ठं स्याद्द्वे धनुःशते। मध्यं शतं तु द्वाषष्टिः शतं साष्टकमन्तिमम्

tricatvāriṃśatā yukte jyeṣṭhaṃ syāddve dhanuḥśate| madhyaṃ śataṃ tu dvāṣaṣṭiḥ śataṃ sāṣṭakamantimam

ज्येष्ठे पुरे विधातव्यं ज्येष्ठं राजनिवेशनम्। मध्यमे मध्यमं कार्यं कानिष्ठं च कनीयसि

jyeṣṭhe pure vidhātavyaṃ jyeṣṭhaṃ rājaniveśanam| madhyame madhyamaṃ kāryaṃ kāniṣṭhaṃ ca kanīyasi

प्राकारपरिखागुप्तं चारुकान्ति समन्ततः। तमङ्गभ्रमनिर्यूहसुदृढाट्टालकान्वितम्

prākāraparikhāguptaṃ cārukānti samantataḥ| tamaṅgabhramaniryūhasudṛḍhāṭṭālakānvitam

एकाशीत्या पदैर्भक्तं विधेयं नृपमन्दिरम्। राजमार्गं समाश्रित्य वास्तुद्वारमुदङ्मुखम्

ekāśītyā padairbhaktaṃ vidheyaṃ nṛpamandiram| rājamārgaṃ samāśritya vāstudvāramudaṅmukham

युक्त्यानयैव कर्तव्यमन्यदिक्संश्रयेऽपि च। भल्लाटपदवर्त्यस्य गोपुरद्वारमिष्यते

yuktyānayaiva kartavyamanyadiksaṃśraye'pi ca| bhallāṭapadavartyasya gopuradvāramiṣyate

तत्पुरद्वारविस्तारोच्छ्रायसम्मितमिष्टदम्। महेन्द्रं द्वारमिच्छन्ति निविष्टस्य महीधरे

tatpuradvāravistārocchrāyasammitamiṣṭadam| mahendraṃ dvāramicchanti niviṣṭasya mahīdhare

वैवस्वते पुष्पदन्तमर्यणि च गृहक्षतम्। अन्येष्वेषामपरतः प्रदक्षिणपदेष्वथ

vaivasvate puṣpadantamaryaṇi ca gṛhakṣatam| anyeṣveṣāmaparataḥ pradakṣiṇapadeṣvatha

अन्यान्यपि स्वासु दिक्षु द्वाराण्येवं प्रकल्पयेत्। आभिमुख्ये च सर्वेषां शस्यन्ते गोपुराणि च

anyānyapi svāsu dikṣu dvārāṇyevaṃ prakalpayet| ābhimukhye ca sarveṣāṃ śasyante gopurāṇi ca

तदीयनगरद्वाराद्विंशत्यंशोज्झितानि वा। पक्षद्वाराणि सुग्रीवे जयन्ते मुख्यनाम्नि च

tadīyanagaradvārādviṃśatyaṃśojjhitāni vā| pakṣadvārāṇi sugrīve jayante mukhyanāmni ca

वितथेऽथ भ्रमांस्तद्वद्विदधीत प्रदक्षिणान्। वास्तौ विभक्ते पुरवत्कॢप्तेऽमरपदव्रजैः

vitathe'tha bhramāṃstadvadvidadhīta pradakṣiṇān| vāstau vibhakte puravatkḷpte'marapadavrajaiḥ

तत्र मैत्रपदस्थाने निवेशायावनीपतेः। प्रासादः प्राङ्मुखः कार्यो यथावत्पृथिवीञ्जयः

tatra maitrapadasthāne niveśāyāvanīpateḥ| prāsādaḥ prāṅmukhaḥ kāryo yathāvatpṛthivīñjayaḥ

श्रीवृक्षं सर्वतोभद्रं मुक्तकोणमथापरम्। यमिच्छेन्नृपतिः कुर्यात्प्रासादं शुभलक्षणम्

śrīvṛkṣaṃ sarvatobhadraṃ muktakoṇamathāparam| yamicchennṛpatiḥ kuryātprāsādaṃ śubhalakṣaṇam

शालापरिक्रमोपेतकर्मान्तैरपि चान्वितम्। तत्र प्राच्यां भवेद्गेहमादित्यपदसंश्रितम्

śālāparikramopetakarmāntairapi cānvitam| tatra prācyāṃ bhavedgehamādityapadasaṃśritam

धर्माधिकरणं सत्ये व्यवहारेक्षणाय च। भृशे च कोष्ठागारं स्यादम्बरे मृगपक्षिणाम्

dharmādhikaraṇaṃ satye vyavahārekṣaṇāya ca| bhṛśe ca koṣṭhāgāraṃ syādambare mṛgapakṣiṇām

अग्नेः ककुभमाश्रित्य कार्यं वायोर्महानसम्। सभाजनाश्रयं पूष्णि विदध्याद्भोजनास्पदम्

agneḥ kakubhamāśritya kāryaṃ vāyormahānasam| sabhājanāśrayaṃ pūṣṇi vidadhyādbhojanāspadam

सावित्रे वाद्यशाला स्यात्सवितृस्थाश्च वन्दिनः। चर्माणि वितथे कुर्यात्तद्योग्यान्यायुधानि च

sāvitre vādyaśālā syātsavitṛsthāśca vandinaḥ| carmāṇi vitathe kuryāttadyogyānyāyudhāni ca

स्वर्णरूप्यादिकर्मान्तान्विदधीत गृहक्षते। याम्ये दक्षिणतो गुप्तिं कोष्ठागारं च कल्पयेत्

svarṇarūpyādikarmāntānvidadhīta gṛhakṣate| yāmye dakṣiṇato guptiṃ koṣṭhāgāraṃ ca kalpayet

प्रेक्षासङ्गीतकानि स्युर्गन्धर्वे वासवेश्म च। कार्या वैवस्वते शाला रथानां दन्तिनां तथा

prekṣāsaṅgītakāni syurgandharve vāsaveśma ca| kāryā vaivasvate śālā rathānāṃ dantināṃ tathā

पश्चिमोत्तरभागस्थां वापीमपि च कारयेत्। वायौ सुग्रीवपदयोर्गन्धर्वस्य च बाह्यतः

paścimottarabhāgasthāṃ vāpīmapi ca kārayet| vāyau sugrīvapadayorgandharvasya ca bāhyataḥ

कुर्यादन्तःपुरस्थानं प्राकारवलयावृतम्। कुर्यात्तद्गोपुरद्वारमुदगास्यं जयाभिधे

kuryādantaḥpurasthānaṃ prākāravalayāvṛtam| kuryāttadgopuradvāramudagāsyaṃ jayābhidhe

कार्यः स्थपतिना चैव प्रासादश्चापराङ्मुखः। क्रीडादोलालयान्भृङ्गे कुमारीभवनं तथा

kāryaḥ sthapatinā caiva prāsādaścāparāṅmukhaḥ| krīḍādolālayānbhṛṅge kumārībhavanaṃ tathā

नृपान्तःपुरमिच्छन्ति मृगे पित्र्ये त्ववस्करम्। नृपस्त्रीणामुपस्थानगृहमिन्द्र पदे विदुः

nṛpāntaḥpuramicchanti mṛge pitrye tvavaskaram| nṛpastrīṇāmupasthānagṛhamindra pade viduḥ

सुग्रीवपदसंसक्तमरिष्टारमिष्टदम्। द्वास्थसुग्रीवपित्र्यं शपश्चाद्भागे मनोहरा

sugrīvapadasaṃsaktamariṣṭāramiṣṭadam| dvāsthasugrīvapitryaṃ śapaścādbhāge manoharā

विघेयाशोकवनिका स्नानधारागृहाणि च। लतामण्डपसंयुक्ताः स्युरत्रैव लतागृहाः

vigheyāśokavanikā snānadhārāgṛhāṇi ca| latāmaṇḍapasaṃyuktāḥ syuratraiva latāgṛhāḥ

दारुशैलाश्च वाप्यश्च पुष्पवीथ्यः सुकल्पिताः। पुष्पदन्ते भवेद्यन्त्रकर्मान्तः पुष्पवेश्म च

dāruśailāśca vāpyaśca puṣpavīthyaḥ sukalpitāḥ| puṣpadante bhavedyantrakarmāntaḥ puṣpaveśma ca

वरुणस्य पदे कुर्याद्वापीपानगृहाणि च। स्यात्कोष्ठागारमसुरे शोषे त्वायुधमन्दिरम्

varuṇasya pade kuryādvāpīpānagṛhāṇi ca| syātkoṣṭhāgāramasure śoṣe tvāyudhamandiram

भाण्डागारं तु रौद्रा ख्ये विदध्यात्स्थपतिः श्रिये। उलूखलशिलायन्त्रभवनं पापयक्ष्मणि

bhāṇḍāgāraṃ tu raudrā khye vidadhyātsthapatiḥ śriye| ulūkhalaśilāyantrabhavanaṃ pāpayakṣmaṇi

दारुकर्मान्तमप्याहुः श्रेयसे राजयक्ष्मणि। स्यादोषधेरधिष्ठानं रोगे दिशि नभस्वतः

dārukarmāntamapyāhuḥ śreyase rājayakṣmaṇi| syādoṣadheradhiṣṭhānaṃ roge diśi nabhasvataḥ

नागानां शस्यते स्थानं पदे नागस्य सूरिभिः। भवन्ति मुख्ये व्यायामनाट्यचित्रगृहाणि च

nāgānāṃ śasyate sthānaṃ pade nāgasya sūribhiḥ| bhavanti mukhye vyāyāmanāṭyacitragṛhāṇi ca

गवां स्थानं तथा क्षीरगृहं भल्लाटनामनि। उदक्प्रदेशे सौम्यस्य पुरोधःस्थानमिष्यते

gavāṃ sthānaṃ tathā kṣīragṛhaṃ bhallāṭanāmani| udakpradeśe saumyasya purodhaḥsthānamiṣyate

राज्ञोऽभिषेचनं चात्र दानाध्ययनशान्तयः। चामरच्छत्रधाम स्यान्मन्त्रवेश्म च भूधरे

rājño'bhiṣecanaṃ cātra dānādhyayanaśāntayaḥ| cāmaracchatradhāma syānmantraveśma ca bhūdhare

कार्यिणां चात्र कार्याणि स्थितः पश्येन्नराधिपः। विधेया मन्दुराश्वानामुत्तरं पार्श्वमाश्रिता

kāryiṇāṃ cātra kāryāṇi sthitaḥ paśyennarādhipaḥ| vidheyā mandurāśvānāmuttaraṃ pārśvamāśritā

महीधरपदस्यैव यथावद्दक्षिणामुखी। कार्या सर्वत्र चाश्वानां शाला राज्ञो यथागृहम्

mahīdharapadasyaiva yathāvaddakṣiṇāmukhī| kāryā sarvatra cāśvānāṃ śālā rājño yathāgṛham

विशतो दक्षिणेन स्याद्वामेन च विषाणिनाम्। वेश्मानि राजपुत्राणां विदध्याच्चरकाभिधे

viśato dakṣiṇena syādvāmena ca viṣāṇinām| veśmāni rājaputrāṇāṃ vidadhyāccarakābhidhe

अत्रैव विद्याधिगमशालाश्चैषां निवेशयेत्। नृपस्य मातुरदितिस्थाने कुर्यान्निवेशनम्

atraiva vidyādhigamaśālāścaiṣāṃ niveśayet| nṛpasya māturaditisthāne kuryānniveśanam

पृथगत्रैव शिबिकाशय्यासनगृहं विदुः। नृपद्विपानां शस्ता स्यादापे सदनकल्पना

pṛthagatraiva śibikāśayyāsanagṛhaṃ viduḥ| nṛpadvipānāṃ śastā syādāpe sadanakalpanā

अभिषेचनकं स्थानमिहैव स्याद्विषाणिनाम्। आपवत्सपदे हंसक्रौञ्चसारसनादिताः

abhiṣecanakaṃ sthānamihaiva syādviṣāṇinām| āpavatsapade haṃsakrauñcasārasanāditāḥ

स्युः फुल्लाब्जवनाः स्वच्छसलिलाः सलिलाशयाः। पितृव्यमातुलादीनां कार्यं दितिपदे गृहम्

syuḥ phullābjavanāḥ svacchasalilāḥ salilāśayāḥ| pitṛvyamātulādīnāṃ kāryaṃ ditipade gṛham

अन्येषामपि चात्रैव सामन्तानां महीपतेः। ऐशान्यामनलस्थाने वोच्छ्रितस्तम्भवेदिकम्

anyeṣāmapi cātraiva sāmantānāṃ mahīpateḥ| aiśānyāmanalasthāne vocchritastambhavedikam

कार्यं देवकुलं चारु सुश्लिष्टमणिकुट्टिमम्। पर्जन्यस्य पदे होराज्योतिर्विद्गृहमिष्यते

kāryaṃ devakulaṃ cāru suśliṣṭamaṇikuṭṭimam| parjanyasya pade horājyotirvidgṛhamiṣyate

जये सेनापतेर्वेश्म विधेयं विजयप्रदम्। द्वारं प्राकारमाश्रित्य पदेऽर्यम्णः प्रशस्यते

jaye senāpaterveśma vidheyaṃ vijayapradam| dvāraṃ prākāramāśritya pade'ryamṇaḥ praśasyate

प्राग्दक्षिणाश्रितं शस्त्रकर्मान्तं शस्त्रमत्र च। विभुञ्चेद्ब्रह्मणः स्थानमिन्द्र ध्वजयुतं नृणाम्

prāgdakṣiṇāśritaṃ śastrakarmāntaṃ śastramatra ca| vibhuñcedbrahmaṇaḥ sthānamindra dhvajayutaṃ nṛṇām

तत्राशुभानि वेश्मानि निवेशाश्चासुखावहाः। गवाक्षस्तम्भशोभिन्यो विधेयाश्चानुकामतः

tatrāśubhāni veśmāni niveśāścāsukhāvahāḥ| gavākṣastambhaśobhinyo vidheyāścānukāmataḥ

सभा यथादिक्प्रभवा नृपवेश्माभिगुप्तये। सर्वत्र नृपतेः सौधान्नृपसौधस्य सम्मुखा

sabhā yathādikprabhavā nṛpaveśmābhiguptaye| sarvatra nṛpateḥ saudhānnṛpasaudhasya sammukhā

पश्चाद्भागाश्रिता यद्वा शाला कार्या विषाणिनाम्। इत्यास्पदं सुरपदास्पदकल्पमाद्य-। मेतद्यथावदनुतिष्ठति यः सदैव। स क्ष्मामिमां भुजबलक्षपितारिपक्षः। सप्ताम्बुराशिरशनां नृपतिः प्रशास्ति

paścādbhāgāśritā yadvā śālā kāryā viṣāṇinām| ityāspadaṃ surapadāspadakalpamādya-| metadyathāvadanutiṣṭhati yaḥ sadaiva| sa kṣmāmimāṃ bhujabalakṣapitāripakṣaḥ| saptāmburāśiraśanāṃ nṛpatiḥ praśāsti

अथ वनप्रवेशो नाम षोडशोऽध्यायः

प्राग्वोदग्वापि गेहार्थे द्र व्यं विधिवदानयेत्। गन्तव्यमेव धिष्ण्येषु मृदुक्षिप्रचरेषु च

prāgvodagvāpi gehārthe dra vyaṃ vidhivadānayet| gantavyameva dhiṣṇyeṣu mṛdukṣipracareṣu ca

उपवास्यं च तेष्वेव च्छेद्यं भेद्यं च दारुणैः। प्रवेशनं स्थिरैः कार्यमारम्भः शस्यते चरैः

upavāsyaṃ ca teṣveva cchedyaṃ bhedyaṃ ca dāruṇaiḥ| praveśanaṃ sthiraiḥ kāryamārambhaḥ śasyate caraiḥ

गत्वा शुभे शुचौ देशे निवेशं कारयेत् ततः। तस्मिन्निवेश्य कर्मान्तमन्नपानेन तर्पयेत्

gatvā śubhe śucau deśe niveśaṃ kārayet tataḥ| tasminniveśya karmāntamannapānena tarpayet

पुष्टतुष्टपरीवारः क्षपायां समुपोषितः। गृहयोग्यं परीक्षेत न्यस्तशस्त्रस्ततोऽङ्घ्रिपम्

puṣṭatuṣṭaparīvāraḥ kṣapāyāṃ samupoṣitaḥ| gṛhayogyaṃ parīkṣeta nyastaśastrastato'ṅghripam

पुरश्मशानग्रामाध्वहृदचैत्याश्रमोद्भवान्। क्षेत्रोपवनसीमान्तर्विषमस्थलनिम्नजान्

puraśmaśānagrāmādhvahṛdacaityāśramodbhavān| kṣetropavanasīmāntarviṣamasthalanimnajān

कट्वम्लतिक्तलवणास्ववनीषु तथोद्गताम्। श्वभ्रावृतान् स्थिरोर्वीषु सम्भूतांश्च त्यजेद्द्रुमान्

kaṭvamlatiktalavaṇāsvavanīṣu tathodgatām| śvabhrāvṛtān sthirorvīṣu sambhūtāṃśca tyajeddrumān

सम्यक् संलक्ष्य वृक्षाणां वर्णस्नेहत्वगादिकम्। विजानीयाद्वयस्तेषां बालान् वृद्धांश्च सन्त्यजेत्

samyak saṃlakṣya vṛkṣāṇāṃ varṇasnehatvagādikam| vijānīyādvayasteṣāṃ bālān vṛddhāṃśca santyajet

शतानि त्रीणि वर्षाणां सारद्रुमवयः स्मृतम्। गृह्णीयात् षोडशादूर्ध्वं सार्धवर्षशतावधेः

śatāni trīṇi varṣāṇāṃ sāradrumavayaḥ smṛtam| gṛhṇīyāt ṣoḍaśādūrdhvaṃ sārdhavarṣaśatāvadheḥ

वयसः परिणामेन निर्वीर्यत्वं यथा नृणाम्। प्रोक्तं तद्वद्द्रुमाणां च स्यात्तथा छिद्र पत्रता

vayasaḥ pariṇāmena nirvīryatvaṃ yathā nṛṇām| proktaṃ tadvaddrumāṇāṃ ca syāttathā chidra patratā

भङ्गुराः सुषिरास्ते स्युः सकोलाक्षाः खरत्वचः। तस्मादिमांस्त्यजेद्वृक्षांस्तथा चैवोर्ध्वशोषिणः

bhaṅgurāḥ suṣirāste syuḥ sakolākṣāḥ kharatvacaḥ| tasmādimāṃstyajedvṛkṣāṃstathā caivordhvaśoṣiṇaḥ

वक्रान् रूक्षानवप्लुष्टान् दुःस्थितानपि च द्रुमान्। वर्जयेद् भग्नशाखांश्च द्व्येकशाखान्वितांस्तथा

vakrān rūkṣānavapluṣṭān duḥsthitānapi ca drumān| varjayed bhagnaśākhāṃśca dvyekaśākhānvitāṃstathā

अन्यैरधिष्ठितान् विद्युत्पातवातसरित्क्षतान्। ग्रन्थिनिर्युक्तदानांश्च भ्रमराहिकृताश्रयान्

anyairadhiṣṭhitān vidyutpātavātasaritkṣatān| granthiniryuktadānāṃśca bhramarāhikṛtāśrayān

संसृष्टानेकतो भ्रष्टान् मधुभिर्बलिभिर्वृतान्। मांसामेध्याशनैस्तद्वद्दूषितानपि पक्षिभिः

saṃsṛṣṭānekato bhraṣṭān madhubhirbalibhirvṛtān| māṃsāmedhyāśanaistadvaddūṣitānapi pakṣibhiḥ

लूतातन्त्वावृतान्वन्यसत्त्वोद्घृष्टान् गजक्षतान्। बुध्नतोऽतिबृहत्स्कन्धांश्चिह्नभूतांस्तथाध्वनः

lūtātantvāvṛtānvanyasattvodghṛṣṭān gajakṣatān| budhnato'tibṛhatskandhāṃścihnabhūtāṃstathādhvanaḥ

अकाले पुष्पफलिनो रोगैरपि च पीडितान्। वासभूतानुलूकानां त्यजेदन्यानपीदृशान्

akāle puṣpaphalino rogairapi ca pīḍitān| vāsabhūtānulūkānāṃ tyajedanyānapīdṛśān

खदिरो बीजकः सालो मधूकः शाकशिंशपे। सर्जार्जुनाञ्जनाशोकाः कदरो रोहिणीतरुः

khadiro bījakaḥ sālo madhūkaḥ śākaśiṃśape| sarjārjunāñjanāśokāḥ kadaro rohiṇītaruḥ

विकङ्कतो देवदारुः श्रीपर्णीपादपस्तथा। कुटुम्बिनाममी प्रोक्ताः पुष्टिदा जीवदास्तथा

vikaṅkato devadāruḥ śrīparṇīpādapastathā| kuṭumbināmamī proktāḥ puṣṭidā jīvadāstathā

वृक्षाणां लक्ष्यते येषां भारवारिसहिष्णुता। ते यथायोग्यमन्येऽपि शस्यन्ते गृहकर्मणि

vṛkṣāṇāṃ lakṣyate yeṣāṃ bhāravārisahiṣṇutā| te yathāyogyamanye'pi śasyante gṛhakarmaṇi

कर्णिकारधवप्लक्षकपित्थविषमच्छदाः। शिरीषोदुम्बराश्वत्थशेलुन्यग्रोधचम्पकाः

karṇikāradhavaplakṣakapitthaviṣamacchadāḥ| śirīṣodumbarāśvatthaśelunyagrodhacampakāḥ

निम्बाम्रकोविदाराक्षव्याधिघाताश्च गर्हिताः। गृहकर्मणि नेष्टास्ते यतस्तेऽनिष्टदायितः

nimbāmrakovidārākṣavyādhighātāśca garhitāḥ| gṛhakarmaṇi neṣṭāste yataste'niṣṭadāyitaḥ

नेष्टाः कण्टकिनः स्वादुफलाः क्षीरद्रुमाश्च ये। सुगन्धयश्च ये तद्वद्ध्रुवं तेषु पशुक्षयः

neṣṭāḥ kaṇṭakinaḥ svāduphalāḥ kṣīradrumāśca ye| sugandhayaśca ye tadvaddhruvaṃ teṣu paśukṣayaḥ

सत्त्वप्रमाणच्छाया तु नियतं दृश्यते यदा। द्रुमच्छाया तदा ग्राह्या तत्प्रमाणस्तु स द्रुमः

sattvapramāṇacchāyā tu niyataṃ dṛśyate yadā| drumacchāyā tadā grāhyā tatpramāṇastu sa drumaḥ

नक्षत्रं लक्षयेद्वृक्षे पूर्वस्यां दिशि तत्क्षितेः। स्याद्भस्याद्यक्षरं यस्य तत्र जातं तमादिशेत्

nakṣatraṃ lakṣayedvṛkṣe pūrvasyāṃ diśi tatkṣiteḥ| syādbhasyādyakṣaraṃ yasya tatra jātaṃ tamādiśet

क्षेम्यं तं स्वामिनो वृक्षं ज्ञात्वा साधकमेव च। अग्रन्थिकोटरं स्निग्धमृजु सारसमन्वितम्

kṣemyaṃ taṃ svāmino vṛkṣaṃ jñātvā sādhakameva ca| agranthikoṭaraṃ snigdhamṛju sārasamanvitam

पीनस्कन्धं हरित्पत्रं वृत्तं चाभ्यर्च्य पादपम्। द्विजान् सन्तर्प्य च स्वस्ति वाच्यं च स्थपतिस्ततः

pīnaskandhaṃ haritpatraṃ vṛttaṃ cābhyarcya pādapam| dvijān santarpya ca svasti vācyaṃ ca sthapatistataḥ

पक्वापक्वामिषैस्तद्वद्भूतभक्तैः सुरासवैः। गन्धैश्च धूपमाल्यैश्च बलिं दद्यान्निशागमे

pakvāpakvāmiṣaistadvadbhūtabhaktaiḥ surāsavaiḥ| gandhaiśca dhūpamālyaiśca baliṃ dadyānniśāgame

अपक्रामन्तु भूतानि यानि वृक्षाश्रितानि हि। कल्पनं वर्तयिष्यामि क्रियतां वासपर्ययः

apakrāmantu bhūtāni yāni vṛkṣāśritāni hi| kalpanaṃ vartayiṣyāmi kriyatāṃ vāsaparyayaḥ

धन्यः शिवः पुष्ठिकरः प्रजावृद्धिकरो भव। स्वस्ति चन्द्रा निलयमाः सूर्यरुद्रा नलास्तथा

dhanyaḥ śivaḥ puṣṭhikaraḥ prajāvṛddhikaro bhava| svasti candrā nilayamāḥ sūryarudrā nalāstathā

दिशो नद्यस्तथा शैलाः पान्तु त्वामृषिभिः सह। जल्पेद्यो मानुषगिरा कम्पते वाभिमन्त्रितः

diśo nadyastathā śailāḥ pāntu tvāmṛṣibhiḥ saha| jalpedyo mānuṣagirā kampate vābhimantritaḥ

स त्याज्यः स्यात्तथा म्लानप्रवालकुसुमश्च यः। ततो भास्करमालोक्य वृक्षं कृत्वा प्रदक्षिणम्

sa tyājyaḥ syāttathā mlānapravālakusumaśca yaḥ| tato bhāskaramālokya vṛkṣaṃ kṛtvā pradakṣiṇam

स्वस्तिवाक्येन विप्राणां छेत्ता स्थित्वोदगाननः। प्राङ्मुखो वा तरुं छिन्द्याच्छस्त्रैः क्षौद्रा र्दिताननैः

svastivākyena viprāṇāṃ chettā sthitvodagānanaḥ| prāṅmukho vā taruṃ chindyācchastraiḥ kṣaudrā rditānanaiḥ

शाखिनच्छिद्यमानस्य जायते यद्यसृक्स्रुतिः। कम्पनं वा ध्वनिर्वाऽपि मृत्युः स्याद्गृहिणस्तदा

śākhinacchidyamānasya jāyate yadyasṛksrutiḥ| kampanaṃ vā dhvanirvā'pi mṛtyuḥ syādgṛhiṇastadā

यद्वा दधिमधुक्षीरघृतानि स्रवति द्रुमः। छिद्यमानस्तदा विद्याद्बन्धव्याधिन्कुटुम्बिनः

yadvā dadhimadhukṣīraghṛtāni sravati drumaḥ| chidyamānastadā vidyādbandhavyādhinkuṭumbinaḥ

अतीव यस्य स्रवति श्यामः स्नेहान्वितो रसः। सुगन्धिः स्वल्पमधुरः कषायः स प्रशस्यते

atīva yasya sravati śyāmaḥ snehānvito rasaḥ| sugandhiḥ svalpamadhuraḥ kaṣāyaḥ sa praśasyate

प्राच्यां शुभस्तरोः पात उदीच्यां कर्मसाधकः। याम्यप्रत्यङ्निपाते तु शान्तिं कृत्वा द्रुमं त्यजेत्

prācyāṃ śubhastaroḥ pāta udīcyāṃ karmasādhakaḥ| yāmyapratyaṅnipāte tu śāntiṃ kṛtvā drumaṃ tyajet

ज्ञातितः स्यात्तदा भीतिर्यदान्यं मर्दयेत् पतन्। दूरं दलति यो मूलं छिन्नो वा धरणीरुहः

jñātitaḥ syāttadā bhītiryadānyaṃ mardayet patan| dūraṃ dalati yo mūlaṃ chinno vā dharaṇīruhaḥ

कूजत्यतीव वायुश्च स्मृतः सोऽथ शुभप्रदः। खरोष्ट्रयोः शृगालानां दर्शनं भुजगस्य वा

kūjatyatīva vāyuśca smṛtaḥ so'tha śubhapradaḥ| kharoṣṭrayoḥ śṛgālānāṃ darśanaṃ bhujagasya vā

छेदे स्यात्कर्मविघ्नाय निगडैर्बन्धनाय वा। हलचक्रपताकाब्जध्वजच्छत्रादिदर्शनम्

chede syātkarmavighnāya nigaḍairbandhanāya vā| halacakrapatākābjadhvajacchatrādidarśanam

श्रीवृक्षवर्धमानादिदर्शनं वा शुभप्रदम्। उत्क्षिप्यते यदि च्छेदात्तदर्द्धिः स्यात्कुटुम्बिनः

śrīvṛkṣavardhamānādidarśanaṃ vā śubhapradam| utkṣipyate yadi cchedāttadarddhiḥ syātkuṭumbinaḥ

सर्वतः परिहानिः स्याच्छिन्नश्चाक्षिप्यते यदि। एकवृक्षे यथोद्दिष्टलक्षणोत्क्षेपदर्शने

sarvataḥ parihāniḥ syācchinnaścākṣipyate yadi| ekavṛkṣe yathoddiṣṭalakṣaṇotkṣepadarśane

शेषान् दोषविनिर्मुक्तान् पादपानुपलक्षयेत्। धीरस्तं कल्पयेत् सम्यगनुलोमार्जवं तरुम्

śeṣān doṣavinirmuktān pādapānupalakṣayet| dhīrastaṃ kalpayet samyaganulomārjavaṃ tarum

छिन्द्याच्च शुभभागार्धदशभागाधिकं कृतम्। तुङ्गीसाद्यवमध्यश्च सगर्भो धरणीरुहः

chindyācca śubhabhāgārdhadaśabhāgādhikaṃ kṛtam| tuṅgīsādyavamadhyaśca sagarbho dharaṇīruhaḥ

ज्ञेयानि मण्डलान्यस्य तत्क्षणोच्छेदनेऽपि च। मञ्जिष्ठाभे विदुर्भेकं कपिलाभे च मूषकम्

jñeyāni maṇḍalānyasya tatkṣaṇocchedane'pi ca| mañjiṣṭhābhe vidurbhekaṃ kapilābhe ca mūṣakam

पीतभासि तथा गोधां सर्पं दीर्घसितायते। गुडच्छाये मधु भवेत् कृकलासस्तथारुणे

pītabhāsi tathā godhāṃ sarpaṃ dīrghasitāyate| guḍacchāye madhu bhavet kṛkalāsastathāruṇe

गृहगोधा कपोताभे गौधेरो घृतमण्डभे। रसाञ्जनाभे शस्त्राभे कमलोत्पलभासि च

gṛhagodhā kapotābhe gaudhero ghṛtamaṇḍabhe| rasāñjanābhe śastrābhe kamalotpalabhāsi ca

धौतासियष्टिवर्ने च मण्डले जलमादिशेत्। आकारो यस्य सर्पस्य वर्णो वा संप्रदृश्यते

dhautāsiyaṣṭivarne ca maṇḍale jalamādiśet| ākāro yasya sarpasya varṇo vā saṃpradṛśyate

तं सर्पगर्भितं वृक्षमादिशेदविचारयन्। तस्करेभ्यो भयं क्षौद्रे सलिले सलिलाद्भयम्

taṃ sarpagarbhitaṃ vṛkṣamādiśedavicārayan| taskarebhyo bhayaṃ kṣaudre salile salilādbhayam

विद्यात्सर्पे विषाद्भीतिं पाषाणे भयमग्नितः। अजाविगोमहिष्युष्ट्ररासभादिनिपीडितम्

vidyātsarpe viṣādbhītiṃ pāṣāṇe bhayamagnitaḥ| ajāvigomahiṣyuṣṭrarāsabhādinipīḍitam

गोधागौधेरमण्डूककृकलासैश्च गर्भिते। मूषके पुनरिच्छन्ति मरणं वास्तुवेदिनः

godhāgaudheramaṇḍūkakṛkalāsaiśca garbhite| mūṣake punaricchanti maraṇaṃ vāstuvedinaḥ

अमुनैव वदन्त्यन्ये गृहपीडां मनीषिणः। क्षेमेण यद्यविघ्नः स्यादसङ्गश्चागमो यदि

amunaiva vadantyanye gṛhapīḍāṃ manīṣiṇaḥ| kṣemeṇa yadyavighnaḥ syādasaṅgaścāgamo yadi

वनान्तरे तदा क्षेमं सुभिक्षं च समादिशेत्। अर्घदानविधिना विधानविद्द्रव्यमागतमिहार्चयेद्गृही। प्रत्युपेतकुलिशायुधध्वजं द्र व्यमुज्ज्वलमुतावनीपतिः

vanāntare tadā kṣemaṃ subhikṣaṃ ca samādiśet| arghadānavidhinā vidhānaviddravyamāgatamihārcayedgṛhī| pratyupetakuliśāyudhadhvajaṃ dra vyamujjvalamutāvanīpatiḥ

अथ इन्द्र ध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः

सुराणामर्थसिद्ध्यर्थं वधाय च सुरद्रुहाम्। यथा शक्रध्वजोत्थानं प्राह ब्रह्मा तथोच्यते

surāṇāmarthasiddhyarthaṃ vadhāya ca suradruhām| yathā śakradhvajotthānaṃ prāha brahmā tathocyate

भगवन्तमथाम्भोजसंभव वचसांपतिः। प्रोवाच कथमिन्द्रे ण जेतव्यास्त्रिदशद्विषः

bhagavantamathāmbhojasaṃbhava vacasāṃpatiḥ| provāca kathamindre ṇa jetavyāstridaśadviṣaḥ

सोऽब्रवीत्सर्वरत्नानां ध्वजं कुरुत सङ्गताः। तं चाभिचारिकैर्मन्त्रैरुद्वहन्तोऽभिमन्त्रितम्

so'bravītsarvaratnānāṃ dhvajaṃ kuruta saṅgatāḥ| taṃ cābhicārikairmantrairudvahanto'bhimantritam

स्थितं चोपरि यन्त्रस्य सम्यक् पक्षिशतान्वितम्। अग्रतो देवसैन्यस्य नयन्तो जेष्यथ द्विषः

sthitaṃ copari yantrasya samyak pakṣiśatānvitam| agrato devasainyasya nayanto jeṣyatha dviṣaḥ

सहस्रधारमप्येकमन्यं रिपुकुलान्तकम्। दिव्यरूपमयं प्रादाद्ध्वजमिन्द्रा य दुर्धरम्

sahasradhāramapyekamanyaṃ ripukulāntakam| divyarūpamayaṃ prādāddhvajamindrā ya durdharam

वीर्यप्रवर्धनी चेष्टिरेतदर्थं विधीयते। कर्मणानेन निःशेषाञ्शक्रः शत्रूञ्जयेदिति

vīryapravardhanī ceṣṭiretadarthaṃ vidhīyate| karmaṇānena niḥśeṣāñśakraḥ śatrūñjayediti

जयैषी तमथ क्षिप्रमसृजच्चेतसा ध्वजम्। यन्त्रस्थितं स येनाजावमोहयदरीन् हरिः

jayaiṣī tamatha kṣipramasṛjaccetasā dhvajam| yantrasthitaṃ sa yenājāvamohayadarīn hariḥ

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास्तथाश्विनौ। अलञ्चक्रुस्तमालोक्य मरुतश्च विभूषणैः

ādityā vasavo rudrā viśvedevāstathāśvinau| alañcakrustamālokya marutaśca vibhūṣaṇaiḥ

तेजो वीर्यं वपुश्चेष्टां बलमप्येष पश्यताम्। अहरच्छत्रुसैन्यानां तेजस्वी तरसा ध्वजः

tejo vīryaṃ vapuśceṣṭāṃ balamapyeṣa paśyatām| aharacchatrusainyānāṃ tejasvī tarasā dhvajaḥ

तमभ्यर्च्य सुराधीशः शत्रून् बलवतोऽप्यसौ। त्रिरात्रेणाजयद्युद्धे कुलिशेन बलाद्बली

tamabhyarcya surādhīśaḥ śatrūn balavato'pyasau| trirātreṇājayadyuddhe kuliśena balādbalī

ततः प्रीतस्तमृक्षेऽसौ वैष्णवे द्वादशे तिथौ। त्रैलोक्यराज्यं प्राप्याभ्यषिञ्चद्बलनिषूदनः

tataḥ prītastamṛkṣe'sau vaiṣṇave dvādaśe tithau| trailokyarājyaṃ prāpyābhyaṣiñcadbalaniṣūdanaḥ

स सर्वलोकमभ्यर्च्य सर्वलोकाभिपूजितः। ध्वजमभ्यर्च्य तुष्टाव वाक्यैर्वृत्रनिषूदनः

sa sarvalokamabhyarcya sarvalokābhipūjitaḥ| dhvajamabhyarcya tuṣṭāva vākyairvṛtraniṣūdanaḥ

ततस्तमन्तिके वीक्ष्य ध्वजं प्रोवाच वासवः। इन्द्र ध्वजाक्षया लोकाः करिष्यन्ति तवार्चनम्

tatastamantike vīkṣya dhvajaṃ provāca vāsavaḥ| indra dhvajākṣayā lokāḥ kariṣyanti tavārcanam

वीक्षमाणा निमित्तानि भूमिपालाश्च शास्त्रतः। ततः प्रभृत्यसौ लोके सर्वलक्षणसंभृतः

vīkṣamāṇā nimittāni bhūmipālāśca śāstrataḥ| tataḥ prabhṛtyasau loke sarvalakṣaṇasaṃbhṛtaḥ

वरप्रदानादिन्द्र स्य नृपैः शक्रध्वजोऽर्च्यते। दुर्गमायतनं वह्निशरणं वेदिकाः कृताः

varapradānādindra sya nṛpaiḥ śakradhvajo'rcyate| durgamāyatanaṃ vahniśaraṇaṃ vedikāḥ kṛtāḥ

विचित्राः स्थालिकापाका भक्षपानानि यानि च। एतान्यायतनात् प्राक्स्युर्यद्वान्यानि प्रकल्पयेत्

vicitrāḥ sthālikāpākā bhakṣapānāni yāni ca| etānyāyatanāt prāksyuryadvānyāni prakalpayet

विजेतुं यदि वाञ्छास्ति दुर्धर्षान् द्वेषिणो रणे। तेजो बलं यशश्चाप्तुं तदैन्द्रं कारयेद्ध्वजम्

vijetuṃ yadi vāñchāsti durdharṣān dveṣiṇo raṇe| tejo balaṃ yaśaścāptuṃ tadaindraṃ kārayeddhvajam

सेनायां वा पुरे वापि प्रतिष्ठाप्य पुरन्दरम्। विजयार्थं महीपालैरभिप्रशमनाय च

senāyāṃ vā pure vāpi pratiṣṭhāpya purandaram| vijayārthaṃ mahīpālairabhipraśamanāya ca

यथा शक्रध्वजोत्थानविधानं जगतीभुजः। करिष्यन्ति तथा सम्यक् कार्त्स्न्येन प्रतिपाद्यते

yathā śakradhvajotthānavidhānaṃ jagatībhujaḥ| kariṣyanti tathā samyak kārtsnyena pratipādyate

वनादुपाहृतं द्र व्यमथ प्राग्विधिना सुधीः। पाद्यार्घ्यादिभिरभ्यर्च्य गन्धैर्माल्यैरलङ्कृतम्

vanādupāhṛtaṃ dra vyamatha prāgvidhinā sudhīḥ| pādyārghyādibhirabhyarcya gandhairmālyairalaṅkṛtam

द्विजान् संपूज्य च शुचौ देशे सम्यक्समाहितः। पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा प्रयत्नादवतारयेत्

dvijān saṃpūjya ca śucau deśe samyaksamāhitaḥ| pūrvāgramuttarāgraṃ vā prayatnādavatārayet

प्रागुदग्वा पुरस्याथ स्थपतिः कर्मवानपि। कारयेत् सर्वयन्त्राणि ध्वजपूर्वाणि शिल्पिभिः

prāgudagvā purasyātha sthapatiḥ karmavānapi| kārayet sarvayantrāṇi dhvajapūrvāṇi śilpibhiḥ

श्रेष्ठं द्वात्रिंशता हस्तैर्विंशत्या युतयाष्टभिः। मानं स्यान्मध्यमं तस्य चतुरन्वितयाधमम्

śreṣṭhaṃ dvātriṃśatā hastairviṃśatyā yutayāṣṭabhiḥ| mānaṃ syānmadhyamaṃ tasya caturanvitayādhamam

मूलविस्तृतिरायामादङ्गुलार्धं करे करे। विष्कम्भोऽग्रे च मूलार्धात् तत्त्र्यंशाद्वाखिलेष्वपि

mūlavistṛtirāyāmādaṅgulārdhaṃ kare kare| viṣkambho'gre ca mūlārdhāt tattryaṃśādvākhileṣvapi

ध्वजमूलाष्टमांशोनं विस्तारात्कुष्यमिष्यते। विस्तारार्धेन च स्थूलं स्थूलत्वत्रिगुणायतम्

dhvajamūlāṣṭamāṃśonaṃ vistārātkuṣyamiṣyate| vistārārdhena ca sthūlaṃ sthūlatvatriguṇāyatam

ध्वजविस्तारबहलं साङ्घ्रिबाहल्यविस्तृतम्। भ्रमपीठं विधातव्यं सार्धायामं शुभावहम्

dhvajavistārabahalaṃ sāṅghribāhalyavistṛtam| bhramapīṭhaṃ vidhātavyaṃ sārdhāyāmaṃ śubhāvaham

सम्मितो ध्वजकुष्येण वेधः स्याद्भ्रमपीठगः। कुष्यकोट्यधिकावृत्तावक्षौ कोटिद्वयायतौ

sammito dhvajakuṣyeṇa vedhaḥ syādbhramapīṭhagaḥ| kuṣyakoṭyadhikāvṛttāvakṣau koṭidvayāyatau

कार्यावङ्घ्री भ्रमस्थूलौ भ्रमविस्तृतिविस्तृतौ। तद्युक्तिवेधे तावेत द्विस्तृतेर्द्विगुणोच्छ्रितौ

kāryāvaṅghrī bhramasthūlau bhramavistṛtivistṛtau| tadyuktivedhe tāveta dvistṛterdviguṇocchritau

ध्वजायतिचतुर्भागात्पीठमत्र प्रकल्पयेत्। मल्लप्रतिष्ठितं मध्ये प्रान्तयोः स्तम्भधारितम्

dhvajāyaticaturbhāgātpīṭhamatra prakalpayet| mallapratiṣṭhitaṃ madhye prāntayoḥ stambhadhāritam

तत्पीठस्तम्भनीयाभ्यां द्वाराभ्यामन्वितं दृढम्। याम्योत्तरप्रतिक्षोभं प्राङ्मुखं सुदृढार्गलम्

tatpīṭhastambhanīyābhyāṃ dvārābhyāmanvitaṃ dṛḍham| yāmyottarapratikṣobhaṃ prāṅmukhaṃ sudṛḍhārgalam

केतुव्यासार्धविस्तारं तद्दैर्घ्याष्टांशकोच्छ्रितम्। विस्तारसदृशायामं मध्ये स्याद्वज्रिणो गृहम्

ketuvyāsārdhavistāraṃ taddairghyāṣṭāṃśakocchritam| vistārasadṛśāyāmaṃ madhye syādvajriṇo gṛham

मल्लश्च पीठिकाङ्घ्री च बाहू स्तम्भविनिर्गतौ। शक्रमाता कुमार्यश्च ध्वजविस्तृतिविस्तृताः

mallaśca pīṭhikāṅghrī ca bāhū stambhavinirgatau| śakramātā kumāryaśca dhvajavistṛtivistṛtāḥ

निम्नभागाश्च सर्वेषां स्वविस्तृतिचतुर्गुणाः। कार्या वा पञ्चगुणिताः सप्त मूलदेशतः

nimnabhāgāśca sarveṣāṃ svavistṛticaturguṇāḥ| kāryā vā pañcaguṇitāḥ sapta mūladeśataḥ

कन्यानामुदयः प्रोक्तो यः षष्ठांशस्त्रिसंगुणः। इन्द्र माता तु सर्वाभ्यः स्यात्तदष्टांशतोऽधिका

kanyānāmudayaḥ prokto yaḥ ṣaṣṭhāṃśastrisaṃguṇaḥ| indra mātā tu sarvābhyaḥ syāttadaṣṭāṃśato'dhikā

वेधः स्वविस्तरैः सप्तभागे स्यात् कन्यकोदयात्। निर्वेधश्चतुरश्रः स्याल्लकटस्य समाहितः

vedhaḥ svavistaraiḥ saptabhāge syāt kanyakodayāt| nirvedhaścaturaśraḥ syāllakaṭasya samāhitaḥ

निर्वेधावस्य चोर्ध्वाधः सप्तांशान्तरवर्तिनौ। कार्यौ सूचीव्यधावन्यौ सूचीमानप्रमाणतः

nirvedhāvasya cordhvādhaḥ saptāṃśāntaravartinau| kāryau sūcīvyadhāvanyau sūcīmānapramāṇataḥ

कन्याव्यासत्रिभागेन सूची विस्तारतो भवेत्। पादोनबहला चारुदारुजा दृढसंहिता

kanyāvyāsatribhāgena sūcī vistārato bhavet| pādonabahalā cārudārujā dṛḍhasaṃhitā

कुमारीव्याससंयुक्ता द्विगुणा कलटायतिः। एतद्बाह्यान्तरं ज्ञात्वा यन्त्रं संयोजयेत्ततः

kumārīvyāsasaṃyuktā dviguṇā kalaṭāyatiḥ| etadbāhyāntaraṃ jñātvā yantraṃ saṃyojayettataḥ

तयोरधस्तदर्धेन मृगाल्यौ सूचिविस्तृतौ। क्षेत्रस्य लेखितं कार्यं सम्बन्धे सूचिकन्ययोः

tayoradhastadardhena mṛgālyau sūcivistṛtau| kṣetrasya lekhitaṃ kāryaṃ sambandhe sūcikanyayoḥ

साङ्घ्रिकेतनमूलार्धं लकटे विस्तृतायती। अक्षाभ्यां योजयेत् सम्यग्दृढं बाह्वक्षवेधयोः

sāṅghriketanamūlārdhaṃ lakaṭe vistṛtāyatī| akṣābhyāṃ yojayet samyagdṛḍhaṃ bāhvakṣavedhayoḥ

पञ्चानामपि तुल्यैव कन्यानां स्यात्प्रकल्पना। कृत्वानुपूर्व्या यन्त्राणि स्थापयेदखिलान्यपि

pañcānāmapi tulyaiva kanyānāṃ syātprakalpanā| kṛtvānupūrvyā yantrāṇi sthāpayedakhilānyapi

आश्विने मासि पक्षे च धवले प्रतिपत्तिथौ। स्थिरोदयैर्ग्रहैः सौम्यैर्वीक्षिते त्वाष्ट्रभेऽपि च

āśvine māsi pakṣe ca dhavale pratipattithau| sthirodayairgrahaiḥ saumyairvīkṣite tvāṣṭrabhe'pi ca

पौरजानपदैः सर्ववादित्रध्वनितेन च। यन्त्राण्युत्क्षिप्य यष्टिं च कर्मस्थानान्नयेज्जलम्

paurajānapadaiḥ sarvavāditradhvanitena ca| yantrāṇyutkṣipya yaṣṭiṃ ca karmasthānānnayejjalam

चित्रप्रतिसराकीर्णां यष्टिं तत्राज्यलेपिताम्। चूर्णैः सर्वौषधीभिश्च स्थपतिः स्नापयेत् स्वयम्

citrapratisarākīrṇāṃ yaṣṭiṃ tatrājyalepitām| cūrṇaiḥ sarvauṣadhībhiśca sthapatiḥ snāpayet svayam

जलाशयात्समुत्तार्य नॄणां कलकलस्वनैः। प्रागग्रां स्थापयेद्दारुहस्तिन्योः प्राक्समुन्नताम्

jalāśayātsamuttārya nṝṇāṃ kalakalasvanaiḥ| prāgagrāṃ sthāpayeddāruhastinyoḥ prāksamunnatām

अहतेप्सितवासोभिराच्छाद्यार्च्य स्रगादिभिः। विक्षिप्य च बलिं दिक्षु द्विजातीन् स्वस्ति वाचयेत्

ahatepsitavāsobhirācchādyārcya sragādibhiḥ| vikṣipya ca baliṃ dikṣu dvijātīn svasti vācayet

त्रिसध्यं पूजितां तत्र सर्वप्रकृतिभिस्ततः। पञ्चाहं वासयेद्यष्टिं गुप्तां चापधरैर्नरैः

trisadhyaṃ pūjitāṃ tatra sarvaprakṛtibhistataḥ| pañcāhaṃ vāsayedyaṣṭiṃ guptāṃ cāpadharairnaraiḥ

तस्मिन्नेवाह्नि यन्त्राणि सर्वाण्यपि च यष्टिवत्। स्नातान्याच्छादितानीन्द्र स्थानदेशं प्रवेशयेत्

tasminnevāhni yantrāṇi sarvāṇyapi ca yaṣṭivat| snātānyācchāditānīndra sthānadeśaṃ praveśayet

सूत्रितेऽथ ध्वजस्थाने यष्टेरष्टांशदैर्घ्यतः। तदर्धविस्तृते दिक्स्थे समे प्रागायते शुभे

sūtrite'tha dhvajasthāne yaṣṭeraṣṭāṃśadairghyataḥ| tadardhavistṛte diksthe same prāgāyate śubhe

विभक्तेऽत्र विभागानामेकाशीत्या ततः क्रमात्। विन्यस्तास्वथ सर्वासु देवतासु यथातथम्

vibhakte'tra vibhāgānāmekāśītyā tataḥ kramāt| vinyastāsvatha sarvāsu devatāsu yathātatham

प्राचि मध्ये मैत्रपदे तन्मध्यान्मरुतो दिशि। मल्लं निम्नप्रमाणेन पादकोणे निवेशयेत्

prāci madhye maitrapade tanmadhyānmaruto diśi| mallaṃ nimnapramāṇena pādakoṇe niveśayet

भृङ्गमुख्यपदद्वन्द्वमध्ययोर्वायुकोणयोः। न्यस्येत्स्तम्भौ तयोः पीठीं मल्ले च विनिवेशयेत्

bhṛṅgamukhyapadadvandvamadhyayorvāyukoṇayoḥ| nyasyetstambhau tayoḥ pīṭhīṃ malle ca viniveśayet

पीठिका निर्गता बाहुयुग्मात्तत्राग्रयोगतः। स्तम्भिन्यौ रोपयेद्ब्राह्मं पृथक्पदयुगं श्रिते

pīṭhikā nirgatā bāhuyugmāttatrāgrayogataḥ| stambhinyau ropayedbrāhmaṃ pṛthakpadayugaṃ śrite

प्रतिक्षोभाविह द्वौ द्वौ बाहुद्वितयमाश्रितौ। बाह्यतः प्रान्तपदयोर्मैत्रयोर्विनिवेशयेत्

pratikṣobhāviha dvau dvau bāhudvitayamāśritau| bāhyataḥ prāntapadayormaitrayorviniveśayet

प्राच्यां मल्लाग्रतो ज्ञात्वा शक्रस्योर्ध्वगतिं क्रमात्। योजयेद्भ्रमणोपेतौ भ्रमपादावभङ्गुरौ

prācyāṃ mallāgrato jñātvā śakrasyordhvagatiṃ kramāt| yojayedbhramaṇopetau bhramapādāvabhaṅgurau

मल्लात्पश्चिमदिग्भागे वरुणस्याश्रितां पदम्। भद्रां निवेशयेन्निम्नमानतः शक्रमातरम्

mallātpaścimadigbhāge varuṇasyāśritāṃ padam| bhadrāṃ niveśayennimnamānataḥ śakramātaram

स्युः पर्जन्यान्तरिक्षद्वार्यक्ष्मणां पदमाश्रिताः। क्रमान्नन्दोपनन्दाख्यजयाख्यविजयाभिधाः

syuḥ parjanyāntarikṣadvāryakṣmaṇāṃ padamāśritāḥ| kramānnandopanandākhyajayākhyavijayābhidhāḥ

विन्यस्तास्वथ सर्वासु कुमारीषु विभागशः। त्रयस्त्रयः प्रतिक्षोभा योज्या दार्ढ्याय बाह्यतः

vinyastāsvatha sarvāsu kumārīṣu vibhāgaśaḥ| trayastrayaḥ pratikṣobhā yojyā dārḍhyāya bāhyataḥ

निक्षिपन्नखिलं द्र व्यं भावयेत् पददेवताः। प्राप्नोति तत्तदाख्यां तद्द्रव्यं पूजां च तद्गताम्

nikṣipannakhilaṃ dra vyaṃ bhāvayet padadevatāḥ| prāpnoti tattadākhyāṃ taddravyaṃ pūjāṃ ca tadgatām

पीठीपृष्ठसमं कन्यापार्श्वयोरुभयोरपि। कुर्यादनुसरद्वन्द्वं कीलकैर्बद्धमायसैः

pīṭhīpṛṣṭhasamaṃ kanyāpārśvayorubhayorapi| kuryādanusaradvandvaṃ kīlakairbaddhamāyasaiḥ

संश्रित्यानुसरद्वन्द्वं पीठीं चोपरि सङ्ग्रहात्। बध्नीयात्कीलकैर्लौहैर्यन्त्रनिश्चलताकृते

saṃśrityānusaradvandvaṃ pīṭhīṃ copari saṅgrahāt| badhnīyātkīlakairlauhairyantraniścalatākṛte

यन्त्रकर्मणि निर्वृत्त इति शास्त्रविधानतः। प्रवेशयीत स्वस्थाने त्रिदशाधिपमैन्द्र भे

yantrakarmaṇi nirvṛtta iti śāstravidhānataḥ| praveśayīta svasthāne tridaśādhipamaindra bhe

स्नातस्य विधिवद्वस्त्रच्छन्नस्यालेपितस्य च। श्रीखण्डाद्यैः सुरभिभिः कुसुमैरर्चितस्य च

snātasya vidhivadvastracchannasyālepitasya ca| śrīkhaṇḍādyaiḥ surabhibhiḥ kusumairarcitasya ca

रौहिणादिमुहूर्तेषु त्रिषु मैत्रेऽथ वज्रिणः। प्रवेशमभिनन्दन्ति करणेष्वर्चितेषु च

rauhiṇādimuhūrteṣu triṣu maitre'tha vajriṇaḥ| praveśamabhinandanti karaṇeṣvarciteṣu ca

स्थपतिर्वा पुरोधा वा शुचिः स्नातः समाहितः। गन्धमाल्यार्चितान् विप्रांस्तर्पयेद्दक्षिणादिभिः

sthapatirvā purodhā vā śuciḥ snātaḥ samāhitaḥ| gandhamālyārcitān viprāṃstarpayeddakṣiṇādibhiḥ

ततो मङ्गलघोषेण वादित्रनिनदेन च। पुण्याहजयशब्दैस्तमुत्क्षिपेयुः समाहिताः

tato maṅgalaghoṣeṇa vāditraninadena ca| puṇyāhajayaśabdaistamutkṣipeyuḥ samāhitāḥ

अलङ्कारभृतः पौराः प्रहृष्टमनसोऽखिलाः। नीरुजो बलिनः शक्ताः प्रकृत्यभिमताश्च ये

alaṅkārabhṛtaḥ paurāḥ prahṛṣṭamanaso'khilāḥ| nīrujo balinaḥ śaktāḥ prakṛtyabhimatāśca ye

स्तुवीरन् पुण्यमनसः स्तुतिभिः सूतमागधाः। वन्देरन्वन्दिनश्चैनं सेवेरन् गणिका अपि

stuvīran puṇyamanasaḥ stutibhiḥ sūtamāgadhāḥ| vanderanvandinaścainaṃ severan gaṇikā api

प्रविशन्तं निजं स्थानमनुगच्छेन्नराधिपः। सुराधिपं बलामात्यपौरजानपदान्वितः

praviśantaṃ nijaṃ sthānamanugacchennarādhipaḥ| surādhipaṃ balāmātyapaurajānapadānvitaḥ

प्रोद्यत्कलकलारावसुस्वराः पुरुषा यदि। उत्क्षिपेयुः प्रहृष्टा वा वहेयुर्वा सुराधिपम्

prodyatkalakalārāvasusvarāḥ puruṣā yadi| utkṣipeyuḥ prahṛṣṭā vā vaheyurvā surādhipam

तदा भवति भूपालो जयी नन्दन्ति च प्रजाः। राष्ट्रे सुखं पुरे हर्षो भवेन्नश्यन्ति चेतयः

tadā bhavati bhūpālo jayī nandanti ca prajāḥ| rāṣṭre sukhaṃ pure harṣo bhavennaśyanti cetayaḥ

मुञ्चत्युत्थापितः कृच्छ्राद्यदि शय्यां स गौरवात्। तदा नृपतिरभ्येति महतीं विमनस्कताम्

muñcatyutthāpitaḥ kṛcchrādyadi śayyāṃ sa gauravāt| tadā nṛpatirabhyeti mahatīṃ vimanaskatām

स्खलन्तो दुःखिता दीना निःश्वसन्तः पदे पदे। वैचित्त्यभाजो गच्छेयुर्देशहानिस्तदा ध्रुवम्

skhalanto duḥkhitā dīnā niḥśvasantaḥ pade pade| vaicittyabhājo gaccheyurdeśahānistadā dhruvam

भूमौ यदैकदेशेन ह्रसितः पतति ध्वजः। न सुभिक्षं न च क्षेमो न राज्ञो विजयस्तदा

bhūmau yadaikadeśena hrasitaḥ patati dhvajaḥ| na subhikṣaṃ na ca kṣemo na rājño vijayastadā

दीर्णे भग्नेऽथ पतिते कृत्स्ने चास्मिन् समुद्धृते। स्यान्नृपस्यावनिच्छेदः सुतध्वंसोऽथवा मृतिः

dīrṇe bhagne'tha patite kṛtsne cāsmin samuddhṛte| syānnṛpasyāvanicchedaḥ sutadhvaṃso'thavā mṛtiḥ

वस्त्रालङ्कृतिमाल्यानां हरणात् पतनादुत। तादृशद्र व्यविध्वंसः पौराणां भवति ध्रुवम्

vastrālaṅkṛtimālyānāṃ haraṇāt patanāduta| tādṛśadra vyavidhvaṃsaḥ paurāṇāṃ bhavati dhruvam

पुरं भवति निःशब्दं निष्प्रभं वा प्रवेशने। समुच्छ्रये वा शक्रस्य तदा तन्नाशमृच्छति

puraṃ bhavati niḥśabdaṃ niṣprabhaṃ vā praveśane| samucchraye vā śakrasya tadā tannāśamṛcchati

शक्रं स्वस्थानमानीतं शीघ्रं सुखमविघ्नतः। प्राग्वत्प्रदक्षिणं न्यस्येत्प्रागग्रं शयने निजे

śakraṃ svasthānamānītaṃ śīghraṃ sukhamavighnataḥ| prāgvatpradakṣiṇaṃ nyasyetprāgagraṃ śayane nije

कुर्यात्तत्रैव नक्षत्रे शय्यास्थस्यामरेशितुः। भ्रमे कुष्ये च संयोगं यथाभागविकल्पितम्

kuryāttatraiva nakṣatre śayyāsthasyāmareśituḥ| bhrame kuṣye ca saṃyogaṃ yathābhāgavikalpitam

कुष्ये संयोज्यमानश्चेद्ध्वजो निपतति क्षितौ। तदा नरपतेः स्थानभ्रंशो भवति निश्चितः

kuṣye saṃyojyamānaśceddhvajo nipatati kṣitau| tadā narapateḥ sthānabhraṃśo bhavati niścitaḥ

कुष्ययोगे यदा शक्रो वामतः परिवर्तते। तदा स्यात्स्थपतेर्मृत्युर्भवेद्भङ्गश्च दक्षिणे

kuṣyayoge yadā śakro vāmataḥ parivartate| tadā syātsthapatermṛtyurbhavedbhaṅgaśca dakṣiṇe

स्ववेधं प्रतिपद्येत तद्यष्टिर्यदि कृच्छ्रतः। प्रमादिनस्तदा राज्ञो जायते व्यसनं महत्

svavedhaṃ pratipadyeta tadyaṣṭiryadi kṛcchrataḥ| pramādinastadā rājño jāyate vyasanaṃ mahat

निष्कुष्य योजितः शक्रध्वजो विघटते यदि। विश्लिष्यति तदा सन्धिः सामन्तैः सह भूपतेः

niṣkuṣya yojitaḥ śakradhvajo vighaṭate yadi| viśliṣyati tadā sandhiḥ sāmantaiḥ saha bhūpateḥ

स्फुटेद्भज्येत वा कुष्ये योज्यमानोऽथ सर्वतः। तदा भङ्गे नृपव्याधिः स्फुटनादङ्गनावधः

sphuṭedbhajyeta vā kuṣye yojyamāno'tha sarvataḥ| tadā bhaṅge nṛpavyādhiḥ sphuṭanādaṅganāvadhaḥ

अविदीर्णमपर्यस्तमव्यङ्गमविलम्बितम्। यथावन्न्यासमायाति योगं चेद्वासवध्वजः

avidīrṇamaparyastamavyaṅgamavilambitam| yathāvannyāsamāyāti yogaṃ cedvāsavadhvajaḥ

धनभृत्याङ्गनापत्यैः सामन्तैश्चान्वितोऽनुगैः। निरातङ्को बलाङ्गश्च वृद्धिमेति तदा नृपः

dhanabhṛtyāṅganāpatyaiḥ sāmantaiścānvito'nugaiḥ| nirātaṅko balāṅgaśca vṛddhimeti tadā nṛpaḥ

यत्नतो रक्ष्यमाणस्य शय्यास्थस्यैव वज्रिणः। तस्याङ्गान्यखिलान्येव कुटन्यादीनि योजयेत्

yatnato rakṣyamāṇasya śayyāsthasyaiva vajriṇaḥ| tasyāṅgānyakhilānyeva kuṭanyādīni yojayet

ऐन्द्रं बलाकं यक्षेशं सर्पमादं दिगाह्वयम्। मयूरं चेन्द्र शीर्षं च पिटकाष्टकमित्यदः

aindraṃ balākaṃ yakṣeśaṃ sarpamādaṃ digāhvayam| mayūraṃ cendra śīrṣaṃ ca piṭakāṣṭakamityadaḥ

स्वप्रमाणेन कर्तव्यं स्पष्टरूपसमन्वितम्। तदाख्याश्चान्तरेष्वेषां सन्धयो वस्त्रनिर्मिताः

svapramāṇena kartavyaṃ spaṣṭarūpasamanvitam| tadākhyāścāntareṣveṣāṃ sandhayo vastranirmitāḥ

मूलादन्वग्रमायातैः स्ववंशैर्विदलैर्दृढैः। गुणैश्च वेष्टयेदेनं घनैरशिथिलैर्ध्वजम्

mūlādanvagramāyātaiḥ svavaṃśairvidalairdṛḍhaiḥ| guṇaiśca veṣṭayedenaṃ ghanairaśithilairdhvajam

साङ्घ्रिणा ध्वजनाहेन सत्र्यंशेनाथ विस्तृतिः। विधेया शक्रपिटकस्योच्छ्रयस्तु तदर्धतः

sāṅghriṇā dhvajanāhena satryaṃśenātha vistṛtiḥ| vidheyā śakrapiṭakasyocchrayastu tadardhataḥ

अस्मिन्नष्टौ दिशः कृत्वा वंशव्यवहिते ततः। न्यस्येद्दिगीशांश्चतुरस्तस्योपरि यथादिशम्

asminnaṣṭau diśaḥ kṛtvā vaṃśavyavahite tataḥ| nyasyeddigīśāṃścaturastasyopari yathādiśam

पञ्चमांशगते कुष्याद्वज्रिणः पिटके कृते। शेषाण्यप्यष्टभागोनान्यस्मिन्न्यस्येद्यथाक्रमम्

pañcamāṃśagate kuṣyādvajriṇaḥ piṭake kṛte| śeṣāṇyapyaṣṭabhāgonānyasminnyasyedyathākramam

बलाकादीनि विस्तृत्या चरणोनानि चोच्छ्रितौ। स्ववर्णवन्ति वृत्तानि रामणीयकवन्ति च

balākādīni vistṛtyā caraṇonāni cocchritau| svavarṇavanti vṛttāni rāmaṇīyakavanti ca

भङ्गपातविपर्या ससिद्धयः पिटकोद्भवाः। पीडार्त्तिमृत्यवेऽत्यर्थमेकैकस्य प्रकीर्तिताः

bhaṅgapātaviparyā sasiddhayaḥ piṭakodbhavāḥ| pīḍārttimṛtyave'tyarthamekaikasya prakīrtitāḥ

शुद्धान्तामात्यचित्तानां बलस्य यशसोऽपि च। वसुमत्याश्च धाम्नां च नृपते राष्ट्रस्य च

śuddhāntāmātyacittānāṃ balasya yaśaso'pi ca| vasumatyāśca dhāmnāṃ ca nṛpate rāṣṭrasya ca

केतुषड्भागविस्तारा रज्जवोऽष्टौ सुवर्तिताः। विधेयाः स्युर्ध्वजायामत्रिगुणायतयो दृढाः

ketuṣaḍbhāgavistārā rajjavo'ṣṭau suvartitāḥ| vidheyāḥ syurdhvajāyāmatriguṇāyatayo dṛḍhāḥ

छादितं छदिभिः पूर्वं कुट्टनीसहितं शुभम्। यत्नेनासन्नदिवसे विदध्यादमरध्वजम्

chāditaṃ chadibhiḥ pūrvaṃ kuṭṭanīsahitaṃ śubham| yatnenāsannadivase vidadhyādamaradhvajam

अर्केन्दुग्रहताराङ्कं वेणुगुल्मेन्द्र शीर्षकम्। साष्टकण्ठगुणं दण्डसूत्रादर्शान्वितं शुभम्

arkendugrahatārāṅkaṃ veṇugulmendra śīrṣakam| sāṣṭakaṇṭhaguṇaṃ daṇḍasūtrādarśānvitaṃ śubham

100

ससस्यफलपुष्पाढ्यं शुभवस्त्रमलङ्कृतम्। दृढमन्वितमष्टाभिः सन्तताभिश्च रज्जुभिः

sasasyaphalapuṣpāḍhyaṃ śubhavastramalaṅkṛtam| dṛḍhamanvitamaṣṭābhiḥ santatābhiśca rajjubhiḥ

101

ध्वजपट्टं विदध्याच्च चित्रं सुरचितं तथा। निमित्तार्थं च लोकानां शोभाहेतोर्ध्वजस्य च

dhvajapaṭṭaṃ vidadhyācca citraṃ suracitaṃ tathā| nimittārthaṃ ca lokānāṃ śobhāhetordhvajasya ca

102

सपत्तनपुरारामगन्धर्वत्रिदशासुरम्। निखिलं जगदालेख्यमस्मिन्नद्रि द्रुमाकुलम्

sapattanapurārāmagandharvatridaśāsuram| nikhilaṃ jagadālekhyamasminnadri drumākulam

103

ध्वजाग्रे रश्मिभिर्नद्धं सुविन्यस्तं च भूतले। विन्यसेत्तमसम्मूढमधोभागसमाश्रितम्

dhvajāgre raśmibhirnaddhaṃ suvinyastaṃ ca bhūtale| vinyasettamasammūḍhamadhobhāgasamāśritam

104

प्रमोदगीतवादित्रनटनर्तकसंयुतः। तदग्रे जागरः कार्यः समस्तामेव तां निशाम्

pramodagītavāditranaṭanartakasaṃyutaḥ| tadagre jāgaraḥ kāryaḥ samastāmeva tāṃ niśām

105

पुरोहितस्ततो भास्वत्युदिते प्रयतेन्द्रि यः। अग्नेः परिग्रहं कुर्यान्मूलस्य प्रागुदग्दिशि

purohitastato bhāsvatyudite prayatendri yaḥ| agneḥ parigrahaṃ kuryānmūlasya prāgudagdiśi

106

कृत्वोपलेपनं तस्मिन्नुल्लेखाभ्युक्षनैस्ततः। संस्कृत्यास्तीर्य दर्भांश्च ज्वालयेत्तत्र पावकम्

kṛtvopalepanaṃ tasminnullekhābhyukṣanaistataḥ| saṃskṛtyāstīrya darbhāṃśca jvālayettatra pāvakam

107

तत्राज्यपात्राण्याज्यं च गन्धांश्च कुसुमानि च। द्र व्याणि वाचनीयानि समिधश्च पलाशजाः

tatrājyapātrāṇyājyaṃ ca gandhāṃśca kusumāni ca| dra vyāṇi vācanīyāni samidhaśca palāśajāḥ

108

सौवर्णौ स्रक्स्रुवाविन्द्र भक्तं च बलयोऽपि च। इत्येतत्सर्वमाहृत्य जुहुयात् पावकं ततः

sauvarṇau sraksruvāvindra bhaktaṃ ca balayo'pi ca| ityetatsarvamāhṛtya juhuyāt pāvakaṃ tataḥ

109

पुत्रदारपशुद्र व्यसैन्ययुक्तस्य भूपतेः। विजयावाप्तिजनकैर्मन्त्रैः शान्तिविधायिभिः

putradārapaśudra vyasainyayuktasya bhūpateḥ| vijayāvāptijanakairmantraiḥ śāntividhāyibhiḥ

110

सुस्वनःसुमहार्चिश्च स्निग्धश्चेद्धोऽपि च स्वयम्। कान्तिमान् सुरभिर्जिघ्नन् होतारं शस्यतेऽनलः

susvanaḥsumahārciśca snigdhaśceddho'pi ca svayam| kāntimān surabhirjighnan hotāraṃ śasyate'nalaḥ

111

तप्तकाञ्चनसच्छायो लाक्षाभः किंशुकच्छविः। प्रवालविद्रुमाशोकसुरगोपसमद्युतिः

taptakāñcanasacchāyo lākṣābhaḥ kiṃśukacchaviḥ| pravālavidrumāśokasuragopasamadyutiḥ

112

ध्वजाङ्कुशगृहच्छत्रयूपप्राकारतोरणैः। सदृशार्चिः प्रशस्तोऽग्निर्माङ्गल्यैरपरैस्तथा

dhvajāṅkuśagṛhacchatrayūpaprākāratoraṇaiḥ| sadṛśārciḥ praśasto'gnirmāṅgalyairaparaistathā

113

स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो विधूमो विपुलोऽनलः। सुभिक्षक्षेमदः प्रोक्तो दीप्यमानश्चिरं तथा

snigdhaḥ pradakṣiṇaśikho vidhūmo vipulo'nalaḥ| subhikṣakṣemadaḥ prokto dīpyamānaściraṃ tathā

114

धूम्रो विवर्णः परुषः पीतो वा नीलकोऽथवा। विच्छिन्नो भैरवरवो वामावर्त्तशिखोऽल्पकः

dhūmro vivarṇaḥ paruṣaḥ pīto vā nīlako'thavā| vicchinno bhairavaravo vāmāvarttaśikho'lpakaḥ

115

मन्दार्चिर्द्युतिमुक्तोऽसृग्वसागन्धः स्फुलिङ्गवान्। धूमावृतः सफेनश्च हुतभुग्न जयावहः

mandārcirdyutimukto'sṛgvasāgandhaḥ sphuliṅgavān| dhūmāvṛtaḥ saphenaśca hutabhugna jayāvahaḥ

116

दर्भाणां संस्तरं वह्निर्होमाङ्गान्यपराणि वा। हूयमानो दहति चेद्धानिस्तदभिनिर्दिशेत्

darbhāṇāṃ saṃstaraṃ vahnirhomāṅgānyaparāṇi vā| hūyamāno dahati ceddhānistadabhinirdiśet

117

होमे वोत्सर्पयेत्पीठं दह्यमानो यदाग्निना। भूम्येकदेशनाशः स्याल्लाभः स्यादुपकर्षणात्

home votsarpayetpīṭhaṃ dahyamāno yadāgninā| bhūmyekadeśanāśaḥ syāllābhaḥ syādupakarṣaṇāt

118

सर्वतो वाप्यगाधो यः स वर्धयति पार्थिवान्। यां दिशं यान्ति च ज्वालास्तस्यां विजयमादिशेत्

sarvato vāpyagādho yaḥ sa vardhayati pārthivān| yāṃ diśaṃ yānti ca jvālāstasyāṃ vijayamādiśet

119

दुर्वर्णाशुचि दुर्गन्धि मक्षिकाखुविडम्बितम्। आज्यं राज्यच्छिदे प्राहुर्हूयते यच्च भस्मनि

durvarṇāśuci durgandhi makṣikākhuviḍambitam| ājyaṃ rājyacchide prāhurhūyate yacca bhasmani

120

हीनाधिकप्रमाणाश्च विदीर्णा घुणभक्षिताः। वातरुग्णद्रुमोत्थाश्च समिधोऽर्थक्षयावहाः

hīnādhikapramāṇāśca vidīrṇā ghuṇabhakṣitāḥ| vātarugṇadrumotthāśca samidho'rthakṣayāvahāḥ

121

सगर्भाश्च सपुष्पाश्च विच्छिन्नाग्रास्तृणान्विताः। कुर्वन्त्युपद्र वं दर्भा दुष्प्रलूनाश्च ये तथा

sagarbhāśca sapuṣpāśca vicchinnāgrāstṛṇānvitāḥ| kurvantyupadra vaṃ darbhā duṣpralūnāśca ye tathā

122

दुष्टानि पांसुकीर्णानि कीटजर्जरितानि च। बीजानि बीजनाशाय स्युरपुष्टानि यानि च

duṣṭāni pāṃsukīrṇāni kīṭajarjaritāni ca| bījāni bījanāśāya syurapuṣṭāni yāni ca

123

माल्यं विगन्धि प्रम्लानं न पीतं न सितं च यत्। कीटैः खण्डितपीतं च न जयाय न वृद्धये

mālyaṃ vigandhi pramlānaṃ na pītaṃ na sitaṃ ca yat| kīṭaiḥ khaṇḍitapītaṃ ca na jayāya na vṛddhaye

124

विस्रावीण्युद्धतान्युग्रखण्डितस्फुटितानि च। दुर्भिक्षरोगकारीणि प्राहुः पात्राणि सर्पिषः

visrāvīṇyuddhatānyugrakhaṇḍitasphuṭitāni ca| durbhikṣarogakārīṇi prāhuḥ pātrāṇi sarpiṣaḥ

125

अशुचौ पतिते च स्यान्मक्षिकाकीटदूषिते। बलौ च शक्रभक्ते च क्षुन्मारः केशभाजि च

aśucau patite ca syānmakṣikākīṭadūṣite| balau ca śakrabhakte ca kṣunmāraḥ keśabhāji ca

126

यथोदितान्यरूपाणि सर्पिरादीन्यनुक्रमात्। भवन्ति राष्ट्रपुरयोर्भयाय निखिलान्यपि

yathoditānyarūpāṇi sarpirādīnyanukramāt| bhavanti rāṣṭrapurayorbhayāya nikhilānyapi

127

वितीर्य गन्धमाल्यादीन् देवताभ्यो यथादिशम्। पुरोधाः स्थपतिर्वाथ प्रीतचित्तः क्षिपेद्बलिम्

vitīrya gandhamālyādīn devatābhyo yathādiśam| purodhāḥ sthapatirvātha prītacittaḥ kṣipedbalim

128

ध्वजनैरृतदिग्भागे द्विजमुख्यानुपस्थितान्। शीलवृत्तयुतान् भूरिगन्धमाल्यैः स्वलङ्कृतान्

dhvajanairṛtadigbhāge dvijamukhyānupasthitān| śīlavṛttayutān bhūrigandhamālyaiḥ svalaṅkṛtān

129

वृद्धान् षट्कर्मनिरतान् सुहृदो वेदपारगान्। मनःप्रियान् पूर्णगात्रान् समर्थान् सर्वतः शुचीन्

vṛddhān ṣaṭkarmaniratān suhṛdo vedapāragān| manaḥpriyān pūrṇagātrān samarthān sarvataḥ śucīn

130

शुक्लाम्बरान्दर्शनीयान् गौरप्रायान् बलान्वितान्। अमुण्डाजटिलाक्लीबादीक्षितान् व्याधिताकृशान्

śuklāmbarāndarśanīyān gauraprāyān balānvitān| amuṇḍājaṭilāklībādīkṣitān vyādhitākṛśān

131

यथेष्टं दक्षिणाभिस्तान् संयोज्याष्टशतेन वा। साक्षतैः प्रीतमनसः कुसुमैः स्वस्ति वाचयेत्

yatheṣṭaṃ dakṣiṇābhistān saṃyojyāṣṭaśatena vā| sākṣataiḥ prītamanasaḥ kusumaiḥ svasti vācayet

132

शक्रं ते चाष्टभिः कुम्भैः सुदृढैर्वारिपूरितैः। स्वर्चितैरभिषिञ्चेयुर्मूले चाकृष्टमण्डलैः

śakraṃ te cāṣṭabhiḥ kumbhaiḥ sudṛḍhairvāripūritaiḥ| svarcitairabhiṣiñceyurmūle cākṛṣṭamaṇḍalaiḥ

133

स्तुतैर्वैजयिकैर्मन्त्रैः स्तुतिभिश्च द्विजोत्तमैः। राज्यमाघोषयेदेतैरात्मना च महीपतिः

stutairvaijayikairmantraiḥ stutibhiśca dvijottamaiḥ| rājyamāghoṣayedetairātmanā ca mahīpatiḥ

134

कुर्वीत सर्वबन्धानां मोक्षं हिंसां समुत्सृजेत्। दोषान् जनपदस्यापि दशाहं विषहेत वै

kurvīta sarvabandhānāṃ mokṣaṃ hiṃsāṃ samutsṛjet| doṣān janapadasyāpi daśāhaṃ viṣaheta vai

135

सुवासा भूषितः स्नातः सदाचारप्रयत्नवान्। ध्वजोच्छ्रायं शुचिर्भूपः सबलः प्रतिपालयेत्

suvāsā bhūṣitaḥ snātaḥ sadācāraprayatnavān| dhvajocchrāyaṃ śucirbhūpaḥ sabalaḥ pratipālayet

136

सोपवासः शुचिः स्नातः प्रयतो विजितेन्द्रि यः। कृताञ्जलिपुटश्चेमं मन्त्रं स्थपतिरुच्चरेत्

sopavāsaḥ śuciḥ snātaḥ prayato vijitendri yaḥ| kṛtāñjalipuṭaścemaṃ mantraṃ sthapatiruccaret

137

ॐ नमो भगवति वागुले सर्वविटप्रमर्दनि स्वाहा। सुरासुराणां सङ्ग्रामे प्रवृत्ते त्वं यथोत्थितः। तथा नृपस्य देवेन्द्र जयायोत्तिष्ठ पूजितः

ॐ namo bhagavati vāgule sarvaviṭapramardani svāhā| surāsurāṇāṃ saṅgrāme pravṛtte tvaṃ yathotthitaḥ| tathā nṛpasya devendra jayāyottiṣṭha pūjitaḥ

138

स्तुत्वेति स्थपतिस्तस्य कृत्वा चानुप्रदक्षिणम्। कारयेद्देवराजस्य ध्वजदण्डसमुच्छ्रयम्

stutveti sthapatistasya kṛtvā cānupradakṣiṇam| kārayeddevarājasya dhvajadaṇḍasamucchrayam

139

स्वलङ्कृतैः सितस्वच्छमाल्याम्बरविलेपनैः। पौरैर्जानपदैस्तद्वत् प्रयतैः परिचारकैः

svalaṅkṛtaiḥ sitasvacchamālyāmbaravilepanaiḥ| paurairjānapadaistadvat prayataiḥ paricārakaiḥ

140

सालिङ्गझल्लरीशङ्खनन्दिडिण्डिमगोमुखैः। हृष्टैरन्यैश्च वादित्रैर्वाद्यमानैर्महास्वनैः

sāliṅgajhallarīśaṅkhanandiḍiṇḍimagomukhaiḥ| hṛṣṭairanyaiśca vāditrairvādyamānairmahāsvanaiḥ

141

गायद्भिश्च नटद्भिश्च गायनैर्नटनर्तकैः। हृष्टोत्कृष्टोद्गतध्वानैर्गजस्यन्दनवाजिभिः

gāyadbhiśca naṭadbhiśca gāyanairnaṭanartakaiḥ| hṛṣṭotkṛṣṭodgatadhvānairgajasyandanavājibhiḥ

142

तैश्च वादित्रनिनदैस्तैश्च पुण्याहनिस्वनैः। दृढरज्जुभिराकृष्टं श्रवणे ध्वजमुच्छयेत्

taiśca vāditraninadaistaiśca puṇyāhanisvanaiḥ| dṛḍharajjubhirākṛṣṭaṃ śravaṇe dhvajamucchayet

143

यत्नेनोत्थाप्यमानस्य तस्योच्छ्रायगतस्य च। नृपक्षिवाहनादीनां निमित्तान्यवलोकयत्

yatnenotthāpyamānasya tasyocchrāyagatasya ca| nṛpakṣivāhanādīnāṃ nimittānyavalokayat

144

कुटनीनिहिताभोगं पताकादर्पणोज्ज्वलम्। चित्रपट्टस्फुटाटोपमर्केन्दुगुणभूषणम्

kuṭanīnihitābhogaṃ patākādarpaṇojjvalam| citrapaṭṭasphuṭāṭopamarkenduguṇabhūṣaṇam

145

अस्रस्तमाल्यालङ्कारमशीर्णच्छत्रमस्तकम्। अकम्पितमदीर्णाङ्गमदिग्भ्रष्टं सुरेश्वरम्

asrastamālyālaṅkāramaśīrṇacchatramastakam| akampitamadīrṇāṅgamadigbhraṣṭaṃ sureśvaram

146

सममूर्ध्वसमश्लिष्टमनवक्षतमद्रुतम्। अविलम्बितविभ्रान्तमृजुमार्गसमुद्गतम्

samamūrdhvasamaśliṣṭamanavakṣatamadrutam| avilambitavibhrāntamṛjumārgasamudgatam

147

इत्थं शक्रवजोत्थानं कृं राज्ञो जयावहम्। पौरजानपदानां च क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत्

itthaṃ śakravajotthānaṃ kṛṃ rājño jayāvaham| paurajānapadānāṃ ca kṣemārogyasubhikṣakṛt

148

यदा शक्रध्वजः प्राचीमुच्छ्रितः प्रतिपद्यते। तदामन्त्रिगणक्षत्रनृपप्राग्वासिवृद्धिदः

yadā śakradhvajaḥ prācīmucchritaḥ pratipadyate| tadāmantrigaṇakṣatranṛpaprāgvāsivṛddhidaḥ

149

आग्नेयीं ककुभं याते वर्धन्ते वह्निजीविनः। प्रारब्धकार्यनिष्पत्तिरयत्नाच्चोपजायते

āgneyīṃ kakubhaṃ yāte vardhante vahnijīvinaḥ| prārabdhakāryaniṣpattirayatnāccopajāyate

150

दक्षिणां दिशमायाते केतने नमुचिद्विषः । तदा स्युर्वैश्यलोकस्य पूजाधान्यधनर्द्धयः

dakṣiṇāṃ diśamāyāte ketane namucidviṣaḥ | tadā syurvaiśyalokasya pūjādhānyadhanarddhayaḥ

151

सर्वाशासंपदः श्रेष्ठा जायन्ते नैरृताश्रिते। न स्याद्गर्भो वृथा तद्वद्वधबन्धभयं न च

sarvāśāsaṃpadaḥ śreṣṭhā jāyante nairṛtāśrite| na syādgarbho vṛthā tadvadvadhabandhabhayaṃ na ca

152

श्रिते प्राचेतसीमाशामस्मिञ्शूद्र जयो भवेत्। क्षुत्तृष्णाग्निभयं न स्याद्वृष्टिरिष्टा च जायते

śrite prācetasīmāśāmasmiñśūdra jayo bhavet| kṣuttṛṣṇāgnibhayaṃ na syādvṛṣṭiriṣṭā ca jāyate

153

द्रुमसस्यफलर्द्धिः स्यात्केतौ वायोः श्रिते दिशम्। चतुष्पदविवृद्धिश्च रोगोच्छित्तिश्च जायते

drumasasyaphalarddhiḥ syātketau vāyoḥ śrite diśam| catuṣpadavivṛddhiśca rogocchittiśca jāyate

154

चतुर्णामपि वर्णानां सम्पत्स्यात्सौम्यदिग्गते। विशेषात्सा द्विजेन्द्रा णां तथा सिध्यन्ति चाध्वराः

caturṇāmapi varṇānāṃ sampatsyātsaumyadiggate| viśeṣātsā dvijendrā ṇāṃ tathā sidhyanti cādhvarāḥ

155

ऐशीमाशां श्रिते धर्मपरो भवति पार्थिवः। वृद्धिर्जनपदस्य स्यात्तथा पाषण्डिनामपि

aiśīmāśāṃ śrite dharmaparo bhavati pārthivaḥ| vṛddhirjanapadasya syāttathā pāṣaṇḍināmapi

156

यदि किञ्चिद्व्रजेत्पूर्वं रज्ज्वाकृष्टः शतक्रतुः। विजिगीषोर्नरेन्द्र स्य तदा यात्रा प्रसिध्यति

yadi kiñcidvrajetpūrvaṃ rajjvākṛṣṭaḥ śatakratuḥ| vijigīṣornarendra sya tadā yātrā prasidhyati

157

प्रतिष्ठां लभते भूमौ भ्रमं भित्त्वा यदि ध्वजः। सशैलकाननामुर्वीं तदा जयति पार्थिवः

pratiṣṭhāṃ labhate bhūmau bhramaṃ bhittvā yadi dhvajaḥ| saśailakānanāmurvīṃ tadā jayati pārthivaḥ

158

दिक्सर्पणे फलं प्रोक्तमित्यव्यङ्गस्य वज्रिणः। विपरीतं तदेवोक्तं व्यङ्गस्य निखिलं पुनः

diksarpaṇe phalaṃ proktamityavyaṅgasya vajriṇaḥ| viparītaṃ tadevoktaṃ vyaṅgasya nikhilaṃ punaḥ

159

यदि स्वलङ्कृतः पूर्वं योज्यमानः शतक्रतुः। उत्क्षिप्तो रज्जुयन्त्रेण स्तोकमर्धे स्थितोऽपि वा

yadi svalaṅkṛtaḥ pūrvaṃ yojyamānaḥ śatakratuḥ| utkṣipto rajjuyantreṇa stokamardhe sthito'pi vā

160

शय्यायां यदि वा भूमावुत्सङ्गे वा पतत्यसौ। तदा नृपं राजदारान् कुमारं वा विनाशयेत्

śayyāyāṃ yadi vā bhūmāvutsaṅge vā patatyasau| tadā nṛpaṃ rājadārān kumāraṃ vā vināśayet

161

उत्थितोऽर्धोत्थितो वापि यदि क्षुभ्यति कम्पते। स्थानान्तरं व्रजेद्वापि सञ्चरेद्वा कथञ्चन

utthito'rdhotthito vāpi yadi kṣubhyati kampate| sthānāntaraṃ vrajedvāpi sañcaredvā kathañcana

162

विगृह्यते तदा भूपो भ्रश्यति स्थानतोऽपि वा। भयाज्जनपदो वास्य चलत्येव न संशयः

vigṛhyate tadā bhūpo bhraśyati sthānato'pi vā| bhayājjanapado vāsya calatyeva na saṃśayaḥ

163

आकृष्टासु यदाष्टासु च्छिद्यते कापि रज्जुषु। अमात्यमरणं तत्स्यादेकैकांशेन निश्चितम्

ākṛṣṭāsu yadāṣṭāsu cchidyate kāpi rajjuṣu| amātyamaraṇaṃ tatsyādekaikāṃśena niścitam

164

मूलमध्याग्रभागे वा प्रोच्छ्रितो यदि भज्यते। पौरसेनापतिनृपान् क्रमशो हन्त्यसौ तदा

mūlamadhyāgrabhāge vā procchrito yadi bhajyate| paurasenāpatinṛpān kramaśo hantyasau tadā

165

छत्रार्कवेणुगुल्मेन्द्र शीर्षकण्ठगुणा यदि। पतन्ति भूमाविन्द्रो वा तदा हन्ति महीपतिम्

chatrārkaveṇugulmendra śīrṣakaṇṭhaguṇā yadi| patanti bhūmāvindro vā tadā hanti mahīpatim

166

नृपो वधमवाप्नोति तैर्भग्नैः पततैर्धुतैः। अभग्नैर्विधुतैरेतैः क्षयं व्रजति साधनम्

nṛpo vadhamavāpnoti tairbhagnaiḥ patatairdhutaiḥ| abhagnairvidhutairetaiḥ kṣayaṃ vrajati sādhanam

167

क्रमशो हन्युरादर्शवैजयन्तीन्दुतारकाः। पतन्त्यो दृक्चमूनाथपुरोधःस्त्रीर्महीपतेः

kramaśo hanyurādarśavaijayantīndutārakāḥ| patantyo dṛkcamūnāthapurodhaḥstrīrmahīpateḥ

168

माल्यैर्विभूषणैर्यानैः शस्त्रवस्त्रफलाशनैः। यान्ति केतुच्युतैरेतै राज्ञस्तान्येव संक्षयम्

mālyairvibhūṣaṇairyānaiḥ śastravastraphalāśanaiḥ| yānti ketucyutairetai rājñastānyeva saṃkṣayam

169

शीर्यते शक्रपिटकं कूटेभ्यः शक्रवेश्म वा। यस्यां ककुभि तत्राहुर्हानिं पूर्वे विपश्चितः

śīryate śakrapiṭakaṃ kūṭebhyaḥ śakraveśma vā| yasyāṃ kakubhi tatrāhurhāniṃ pūrve vipaścitaḥ

170

भङ्गे मृगालीलकटाक्षार्गलानामनुक्रमात्। पीडा सञ्जायते वेश्यानृपतिश्रेष्ठिरक्षिणाम्

bhaṅge mṛgālīlakaṭākṣārgalānāmanukramāt| pīḍā sañjāyate veśyānṛpatiśreṣṭhirakṣiṇām

171

भग्ना भ्रमाक्षपादैर्वा मल्लमातृकुमारिकाः। राष्ट्रं हन्युर्नरेन्द्र स्य प्रियामातृसुतान् क्रमात्

bhagnā bhramākṣapādairvā mallamātṛkumārikāḥ| rāṣṭraṃ hanyurnarendra sya priyāmātṛsutān kramāt

172

निर्घातोऽशनिरुल्का वा ध्वजे यदि पतेत् तदा। अनावृष्टिभयं राज्ञः पराजयमथादिशेत्

nirghāto'śanirulkā vā dhvaje yadi patet tadā| anāvṛṣṭibhayaṃ rājñaḥ parājayamathādiśet

173

कुर्वन्ति मक्षिकाः शक्रे मधुच्छत्रं समुच्छ्रिते। यस्मिंस्तत्र द्विषद्रो धं षण्मासाच्चादिशेत्पुरे

kurvanti makṣikāḥ śakre madhucchatraṃ samucchrite| yasmiṃstatra dviṣadro dhaṃ ṣaṇmāsāccādiśetpure

174

मक्षिका वा खगा वा चेद्भ्रमेयुः पार्श्वतो हरेः। प्रदक्षिणा बहिष्थानमासाद्याहुस्तदा मृतिम्

makṣikā vā khagā vā cedbhrameyuḥ pārśvato hareḥ| pradakṣiṇā bahiṣthānamāsādyāhustadā mṛtim

175

गृध्रश्येनकपोताश्चेल्लीयन्ते शक्रमूर्धनि। तदा कुर्वन्ति दुर्भिक्षविग्रहक्षितिपक्षयान्

gṛdhraśyenakapotāścellīyante śakramūrdhani| tadā kurvanti durbhikṣavigrahakṣitipakṣayān

176

यदि केतौ निलीयन्ते कुररोलूकवायसाः। राज्ञः क्रमात्तदा हन्युर्मन्त्रिपुत्रपुरोधसः

yadi ketau nilīyante kurarolūkavāyasāḥ| rājñaḥ kramāttadā hanyurmantriputrapurodhasaḥ

177

मयूरो यदि वा हंसः समाश्रयति वासवम्। समस्तलक्षणोपेतस्तदा स्यान्नृपतेः सुतः

mayūro yadi vā haṃsaḥ samāśrayati vāsavam| samastalakṣaṇopetastadā syānnṛpateḥ sutaḥ

178

चक्री बलाका हंसी वा यदि केतौ निलीयते। तदा नरपतिर्भार्यामवाप्नोत्यतिसुन्दरीम्

cakrī balākā haṃsī vā yadi ketau nilīyate| tadā narapatirbhāryāmavāpnotyatisundarīm

179

खगैः सुवृष्ठिर्जलजैः सुभिक्षं स्यात्फलाशिभिः। विष्ठाशिभिश्च दुर्भिक्षं भीतिः स्यात्पिशिताशिभिः

khagaiḥ suvṛṣṭhirjalajaiḥ subhikṣaṃ syātphalāśibhiḥ| viṣṭhāśibhiśca durbhikṣaṃ bhītiḥ syātpiśitāśibhiḥ

180

यदि चित्रपटन्यस्ताः सुरयक्षोरगोत्तमाः। विचित्राकृतिभिर्युक्ता वाहनायुधभूषणैः

yadi citrapaṭanyastāḥ surayakṣoragottamāḥ| vicitrākṛtibhiryuktā vāhanāyudhabhūṣaṇaiḥ

181

अष्टौ च ककुभो मूर्ताः प्रनृत्ताश्चाप्सरोगणाः। सग्रहास्तारका मेघाः स्फीता नद्यस्तथाब्धयः

aṣṭau ca kakubho mūrtāḥ pranṛttāścāpsarogaṇāḥ| sagrahāstārakā meghāḥ sphītā nadyastathābdhayaḥ

182

वाप्यः पङ्केरुहच्छन्ना हंसवन्ति सरांसि च। फलपुष्पावतंसानि वनान्युपवनानि च

vāpyaḥ paṅkeruhacchannā haṃsavanti sarāṃsi ca| phalapuṣpāvataṃsāni vanānyupavanāni ca

183

देवतायतनान्याद्यगोपुराणि पुराणि च। भवनान्यतिशुभ्राणि शयनासनवन्ति च

devatāyatanānyādyagopurāṇi purāṇi ca| bhavanānyatiśubhrāṇi śayanāsanavanti ca

184

प्रहृष्टाः पार्थिवा भृत्या बलवाहनशालिनः। पौरा जानपदा लोकाः क्रीडाभाजः कुमारकाः

prahṛṣṭāḥ pārthivā bhṛtyā balavāhanaśālinaḥ| paurā jānapadā lokāḥ krīḍābhājaḥ kumārakāḥ

185

चत्वारो मुदिता वर्णा नटनर्तकशिल्पिनः। सगोव्रजलतागुल्मद्रुमौषधिभृतो नगाः

catvāro muditā varṇā naṭanartakaśilpinaḥ| sagovrajalatāgulmadrumauṣadhibhṛto nagāḥ

186

मृगपक्षिगणाः शस्ता मङ्गलान्यखिलानि च। विचित्रापानवसुधाः फलभक्षाश्च पक्षिणः

mṛgapakṣigaṇāḥ śastā maṅgalānyakhilāni ca| vicitrāpānavasudhāḥ phalabhakṣāśca pakṣiṇaḥ

187

यथानिवेशं शोभन्ते तदा देशे पुरेऽपि च। क्षेमारोग्यसुभिक्षाणि जयं राज्ञश्च निर्दिशेत्

yathāniveśaṃ śobhante tadā deśe pure'pi ca| kṣemārogyasubhikṣāṇi jayaṃ rājñaśca nirdiśet

188

एतेषां कुट्टने पाते छेदे नाशेऽथवा हृतौ। प्लोषे वाप्यशुभं वाच्यं यथायोनि यथादिशम्

eteṣāṃ kuṭṭane pāte chede nāśe'thavā hṛtau| ploṣe vāpyaśubhaṃ vācyaṃ yathāyoni yathādiśam

189

स्थिते वा पतिते वापि चित्रपट्टे भुवस्तले। उपप्लवो नरेन्द्र स्य भवेज्जनपदस्य च

sthite vā patite vāpi citrapaṭṭe bhuvastale| upaplavo narendra sya bhavejjanapadasya ca

190

राजते यद्यलङ्कारः सकलो यावदुत्सवम्। अनस्तोऽविप्लुतश्चोर्वीं तदा कृत्स्नां जयेन्नृपः

rājate yadyalaṅkāraḥ sakalo yāvadutsavam| anasto'viplutaścorvīṃ tadā kṛtsnāṃ jayennṛpaḥ

191

नटनर्तकसङ्घेषु प्रनृत्यत्सु पठत्सु च। शुभे शुभं समादेश्यमितरस्मिन्नशोभनम्

naṭanartakasaṅgheṣu pranṛtyatsu paṭhatsu ca| śubhe śubhaṃ samādeśyamitarasminnaśobhanam

192

ये वर्गाः सम्प्रहृष्यन्ति मङ्गल्या गजवाजिनः। सुवेषचेष्टालङ्काराः शुभं तेष्वादिशेद्ध्रुवम्

ye vargāḥ samprahṛṣyanti maṅgalyā gajavājinaḥ| suveṣaceṣṭālaṅkārāḥ śubhaṃ teṣvādiśeddhruvam

193

अमङ्गलैषिणो ये स्युर्विकृता दीनचेतसः। पुरुषा योषितो वापि निर्दिशेत् तेषु वैशसम्

amaṅgalaiṣiṇo ye syurvikṛtā dīnacetasaḥ| puruṣā yoṣito vāpi nirdiśet teṣu vaiśasam

194

प्रभिन्नकरटा नागा बृहन्तस्तोयदा इव। अदीनाश्च स्वतन्त्राश्च नृपतेर्विजयावहाः

prabhinnakaraṭā nāgā bṛhantastoyadā iva| adīnāśca svatantrāśca nṛpatervijayāvahāḥ

195

आलिखन्तः खुरैः क्षोणीं दक्षिणैर्हृष्टचेतसः। हेषमाणा हयाश्चापि शंसन्ति नृपतेर्जयम्

ālikhantaḥ khuraiḥ kṣoṇīṃ dakṣiṇairhṛṣṭacetasaḥ| heṣamāṇā hayāścāpi śaṃsanti nṛpaterjayam

196

सतडिद्गर्जिताम्भोदा वृष्टिश्चेज्जायते तदा। महीपतेर्जयं विद्यात्सुभिक्षं क्षेममेव च

sataḍidgarjitāmbhodā vṛṣṭiścejjāyate tadā| mahīpaterjayaṃ vidyātsubhikṣaṃ kṣemameva ca

197

अथार्धरात्रे सम्प्राप्ते रोहिण्यां दशमेऽहनि। शक्रस्य पातमिच्छन्ति मुनयः प्रतिवत्सरम्

athārdharātre samprāpte rohiṇyāṃ daśame'hani| śakrasya pātamicchanti munayaḥ prativatsaram

198

ततः समाजे निर्वृत्ते शक्रकेतौ प्रतिष्ठिते। गन्धतोयैश्च पुष्पैश्च विदधीताम्बुसेवनम्

tataḥ samāje nirvṛtte śakraketau pratiṣṭhite| gandhatoyaiśca puṣpaiśca vidadhītāmbusevanam

199

अमेध्यैर्वस्त्रखण्डैर्वा भस्मकेशास्थिकर्दमैः। यदा क्रीडन्ति मनुजा दुर्भिक्षं जायते तदा

amedhyairvastrakhaṇḍairvā bhasmakeśāsthikardamaiḥ| yadā krīḍanti manujā durbhikṣaṃ jāyate tadā

200

विप्राः प्राच्यां विलम्बेयुः पतन्तं वासवध्वजम्। सुभिक्षं क्षेममारोग्यमन्यथा स्याद्विपर्ययः

viprāḥ prācyāṃ vilambeyuḥ patantaṃ vāsavadhvajam| subhikṣaṃ kṣemamārogyamanyathā syādviparyayaḥ

201

अष्टाङ्गोक्तो ध्वजाङ्गे यो विशेषः सोऽथ कथ्यते। पुरे ब्रह्मपुरात् प्राच्यामिन्द्र स्थानं विधीयते

aṣṭāṅgokto dhvajāṅge yo viśeṣaḥ so'tha kathyate| pure brahmapurāt prācyāmindra sthānaṃ vidhīyate

202

मात्राशयेन हस्तेन प्रमाणं तस्य कीर्तितम्। चतुःषष्टिसमायामं चतुरश्रं समन्ततः

mātrāśayena hastena pramāṇaṃ tasya kīrtitam| catuḥṣaṣṭisamāyāmaṃ caturaśraṃ samantataḥ

अथ इन्द्र ध्वजनिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः (cont. 2)

203

एकाशीतिपदेनैव भजेत्क्षेत्रं विभागतः। क्षेत्रस्यार्धेन कुर्वीत ध्वजायामं प्रमाणतः

ekāśītipadenaiva bhajetkṣetraṃ vibhāgataḥ| kṣetrasyārdhena kurvīta dhvajāyāmaṃ pramāṇataḥ

204

ततो वृद्धिर्विधातव्या हस्ते हस्तेऽङ्गुलं बुधैः। अर्धाङ्गुलं वा वृद्धिः स्याद्ध्वजस्येन्द्र स्य कुत्रचित्

tato vṛddhirvidhātavyā haste haste'ṅgulaṃ budhaiḥ| ardhāṅgulaṃ vā vṛddhiḥ syāddhvajasyendra sya kutracit

205

तावद्वृद्धिर्विधातव्या यावत्क्षेत्रसमोऽङ्गुलैः। ततः प्रमाणमाद्यं यत्तत्पुनर्विनियोजयेत्

tāvadvṛddhirvidhātavyā yāvatkṣetrasamo'ṅgulaiḥ| tataḥ pramāṇamādyaṃ yattatpunarviniyojayet

206

प्रमाणमङ्गुलैः केतोः स्याच्चत्वारिंशता मितम्। तस्य संवत्सरे वृद्धिः कर्तव्या द्व्यङ्गुलैर्बुधैः

pramāṇamaṅgulaiḥ ketoḥ syāccatvāriṃśatā mitam| tasya saṃvatsare vṛddhiḥ kartavyā dvyaṅgulairbudhaiḥ

207

ब्रह्मस्थाने च कुर्वीत ब्रह्मावर्त्तं विचक्षणः। ब्रह्मणोऽनन्तरं प्राच्यां भवेद्दैवतमर्यमा

brahmasthāne ca kurvīta brahmāvarttaṃ vicakṣaṇaḥ| brahmaṇo'nantaraṃ prācyāṃ bhaveddaivatamaryamā

208

तत्र यन्त्रस्य पादौ स्तः समुच्छ्रायेण षट्पदौ। तस्यैव पश्चिमे भागे मित्रो भवति देवता

tatra yantrasya pādau staḥ samucchrāyeṇa ṣaṭpadau| tasyaiva paścime bhāge mitro bhavati devatā

209

ततः प्रभृति यन्त्रस्य वामवेधो नतो भवेत्। पूर्वापरं च निम्नं स्यादेष यन्त्रविधिः स्मृतः

tataḥ prabhṛti yantrasya vāmavedho nato bhavet| pūrvāparaṃ ca nimnaṃ syādeṣa yantravidhiḥ smṛtaḥ

210

यन्त्रस्य पश्चिमे भागे वरुणो दैवतं भवेत्। वरुणस्य पदान्ते च वंशस्थे द्वे कुमारिके

yantrasya paścime bhāge varuṇo daivataṃ bhavet| varuṇasya padānte ca vaṃśasthe dve kumārike

211

खानिले चतुरो हस्तान् दशहस्तोच्छ्रिते च ते। रुद्र स्थाने च कर्तव्या कुमारी सुप्रतिष्ठिता

khānile caturo hastān daśahastocchrite ca te| rudra sthāne ca kartavyā kumārī supratiṣṭhitā

212

सोमयोगे चतुर्थी स्यादापभागे च पञ्चमी। षष्ठी च सवितुर्भागे यमभागे च सप्तमी

somayoge caturthī syādāpabhāge ca pañcamī| ṣaṣṭhī ca saviturbhāge yamabhāge ca saptamī

अथ नगरादिसंज्ञा नामाष्टादशोऽध्यायः

नगरं मन्दिरं दुर्गं पुष्करं साम्परायिकम्। निवासः सदनं सद्म क्षयः क्षितिलयस्तथा

nagaraṃ mandiraṃ durgaṃ puṣkaraṃ sāmparāyikam| nivāsaḥ sadanaṃ sadma kṣayaḥ kṣitilayastathā

यत्रास्ते नगरे राजा राजधानीं तु तां विदुः। शाखानगरसंज्ञानि ततोऽन्यानि प्रचक्षते

yatrāste nagare rājā rājadhānīṃ tu tāṃ viduḥ| śākhānagarasaṃjñāni tato'nyāni pracakṣate

शाखानगरमेवाहुः कर्वटं नगरोपमम्। ऊनं कर्वटमेवेह गुणैर्निगम उच्यते

śākhānagaramevāhuḥ karvaṭaṃ nagaropamam| ūnaṃ karvaṭameveha guṇairnigama ucyate

ग्रामः स्यान्निगमादूनो ग्रामकल्पो गृहस्त्वसौ। गोकुलावासमिच्छन्ति गोष्ठमल्पं तु गोष्ठकम्

grāmaḥ syānnigamādūno grāmakalpo gṛhastvasau| gokulāvāsamicchanti goṣṭhamalpaṃ tu goṣṭhakam

उपस्थानं भवेद् राज्ञां यत्र तत्पत्तनं विदुः। बहुस्फीतवणिग्युक्तं तदुक्तं पुटभेदनम्

upasthānaṃ bhaved rājñāṃ yatra tatpattanaṃ viduḥ| bahusphītavaṇigyuktaṃ taduktaṃ puṭabhedanam

विधाय कुटिका यत्र पत्रशाखातृणोपलैः। पुलिन्दाः कुर्वते वासं पल्ली स्वल्पा तु पल्लिका

vidhāya kuṭikā yatra patraśākhātṛṇopalaiḥ| pulindāḥ kurvate vāsaṃ pallī svalpā tu pallikā

नगरं वर्जयित्वान्यत्सर्वं जनपदः स्मृतः। नगरेण समं कृत्स्नं राष्ट्रं देशोऽथ मण्डलम्

nagaraṃ varjayitvānyatsarvaṃ janapadaḥ smṛtaḥ| nagareṇa samaṃ kṛtsnaṃ rāṣṭraṃ deśo'tha maṇḍalam

आवासः सदनं सद्म निकेतो मन्दिरं मतम्। संस्थानं निधनं धिष्ण्यं भवनं वसतिः क्षयः

āvāsaḥ sadanaṃ sadma niketo mandiraṃ matam| saṃsthānaṃ nidhanaṃ dhiṣṇyaṃ bhavanaṃ vasatiḥ kṣayaḥ

अगारं संश्रयो नीडं गेहं शरणमालयः। निलयो लयनं वेश्म गृहमोकः प्रतिश्रयः

agāraṃ saṃśrayo nīḍaṃ gehaṃ śaraṇamālayaḥ| nilayo layanaṃ veśma gṛhamokaḥ pratiśrayaḥ

गृहस्योपरिभूमिर्या हर्म्यं तत्परिकीर्तितम्। तस्यारोहणमार्गो यः सोपानं तत्प्रचक्षते

gṛhasyoparibhūmiryā harmyaṃ tatparikīrtitam| tasyārohaṇamārgo yaḥ sopānaṃ tatpracakṣate

काष्ठकैर्यत्र रचितं स्थूणयोरधिरोहणम्। सा निःश्रेणिरिति प्रोक्ता सोपानैर्विपुलैः पदैः

kāṣṭhakairyatra racitaṃ sthūṇayoradhirohaṇam| sā niḥśreṇiriti proktā sopānairvipulaiḥ padaiḥ

स्मृतः काष्ठविटङ्कोऽसौ यत्काष्ठैः संवृतं गृहम्। सुधालिप्ततलं हर्म्यं सौधं स्यात्कुट्टिमं च तत्

smṛtaḥ kāṣṭhaviṭaṅko'sau yatkāṣṭhaiḥ saṃvṛtaṃ gṛham| sudhāliptatalaṃ harmyaṃ saudhaṃ syātkuṭṭimaṃ ca tat

वर्षाभयेन या छन्न तालशाकदलादिभिः। स्मृताभिगुप्तिरन्तस्था सर्वोपरि गृहस्य सा

varṣābhayena yā channa tālaśākadalādibhiḥ| smṛtābhiguptirantasthā sarvopari gṛhasya sā

वातायनं तु भित्तीनामवलोकनमुच्यते। लघुर्वातयनो यः स्यादवलोकनकं हि तत्

vātāyanaṃ tu bhittīnāmavalokanamucyate| laghurvātayano yaḥ syādavalokanakaṃ hi tat

हर्म्यस्य मध्ये यच्छिद्रं स उ लोक इति स्मृतः। हर्म्यप्राकारकः स स्यात्कण्ठा हर्म्यतलस्य या

harmyasya madhye yacchidraṃ sa u loka iti smṛtaḥ| harmyaprākārakaḥ sa syātkaṇṭhā harmyatalasya yā

वितर्दिकाष्ठमाला स्यात्सर्वतश्छदमूलगा। तत्स्तम्भेषु मृगा ये तु ते स्युरीहामृगा इति

vitardikāṣṭhamālā syātsarvataśchadamūlagā| tatstambheṣu mṛgā ye tu te syurīhāmṛgā iti

निर्यूहो हर्म्यदेशाद्यः काष्ठानामुपनिर्गमः। वलीकमिति विज्ञेयं काष्ठं छेदाद्विनिर्गतम्

niryūho harmyadeśādyaḥ kāṣṭhānāmupanirgamaḥ| valīkamiti vijñeyaṃ kāṣṭhaṃ chedādvinirgatam

छन्नैश्चतुर्भिः पार्श्वैर्यत्तच्चतुश्शालमुच्यते। त्रिभिस्त्रिशालं तत्प्राहुर्द्वाभ्यां तत्स्याद्द्विशालकम्

channaiścaturbhiḥ pārśvairyattaccatuśśālamucyate| tribhistriśālaṃ tatprāhurdvābhyāṃ tatsyāddviśālakam

एकशालकमेकेन च्छन्नेन गृहमुच्यते। गृहमेकं तु यच्छन्नं सर्वं शालेति सा स्मृता

ekaśālakamekena cchannena gṛhamucyate| gṛhamekaṃ tu yacchannaṃ sarvaṃ śāleti sā smṛtā

शालानां यत्पुनर्मध्यं वापी पुष्करिणी च सा। संछन्ना चापि यस्य स्यात्तद्गर्भगृहमुच्यते

śālānāṃ yatpunarmadhyaṃ vāpī puṣkariṇī ca sā| saṃchannā cāpi yasya syāttadgarbhagṛhamucyate

गृहे महाजनस्थानं त्रिकुड्यं यत्प्रकल्पितम्। उपस्थानं तदत्राहुः स्याच्चोपस्थानकं लघु

gṛhe mahājanasthānaṃ trikuḍyaṃ yatprakalpitam| upasthānaṃ tadatrāhuḥ syāccopasthānakaṃ laghu

प्रासादस्तु स एव स्यादल्पा प्रासादिका स्मृता। दीर्घप्रासादिका यासौ वलभीत्यभिधीयते

prāsādastu sa eva syādalpā prāsādikā smṛtā| dīrghaprāsādikā yāsau valabhītyabhidhīyate

शालाग्रे वलभी या स्यादलिन्देति वदन्ति ताम्। शालां विना तु वलभी वलभेति निगद्यते

śālāgre valabhī yā syādalindeti vadanti tām| śālāṃ vinā tu valabhī valabheti nigadyate

अल्पाल्पास्तु चतुष्कुड्या ये तेऽपवरका मताः। गृहे चाभ्यन्तरस्थानं शुद्धान्त इति कीर्त्यते

alpālpāstu catuṣkuḍyā ye te'pavarakā matāḥ| gṛhe cābhyantarasthānaṃ śuddhānta iti kīrtyate

प्रतोलीं तां विदुर्लोकः सुरङ्गामिव यां वसेत्। सा कक्षेत्युदिता तज्ज्ञैर्यदवस्थान्तरं गृहे

pratolīṃ tāṃ vidurlokaḥ suraṅgāmiva yāṃ vaset| sā kakṣetyuditā tajjñairyadavasthāntaraṃ gṛhe

यदुपस्थानकं नाम ये चापवरकास्तथा। ते कोष्ठका या तु कण्ठा कुड्यं भित्तिश्चयश्च सा

yadupasthānakaṃ nāma ye cāpavarakāstathā| te koṣṭhakā yā tu kaṇṭhā kuḍyaṃ bhittiścayaśca sā

भक्तशाला भवेद्या तु तन्महानसमुच्यते। यच्छन्नं द्वारदेशे तु तमाहुर्द्वारकोष्ठकम्

bhaktaśālā bhavedyā tu tanmahānasamucyate| yacchannaṃ dvāradeśe tu tamāhurdvārakoṣṭhakam

प्रवेशनमिति प्राहुर्द्वारनिर्गमनं तथा। जलनिर्गमनस्थानं विज्ञेयमुदकभ्रमः

praveśanamiti prāhurdvāranirgamanaṃ tathā| jalanirgamanasthānaṃ vijñeyamudakabhramaḥ

भवनस्याङ्गणं यत्तु तदाहुर्भवनाजिरम्। वनाजिरं वनमही त्वाश्रमाजिरमाश्रमे

bhavanasyāṅgaṇaṃ yattu tadāhurbhavanājiram| vanājiraṃ vanamahī tvāśramājiramāśrame

उत्तरोदुम्बरस्याधः श्लिष्टां मध्ये च कुड्ययोः। तज्ज्ञास्तां देहलीत्याहुः कपाटाश्रयमेव च

uttarodumbarasyādhaḥ śliṣṭāṃ madhye ca kuḍyayoḥ| tajjñāstāṃ dehalītyāhuḥ kapāṭāśrayameva ca

कपाटं द्वारपक्षः स्यात्कपाटपुटमेव च। पक्षः पिधानावरणो द्वारसंवरणं तथा

kapāṭaṃ dvārapakṣaḥ syātkapāṭapuṭameva ca| pakṣaḥ pidhānāvaraṇo dvārasaṃvaraṇaṃ tathā

कपाटं संपुटस्ते द्वे कपाटयुगलं च तत्। कलिका द्वारबन्धार्था या स्यात्तामर्गलां विदुः

kapāṭaṃ saṃpuṭaste dve kapāṭayugalaṃ ca tat| kalikā dvārabandhārthā yā syāttāmargalāṃ viduḥ

सा स्यादर्गलसूचीति यदि दीर्घा प्रमाणतः। पुराणां सा तु परिघः फलिहो गजवारणम्

sā syādargalasūcīti yadi dīrghā pramāṇataḥ| purāṇāṃ sā tu parighaḥ phaliho gajavāraṇam

छिद्रै र्गवाक्षप्रतिमैश्छिद्रि तं सर्वतस्तु यत्। फलकं तद्गवाक्षः स्याज्जालमित्यपि कथ्यते

chidrai rgavākṣapratimaiśchidri taṃ sarvatastu yat| phalakaṃ tadgavākṣaḥ syājjālamityapi kathyate

हर्म्यद्वारे गृहद्वारे तथा हर्म्यावलोकने। प्राकारान्तरपृष्ठे तु या च प्रासादिका भवेत्

harmyadvāre gṛhadvāre tathā harmyāvalokane| prākārāntarapṛṣṭhe tu yā ca prāsādikā bhavet

पार्श्वयोरुभयोरेषां फलकद्वयमुच्छ्रितम्। उपर्युपरि संक्षिप्तमर्धचन्द्र द्वयाकृति

pārśvayorubhayoreṣāṃ phalakadvayamucchritam| uparyupari saṃkṣiptamardhacandra dvayākṛti

आनने द्वे यथा चास्मिन् श्लिष्टैरग्र्यैर्महाधरैः। तयोरुपरि सन्धौ च तारकाकृति मण्डलम्

ānane dve yathā cāsmin śliṣṭairagryairmahādharaiḥ| tayorupari sandhau ca tārakākṛti maṇḍalam

तत्तोरणमिति प्रोक्तं यच्च तेन परिष्कृतम्। सुवर्णतोरणं च स्यान्मणितोरणमेव च

tattoraṇamiti proktaṃ yacca tena pariṣkṛtam| suvarṇatoraṇaṃ ca syānmaṇitoraṇameva ca

पुष्पतोरणमप्येतत्क्रियते पुष्पकादिभिः। तोरणाग्रे ठकारो यः सिंहकणः स उच्यते

puṣpatoraṇamapyetatkriyate puṣpakādibhiḥ| toraṇāgre ṭhakāro yaḥ siṃhakaṇaḥ sa ucyate

नाम्ना संयमनानीति गृहसञ्चरभूमयः। गृहस्य पार्श्वे यद्यस्मिंस्तत्तत्संयमनं विदुः

nāmnā saṃyamanānīti gṛhasañcarabhūmayaḥ| gṛhasya pārśve yadyasmiṃstattatsaṃyamanaṃ viduḥ

भित्तेर्यद्वाथ दारूणां तरङ्गाग्रवदानतम्। मरालपाली सा हर्म्यात्प्रणाली निर्गमोऽम्भसः

bhitteryadvātha dārūṇāṃ taraṅgāgravadānatam| marālapālī sā harmyātpraṇālī nirgamo'mbhasaḥ

स चा प्राकार इत्युक्तः कण्ठः स्यादङ्गणस्य यः। द्वारस्य तु समीपं यत्प्रद्वारं तदिहोच्यते

sa cā prākāra ityuktaḥ kaṇṭhaḥ syādaṅgaṇasya yaḥ| dvārasya tu samīpaṃ yatpradvāraṃ tadihocyate

यदिष्टकचितं मूले द्वारस्य भवति स्थलम्। दीर्घं वा ह्रस्वमथवा तदास्थलकमिष्यते

yadiṣṭakacitaṃ mūle dvārasya bhavati sthalam| dīrghaṃ vā hrasvamathavā tadāsthalakamiṣyate

मूत्रभूमिरमेध्येति वर्चस्कोऽवस्करस्तथा। गृहाच्च भित्तिसामान्यं बाह्यं परिसरो मतः

mūtrabhūmiramedhyeti varcasko'vaskarastathā| gṛhācca bhittisāmānyaṃ bāhyaṃ parisaro mataḥ

विस्तीर्णमुच्छ्रितं यत्स्याद्वेश्म सोऽट्ट उदाहृतः। संक्षिप्तमेतदेवोक्तं तज्ज्ञैरट्टालकाख्यया

vistīrṇamucchritaṃ yatsyādveśma so'ṭṭa udāhṛtaḥ| saṃkṣiptametadevoktaṃ tajjñairaṭṭālakākhyayā

तदेवात्यन्तसंक्षिप्तमट्टालीति निगद्यते। अट्टाली या तु नात्युच्चा तामत्राट्टालिकां विदुः

tadevātyantasaṃkṣiptamaṭṭālīti nigadyate| aṭṭālī yā tu nātyuccā tāmatrāṭṭālikāṃ viduḥ

एकनाडीगतच्छिद्रैः काष्ठनालैः परिश्रितम्। यत्र काष्ठप्रणालीति छदपृष्ठेऽम्बु धावति

ekanāḍīgatacchidraiḥ kāṣṭhanālaiḥ pariśritam| yatra kāṣṭhapraṇālīti chadapṛṣṭhe'mbu dhāvati

स्तम्भशीर्षकरूपाणि काष्ठमूलाश्रितानि च। सुषिराणि प्रयत्नेन काष्ठनाडीमुखान्तरैः

stambhaśīrṣakarūpāṇi kāṣṭhamūlāśritāni ca| suṣirāṇi prayatnena kāṣṭhanāḍīmukhāntaraiḥ

रूपाणामथ तेषां तु स्तननासामुखाक्षिभिः। नानास्थानस्थितानां च वृषवानरदंष्ट्रिणाम्

rūpāṇāmatha teṣāṃ tu stananāsāmukhākṣibhiḥ| nānāsthānasthitānāṃ ca vṛṣavānaradaṃṣṭriṇām

कृतसूक्ष्मान्तरच्छिद्रैः प्रवर्षति समन्ततः। तद्धारागृहमित्युक्तं धारागारादिनामभृत्

kṛtasūkṣmāntaracchidraiḥ pravarṣati samantataḥ| taddhārāgṛhamityuktaṃ dhārāgārādināmabhṛt

कांस्यैर्लोहैस्तथा पट्टैर्निर्मृष्टादर्शनिर्मलैः। निचिता यस्य भित्तिः स्यात्तद्दर्पणगृहं विदुः

kāṃsyairlohaistathā paṭṭairnirmṛṣṭādarśanirmalaiḥ| nicitā yasya bhittiḥ syāttaddarpaṇagṛhaṃ viduḥ

पक्षद्वारं तदत्राहुर्यन्महाद्वारतोऽपरम्। यत्प्राकाराश्रितं द्वारं पुरे तद्गोपुरं विदुः

pakṣadvāraṃ tadatrāhuryanmahādvārato'param| yatprākārāśritaṃ dvāraṃ pure tadgopuraṃ viduḥ

निर्गताश्चोच्छ्रिताश्चैव प्राकारस्यान्तरान्तरा। उपकार्या इति प्रोक्ताः क्षेमाश्चाट्टालका मताः

nirgatāścocchritāścaiva prākārasyāntarāntarā| upakāryā iti proktāḥ kṣemāścāṭṭālakā matāḥ

चयप्रकारशालाः स्युः पुरीसंवरणाभिधाः। प्राकारादनुपालास्तु प्राकार उपनिष्कलाः

cayaprakāraśālāḥ syuḥ purīsaṃvaraṇābhidhāḥ| prākārādanupālāstu prākāra upaniṣkalāḥ

क्रीडागृहं यदारामे तदुद्यानं प्रचक्षते। तीरेऽम्भसो जलोद्यानं जलवेश्माम्बुमध्यगम्

krīḍāgṛhaṃ yadārāme tadudyānaṃ pracakṣate| tīre'mbhaso jalodyānaṃ jalaveśmāmbumadhyagam

क्रीडागृहं यदत्रोक्तं क्रीडागारं तदुच्यते। विहारभूमिराक्रीडभूमिरित्यभिधीयते

krīḍāgṛhaṃ yadatroktaṃ krīḍāgāraṃ taducyate| vihārabhūmirākrīḍabhūmirityabhidhīyate

देवधिष्ण्यं सुरस्थानं चैत्यमर्चागृहं च तत्। देवतायतनं प्राहुर्विबुधागारमित्यपि

devadhiṣṇyaṃ surasthānaṃ caityamarcāgṛhaṃ ca tat| devatāyatanaṃ prāhurvibudhāgāramityapi

छन्नं भवेद्यत्तु महाजनस्य स्थानं सभा सा कथिता च शाला। गवां पुनर्मन्दिरमत्र गोष्ठमाचक्षते वास्तुनिवेशविज्ञाः

channaṃ bhavedyattu mahājanasya sthānaṃ sabhā sā kathitā ca śālā| gavāṃ punarmandiramatra goṣṭhamācakṣate vāstuniveśavijñāḥ

अथ चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः

ब्रूमो नृपचमूनाथवर्णिनां भवनान्यथ। प्रशस्तान्यप्रशस्तानि कृत्स्नान्यपि यथाक्रमम्

brūmo nṛpacamūnāthavarṇināṃ bhavanānyatha| praśastānyapraśastāni kṛtsnānyapi yathākramam

वेश्मनामेकशालानां शतमष्टाधिकं स्मृतम्। द्वापञ्चाशद्द्विशालानां त्रिशालानां द्विसप्ततिः

veśmanāmekaśālānāṃ śatamaṣṭādhikaṃ smṛtam| dvāpañcāśaddviśālānāṃ triśālānāṃ dvisaptatiḥ

चतुःशालानि वेश्मानि यानि तेषां शतद्वयम्। पञ्चाशच्चाधिका षड्भिर्विज्ञातव्या मनीषिभिः

catuḥśālāni veśmāni yāni teṣāṃ śatadvayam| pañcāśaccādhikā ṣaḍbhirvijñātavyā manīṣibhiḥ

सहस्रं पञ्चशालानां स्यात्तथा पञ्चविंशतिः। षट्शालानां षण्णवतिः स्यात्सहस्रचतुष्टयम्

sahasraṃ pañcaśālānāṃ syāttathā pañcaviṃśatiḥ| ṣaṭśālānāṃ ṣaṇṇavatiḥ syātsahasracatuṣṭayam

अष्टाङ्गे त्वेकशालस्य भेदाः पञ्चाशदीरिताः। द्विशालानां तु सर्वेषां प्रभेदाः शतपञ्चकम्

aṣṭāṅge tvekaśālasya bhedāḥ pañcāśadīritāḥ| dviśālānāṃ tu sarveṣāṃ prabhedāḥ śatapañcakam

शतं शतं च प्रत्येकं त्रिशालानामुदाहृतम्। द्विचत्वारिंशदधिकं चतुःशालशताष्टकम्

śataṃ śataṃ ca pratyekaṃ triśālānāmudāhṛtam| dvicatvāriṃśadadhikaṃ catuḥśālaśatāṣṭakam

द्विनवत्युत्तराण्येवं शतानि दश सप्त च। षोडशैव सहस्राणि षोडशोना चतुःशती

dvinavatyuttarāṇyevaṃ śatāni daśa sapta ca| ṣoḍaśaiva sahasrāṇi ṣoḍaśonā catuḥśatī

वेश्मानि सप्तशालानि भवन्ति परिसङ्ख्यया। पञ्चषष्टिसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च

veśmāni saptaśālāni bhavanti parisaṅkhyayā| pañcaṣaṣṭisahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca

गृहाणामष्टशालानां षट्त्रिंशदपरा भवेत्। लक्षद्वयं सहस्राणि द्विषष्टिः शतमेव च

gṛhāṇāmaṣṭaśālānāṃ ṣaṭtriṃśadaparā bhavet| lakṣadvayaṃ sahasrāṇi dviṣaṣṭiḥ śatameva ca

गृहाणां नवशालानां चत्वारिंशच्चतुर्युता। दशलक्षसहस्राणि चत्वारिंशत्तथाष्ट च

gṛhāṇāṃ navaśālānāṃ catvāriṃśaccaturyutā| daśalakṣasahasrāṇi catvāriṃśattathāṣṭa ca

शतानि दशशालानां पञ्च षट्सप्ततिस्तथा। गृहद्वितययोगेन संयुक्ताख्यानि विंशतिः

śatāni daśaśālānāṃ pañca ṣaṭsaptatistathā| gṛhadvitayayogena saṃyuktākhyāni viṃśatiḥ

गृहद्वितययोगेन द्वात्रिंशदिह वेश्मनाम्। दशपञ्च तथान्यानि भवन्ति हलकान्यपि

gṛhadvitayayogena dvātriṃśadiha veśmanām| daśapañca tathānyāni bhavanti halakānyapi

गृहमालाथ सङ्घट्टो गृहनाभिर्गृहाङ्गणम्। उद्भिन्नं भिन्नकक्षं च निलीनं प्रतिपादितम्

gṛhamālātha saṅghaṭṭo gṛhanābhirgṛhāṅgaṇam| udbhinnaṃ bhinnakakṣaṃ ca nilīnaṃ pratipāditam

अन्यानि चाष्टभेदानि भवन्त्युत्तमवर्णिनाम्। लक्षणं नाम संस्थानं चैतेषां प्रतिपाद्यते

anyāni cāṣṭabhedāni bhavantyuttamavarṇinām| lakṣaṇaṃ nāma saṃsthānaṃ caiteṣāṃ pratipādyate

वर्णिनां स्याच्चतुःशालं मितं द्वात्रिंशता करैः। सेनापतेश्चतुःषष्टिस्तद्वदेव पुरोधसः

varṇināṃ syāccatuḥśālaṃ mitaṃ dvātriṃśatā karaiḥ| senāpateścatuḥṣaṣṭistadvadeva purodhasaḥ

श्रेष्ठमष्टशतं राज्ञामेतानि तु यथाक्रमम्। चतुःषडष्टहान्या स्युः पञ्चमं च पृथक्पृथक्

śreṣṭhamaṣṭaśataṃ rājñāmetāni tu yathākramam| catuḥṣaḍaṣṭahānyā syuḥ pañcamaṃ ca pṛthakpṛthak

विशोधयेत्कनीयोभिर्मध्यमानि यथाक्रमम्। नरेन्द्र पुरुषाणां स्युर्वेश्मान्येतानि वृद्धये

viśodhayetkanīyobhirmadhyamāni yathākramam| narendra puruṣāṇāṃ syurveśmānyetāni vṛddhaye

गृहाणि शोधयेत्प्राग्वज्ज्यायांस्यपि च मध्यमैः। भवन्त्येतानि भूपानां रतिकोशप्रतिश्रयाः

gṛhāṇi śodhayetprāgvajjyāyāṃsyapi ca madhyamaiḥ| bhavantyetāni bhūpānāṃ ratikośapratiśrayāḥ

दशांशयुक्तो विस्तारादायामो विप्रवेश्मनाम्। अष्टषट्चतुरंशाढ्यः क्षत्रादित्रयवेश्मनाम्

daśāṃśayukto vistārādāyāmo vipraveśmanām| aṣṭaṣaṭcaturaṃśāḍhyaḥ kṣatrāditrayaveśmanām

यो विस्तारः स एव स्यादायामोऽस्मिन् यथाक्रमम्। विट्शूद्र योः स्यादाधिक्यं मध्ये ज्येष्टे च सद्मनि

yo vistāraḥ sa eva syādāyāmo'smin yathākramam| viṭśūdra yoḥ syādādhikyaṃ madhye jyeṣṭe ca sadmani

कर्णसूत्राद्बहिः स्तम्भान्न्यसेत् सर्वान्प्रयत्नतः। धाम्नां षोडशहस्तानां पञ्चानां चतुरुत्तरा

karṇasūtrādbahiḥ stambhānnyaset sarvānprayatnataḥ| dhāmnāṃ ṣoḍaśahastānāṃ pañcānāṃ caturuttarā

वृद्धिः शालास्तु तेषां स्युश्चतुरंशेन विस्तृताः। शालाव्यासार्धतोऽलिन्दः सर्वेषामपि वेश्मनाम्

vṛddhiḥ śālāstu teṣāṃ syuścaturaṃśena vistṛtāḥ| śālāvyāsārdhato'lindaḥ sarveṣāmapi veśmanām

तस्याः षोडशहस्ते स्यात् पञ्चमांशद्वयेन वा। सप्तमांशत्रयेण स्याद्द्वयोरपरवेश्मनोः

tasyāḥ ṣoḍaśahaste syāt pañcamāṃśadvayena vā| saptamāṃśatrayeṇa syāddvayoraparaveśmanoḥ

अन्त्ययोर्हस्तयोः स स्याच्चतुर्भिर्नवमांशकैः। पञ्चभिः षड्भिरेभिश्च सार्धैः साङ्घ्रिनगैः करैः

antyayorhastayoḥ sa syāccaturbhirnavamāṃśakaiḥ| pañcabhiḥ ṣaḍbhirebhiśca sārdhaiḥ sāṅghrinagaiḥ karaiḥ

दैर्घ्यं स्याद्दशभिः सार्धैः शालायाः षोडशादिषु। निवेशदशमांशो यः स युतः सप्तभिः करैः

dairghyaṃ syāddaśabhiḥ sārdhaiḥ śālāyāḥ ṣoḍaśādiṣu| niveśadaśamāṃśo yaḥ sa yutaḥ saptabhiḥ karaiḥ

शालाया विस्तरः प्रोक्तः श्रेष्ठानामिह वेश्मनाम्। अलिन्दमानं प्रागेव प्रोक्तं निखिलवेश्मनाम्

śālāyā vistaraḥ proktaḥ śreṣṭhānāmiha veśmanām| alindamānaṃ prāgeva proktaṃ nikhilaveśmanām

यच्छालालिन्दयोः शेषं भवेद्गर्भगृहं हि तत्। मूषावच्छिन्नमिच्छन्ति शालादैर्ध्यं विपश्चितः

yacchālālindayoḥ śeṣaṃ bhavedgarbhagṛhaṃ hi tat| mūṣāvacchinnamicchanti śālādairdhyaṃ vipaścitaḥ

शालाव्यासप्रमाणा स्यात्सर्वेषामवकोसिमा। दिशासु भवने शाला विदिशाकर्णसामयः

śālāvyāsapramāṇā syātsarveṣāmavakosimā| diśāsu bhavane śālā vidiśākarṇasāmayaḥ

कर्णशाला तु या प्रोक्ता सा च ज्ञेयावकोसिमा। अलिन्दशालयोर्मध्ये या स्यान्मूषेति सा स्मृता

karṇaśālā tu yā proktā sā ca jñeyāvakosimā| alindaśālayormadhye yā syānmūṣeti sā smṛtā

पूर्वद्वारं नियम्यादावादिमूषा तदुत्तरा। मूषा भद्रा इति प्राहुस्तत्संख्यामवधारयेत्

pūrvadvāraṃ niyamyādāvādimūṣā taduttarā| mūṣā bhadrā iti prāhustatsaṃkhyāmavadhārayet

यावन्मूषं भवेद्वेश्म तावद्भद्रं तदुच्यते। भद्रा भद्रे शक्रदिक्स्थे सौम्यासौम्ये यमाश्रिते

yāvanmūṣaṃ bhavedveśma tāvadbhadraṃ taducyate| bhadrā bhadre śakradiksthe saumyāsaumye yamāśrite

शान्ताशान्ते प्रतीचीस्थे सौम्यदिक्स्थे शिवाशिवे। अलिन्दा इति केऽप्याहुर्मूषा इत्यपरे विदुः

śāntāśānte pratīcīsthe saumyadiksthe śivāśive| alindā iti ke'pyāhurmūṣā ityapare viduḥ

भद्रा इति जगुः केचिदन्ये परिसरा इति। एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टक्रमेण याः

bhadrā iti jaguḥ kecidanye parisarā iti| ekadvitricatuḥpañcaṣaṭsaptāṣṭakrameṇa yāḥ

मूषास्तासां प्रवहणासंज्ञाः स्युर्वेश्मनामिह। तासामाद्याः प्रशस्ताः स्युरप्रशस्तास्ततः पराः

mūṣāstāsāṃ pravahaṇāsaṃjñāḥ syurveśmanāmiha| tāsāmādyāḥ praśastāḥ syurapraśastāstataḥ parāḥ

नामतो गुणतश्चैव शुभाशुभफलोदयात्। अष्टावादौ गुरून्न्यस्येत्ततश्चाद्यगुरोरधः

nāmato guṇataścaiva śubhāśubhaphalodayāt| aṣṭāvādau gurūnnyasyettataścādyaguroradhaḥ

लघुं न्यस्येत्ततः शेषान् विदधीत यथोपरि। गुरुभिः पूरयेदादिं यावत्स्युर्लघवोऽखिलाः

laghuṃ nyasyettataḥ śeṣān vidadhīta yathopari| gurubhiḥ pūrayedādiṃ yāvatsyurlaghavo'khilāḥ

आद्यपङ्क्तौ गुरुश्चैको लघुश्चैको यथाक्रमम्। अतः परं तु द्विगुणाः प्रतिपङ्क्ति भवन्त्यमी

ādyapaṅktau guruścaiko laghuścaiko yathākramam| ataḥ paraṃ tu dviguṇāḥ pratipaṅkti bhavantyamī

मूषाभेदाश्चतुःशाले षट्पञ्चाशच्छतद्वयम्। अलिन्दवीथीप्रग्रीवनिर्यूहकगवाक्षकैः

mūṣābhedāścatuḥśāle ṣaṭpañcāśacchatadvayam| alindavīthīpragrīvaniryūhakagavākṣakaiḥ

तमङ्गभद्र विन्यासरचनाभिरनेकधा। अपरस्परसंबाधात्संवृतैर्विवृतैरपि

tamaṅgabhadra vinyāsaracanābhiranekadhā| aparasparasaṃbādhātsaṃvṛtairvivṛtairapi

गृहभेदाः प्रसूयन्ते येषां संख्या न विद्यते। यत्संबद्धचतुश्शालममूषालिन्दकं हि तत्

gṛhabhedāḥ prasūyante yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate| yatsaṃbaddhacatuśśālamamūṣālindakaṃ hi tat

एकभद्रा दिगेहानां ब्रूमो नामान्यतः परम्। यान्येकलघुलक्षाणि प्रस्तारे तानि तद्विदः

ekabhadrā digehānāṃ brūmo nāmānyataḥ param| yānyekalaghulakṣāṇi prastāre tāni tadvidaḥ

कथयन्त्येकभद्रा णि क्रमसंख्याविभागतः। प्रागायतं प्राग्विलग्नं जयं संयमनप्रियम्

kathayantyekabhadrā ṇi kramasaṃkhyāvibhāgataḥ| prāgāyataṃ prāgvilagnaṃ jayaṃ saṃyamanapriyam

प्रतीच्यं प्रासविन्यासं सुभद्रं कलहोत्तरम्। अष्टौ तान्येकभद्रा णि द्विभद्रा ण्यभिदध्महे

pratīcyaṃ prāsavinyāsaṃ subhadraṃ kalahottaram| aṣṭau tānyekabhadrā ṇi dvibhadrā ṇyabhidadhmahe

पूर्वोत्तरोत्तरं पूर्वाद्भद्रा दिह विधानतः। स्यातां प्राग्मेलकाद्यद्वत्पूर्वाद्या दक्षिणा परे

pūrvottarottaraṃ pūrvādbhadrā diha vidhānataḥ| syātāṃ prāgmelakādyadvatpūrvādyā dakṣiṇā pare

ईरं सुनीथमाग्नेयं द्वीपमाप्यं सुसंयमम्। अर्धर्चमैभं व्याकोशं नैरृतं वृषभं विनम्

īraṃ sunīthamāgneyaṃ dvīpamāpyaṃ susaṃyamam| ardharcamaibhaṃ vyākośaṃ nairṛtaṃ vṛṣabhaṃ vinam

काव्यं विपासमानीरं कान्तं सौभं विपश्चिमम्। गवयं श्रीवहं श्लिष्टं गणं भीममयोगमम्

kāvyaṃ vipāsamānīraṃ kāntaṃ saubhaṃ vipaścimam| gavayaṃ śrīvahaṃ śliṣṭaṃ gaṇaṃ bhīmamayogamam

वर्तं चलं शठं क्रान्तमित्यष्टाविंशको गणः। द्विभद्रा णां समाख्यातस्त्रिभद्रा णामतः परम्

vartaṃ calaṃ śaṭhaṃ krāntamityaṣṭāviṃśako gaṇaḥ| dvibhadrā ṇāṃ samākhyātastribhadrā ṇāmataḥ param

ऐन्द्रं विलोममायामं वधमेकाक्षमन्तिकम्। प्रकाशं पैत्रमायस्तं भद्रं प्रान्तं प्रसाधकम्

aindraṃ vilomamāyāmaṃ vadhamekākṣamantikam| prakāśaṃ paitramāyastaṃ bhadraṃ prāntaṃ prasādhakam

क्षमं विघातमायातं कान्तं चित्रं द्विमन्दिरम्। सुदक्षिणं भयं श्लिष्टं प्रमोदं व्यायतं वियत्

kṣamaṃ vighātamāyātaṃ kāntaṃ citraṃ dvimandiram| sudakṣiṇaṃ bhayaṃ śliṣṭaṃ pramodaṃ vyāyataṃ viyat

आप्यं सुनागं नागेन्द्र मीरितं शोभनं घनम्। शस्तोत्तरं कफं कर्णं क्रुष्टं क्रान्तं क्रमागतम्

āpyaṃ sunāgaṃ nāgendra mīritaṃ śobhanaṃ ghanam| śastottaraṃ kaphaṃ karṇaṃ kruṣṭaṃ krāntaṃ kramāgatam

द्विशस्तं द्विभयं प्रोक्तं चक्रं मलयमायतम्। वनं भारं सुगाराख्यमागारं वीरमेव च

dviśastaṃ dvibhayaṃ proktaṃ cakraṃ malayamāyatam| vanaṃ bhāraṃ sugārākhyamāgāraṃ vīrameva ca

व्यायाममायुतं तद्वद्व्याहृतं च ततः परम्। दुर्गमं क्षोभसंज्ञं च कृत्रिमं क्षोभणं तथा

vyāyāmamāyutaṃ tadvadvyāhṛtaṃ ca tataḥ param| durgamaṃ kṣobhasaṃjñaṃ ca kṛtrimaṃ kṣobhaṇaṃ tathā

चारुरुच्याभिधानं च ध्रुवं कथमिति क्रमात्। षट्पञ्चाशत्त्रिभद्रा णि चतुर्भद्रा ण्यतः परम्

cārurucyābhidhānaṃ ca dhruvaṃ kathamiti kramāt| ṣaṭpañcāśattribhadrā ṇi caturbhadrā ṇyataḥ param

कृतमर्चायनं पौष्णमुद्गतं मिश्रमुत्सुकम्। विघ्नं विपक्षमाहूतं रुचकं वर्धनं पृथु

kṛtamarcāyanaṃ pauṣṇamudgataṃ miśramutsukam| vighnaṃ vipakṣamāhūtaṃ rucakaṃ vardhanaṃ pṛthu

कलहं छलमायास्यं त्रिनाभं स्वस्तिकं स्थिरम्

kalahaṃ chalamāyāsyaṃ trinābhaṃ svastikaṃ sthiram

शरलं द्विगुणं नाद्यं चित्रं भ्रान्तं विधारणम्। साधारणं नतं त्र्यंशमृषं रोगं विशेषणम्

śaralaṃ dviguṇaṃ nādyaṃ citraṃ bhrāntaṃ vidhāraṇam| sādhāraṇaṃ nataṃ tryaṃśamṛṣaṃ rogaṃ viśeṣaṇam

प्रतीच्यं त्रिसमं स्वैरं सुप्रतीकं नलं क्षपम्। व्याप्तमाक्रीडनं व्यर्थमीशानं सुखमव्ययम्

pratīcyaṃ trisamaṃ svairaṃ supratīkaṃ nalaṃ kṣapam| vyāptamākrīḍanaṃ vyarthamīśānaṃ sukhamavyayam

मगधं क्षिप्रमागस्त्यमेकोजं द्विर्गतं लिहम्। पर्कं विलोममुद्दण्डं मुण्डं मातङ्गमाखिलम्

magadhaṃ kṣipramāgastyamekojaṃ dvirgataṃ liham| parkaṃ vilomamuddaṇḍaṃ muṇḍaṃ mātaṅgamākhilam

खर्वं पिनाकमुद्यन्तं विशिखं प्रसभं रजम्। चुरुकं सफलं वामं वर्धनं धावनं सहम्

kharvaṃ pinākamudyantaṃ viśikhaṃ prasabhaṃ rajam| curukaṃ saphalaṃ vāmaṃ vardhanaṃ dhāvanaṃ saham

चयं सेव्यं कलं तीर्णं चतुर्भद्रा णि सप्ततिः। पञ्चभद्रा ण्यथोच्यन्ते षट्पञ्चाशदनुक्रमात्

cayaṃ sevyaṃ kalaṃ tīrṇaṃ caturbhadrā ṇi saptatiḥ| pañcabhadrā ṇyathocyante ṣaṭpañcāśadanukramāt

कानलं लोलुपं जिह्मं प्रगालं सालिनं जिनम्। सुजयं विजयं यामं जयं ज्ञातं जपं तपम्

kānalaṃ lolupaṃ jihmaṃ pragālaṃ sālinaṃ jinam| sujayaṃ vijayaṃ yāmaṃ jayaṃ jñātaṃ japaṃ tapam

जमं वरं चरं वैरं विशिषं सुप्रभं प्रभम्। प्रतीक्षं क्षमिणं युक्तं शान्तं त्रैतं विनोदनम्

jamaṃ varaṃ caraṃ vairaṃ viśiṣaṃ suprabhaṃ prabham| pratīkṣaṃ kṣamiṇaṃ yuktaṃ śāntaṃ traitaṃ vinodanam

सन्दोहं विप्रदोहं च विद्रुतं सततं ततम्। व्याकुलं लीनमालीनं विचित्रं लम्बनं खरम्

sandohaṃ vipradohaṃ ca vidrutaṃ satataṃ tatam| vyākulaṃ līnamālīnaṃ vicitraṃ lambanaṃ kharam

शेखरं विबुधं चैत्रं व्यासक्तं संपदं पदम्। त्रिशिखं चतुरं प्रातं सुस्थितं दुःस्थितं स्थितम्

śekharaṃ vibudhaṃ caitraṃ vyāsaktaṃ saṃpadaṃ padam| triśikhaṃ caturaṃ prātaṃ susthitaṃ duḥsthitaṃ sthitam

चक्रं वक्रं लघं लाभं संपर्कं मूलमव्ययम्। अष्टाविंशतिरन्यानि षड्भद्रा णि निबोधत

cakraṃ vakraṃ laghaṃ lābhaṃ saṃparkaṃ mūlamavyayam| aṣṭāviṃśatiranyāni ṣaḍbhadrā ṇi nibodhata

किन्नरं कौस्तुभं हर्म्यं धार्मिकं निषधं वसु। साटिकं वामनं गौरमस्थिरं क्रमिणं खलम्

kinnaraṃ kaustubhaṃ harmyaṃ dhārmikaṃ niṣadhaṃ vasu| sāṭikaṃ vāmanaṃ gauramasthiraṃ kramiṇaṃ khalam

विवरं वालिशं धौमं त्रिपुष्टं मन्दिरं भवम्। अशोकं भास्वरं चौष्यं लातव्यं सुस्वनं मखम्

vivaraṃ vāliśaṃ dhaumaṃ tripuṣṭaṃ mandiraṃ bhavam| aśokaṃ bhāsvaraṃ cauṣyaṃ lātavyaṃ susvanaṃ makham

वाजि नेत्रं भ्रमं घोषं सप्तभद्रा ण्यतः परम्। भाण्डीरं वैसहं प्रस्थं प्रतानं वासुलं कटम्

vāji netraṃ bhramaṃ ghoṣaṃ saptabhadrā ṇyataḥ param| bhāṇḍīraṃ vaisahaṃ prasthaṃ pratānaṃ vāsulaṃ kaṭam

लक्ष्मीवासं सुगन्धान्तमष्टधैतानि नामतः । अन्यच्च सर्वतोभद्र मेकं भद्रा भिरष्टभिः

lakṣmīvāsaṃ sugandhāntamaṣṭadhaitāni nāmataḥ | anyacca sarvatobhadra mekaṃ bhadrā bhiraṣṭabhiḥ

संप्रकल्प्यं चतुःशालं ब्रूमश्चैषां शुभाशुभम्। प्रदक्षिणा शुभा मूषा विपरीता विपर्यये

saṃprakalpyaṃ catuḥśālaṃ brūmaścaiṣāṃ śubhāśubham| pradakṣiṇā śubhā mūṣā viparītā viparyaye

समवाये यथा भूयो जानीयात्साध्वसाधु च। तथाष्टावेकभद्रा णि सप्तभद्रा णि च क्रमात्

samavāye yathā bhūyo jānīyātsādhvasādhu ca| tathāṣṭāvekabhadrā ṇi saptabhadrā ṇi ca kramāt

द्विभद्रा ण्यष्टभिर्युक्ता षड्भद्रा णि च विंशतिः। षट्पञ्चाशत्त्रिभद्रा णि पञ्चभद्रा णि चोन्नयेत्

dvibhadrā ṇyaṣṭabhiryuktā ṣaḍbhadrā ṇi ca viṃśatiḥ| ṣaṭpañcāśattribhadrā ṇi pañcabhadrā ṇi connayet

सप्ततिश्च चतुर्भद्रा ण्येकं भद्रा भिरष्टभिः। एवं शतद्वयं पिण्डः षट्पञ्चाशच्च वेश्मनाम्

saptatiśca caturbhadrā ṇyekaṃ bhadrā bhiraṣṭabhiḥ| evaṃ śatadvayaṃ piṇḍaḥ ṣaṭpañcāśacca veśmanām

भद्रैः पूर्वविधानेन चतुःशालाक्रियादिषु। मूषा स्यात्कुड्यजैस्तेषु चतुश्शालेषु वेश्मसु

bhadraiḥ pūrvavidhānena catuḥśālākriyādiṣu| mūṣā syātkuḍyajaisteṣu catuśśāleṣu veśmasu

अनुवंशाश्रिते मूषे स्वस्तिके स्तःपराङ्मुखे। मुखायते च पुरतो द्वे स्यातामवकोसिमे

anuvaṃśāśrite mūṣe svastike staḥparāṅmukhe| mukhāyate ca purato dve syātāmavakosime

नोदङ्मुखः स कर्तव्यः कार्यः प्राग्जीवसंयुतः। वर्धमाने तथा कार्ये यथा प्राग्ग्रीवसंयुतः

nodaṅmukhaḥ sa kartavyaḥ kāryaḥ prāgjīvasaṃyutaḥ| vardhamāne tathā kārye yathā prāggrīvasaṃyutaḥ

वर्धमाने तथा कार्ये द्वारमूषे मुखायते। मूषाया दक्षिणे स्यातां दीर्घवामेऽवकोसिमे

vardhamāne tathā kārye dvāramūṣe mukhāyate| mūṣāyā dakṣiṇe syātāṃ dīrghavāme'vakosime

नन्द्यावर्तगृहे सर्वा नन्द्यावर्ता भवन्ति ताः। द्वे स्तरु मूषे रुचके स्यातामायते त्ववकोसिमे

nandyāvartagṛhe sarvā nandyāvartā bhavanti tāḥ| dve staru mūṣe rucake syātāmāyate tvavakosime

सर्वद्वारवहा मूषाः सर्वतोभद्र वेश्मनि। आदिमूषा भवेदेका गृहं प्रागायतं हि तत्

sarvadvāravahā mūṣāḥ sarvatobhadra veśmani| ādimūṣā bhavedekā gṛhaṃ prāgāyataṃ hi tat

द्वितीयया प्राग्विलग्नमेकया तदनन्तरम्। प्रदक्षिणेन वेश्मानि जयादीन्येकयैकया

dvitīyayā prāgvilagnamekayā tadanantaram| pradakṣiṇena veśmāni jayādīnyekayaikayā

मूषया स्युः क्रमादेवं कथ्यन्ते तत्फलान्यथ। धनमर्थविनाशश्च जयश्चैवाशुभं सदा

mūṣayā syuḥ kramādevaṃ kathyante tatphalānyatha| dhanamarthavināśaśca jayaścaivāśubhaṃ sadā

प्रीतिरुद्धेगकल्याणकलहाश्चाप्यनुक्रमात्। यत्र पूर्वे उभे मूषे तदीरं परिकीर्तितम्

prītiruddhegakalyāṇakalahāścāpyanukramāt| yatra pūrve ubhe mūṣe tadīraṃ parikīrtitam

यत्र पूर्वा तृतीया च तत्सुनीतं गृहं विदुः। आग्नेये द्वितृतीये स्तो द्वीपे चाद्यचतुर्थिके

yatra pūrvā tṛtīyā ca tatsunītaṃ gṛhaṃ viduḥ| āgneye dvitṛtīye sto dvīpe cādyacaturthike

द्विचतुर्थ्यौ तथा चाप्ये त्रिचतुर्थ्यौ सुसंयमे। अर्धर्चे त्वाद्यपञ्चम्यौ द्वितीयैभे सपञ्चमी

dvicaturthyau tathā cāpye tricaturthyau susaṃyame| ardharce tvādyapañcamyau dvitīyaibhe sapañcamī

व्याकोशे च त्रिपञ्चम्यौ नैरृते द्विशराभिधे। वृषभे प्रथमाषष्ठ्यौ द्विषष्ठ्यौ च तथा विने

vyākośe ca tripañcamyau nairṛte dviśarābhidhe| vṛṣabhe prathamāṣaṣṭhyau dviṣaṣṭhyau ca tathā vine

काव्ये तृतीया षष्ठी च विपासेऽब्धिरसाभिधे। आनीरे पञ्चमीषष्ठ्यौ साद्या कान्ते च सप्तमी

kāvye tṛtīyā ṣaṣṭhī ca vipāse'bdhirasābhidhe| ānīre pañcamīṣaṣṭhyau sādyā kānte ca saptamī

सौभे द्वितीयासप्तम्यौ त्रिसप्तम्यौ विपश्चिमे। गवये सप्तमीतुर्ये श्रीवहे पञ्चसप्तमी

saubhe dvitīyāsaptamyau trisaptamyau vipaścime| gavaye saptamīturye śrīvahe pañcasaptamī

सषष्ठी सप्तमी श्लिष्टे गणे पूर्वाष्टमी तथा। भीमेऽष्टमी द्वितीया च त्र्यष्टम्यौ चाप्ययोगमे

saṣaṣṭhī saptamī śliṣṭe gaṇe pūrvāṣṭamī tathā| bhīme'ṣṭamī dvitīyā ca tryaṣṭamyau cāpyayogame

वर्ते चतुर्थ्यष्टमी च पञ्चमी चाष्टमी चले। षष्ठ्यष्टम्यौ शठे क्रान्ते सप्तमी चाष्टमीति च

varte caturthyaṣṭamī ca pañcamī cāṣṭamī cale| ṣaṣṭhyaṣṭamyau śaṭhe krānte saptamī cāṣṭamīti ca

इत्यष्टाविंशतिः प्रोक्ता द्विभद्रा णामिहौकसाम्। अथ ब्रूमस्त्रिभद्रा णि तत्रैन्द्रं पुष्टिवर्धनम्

ityaṣṭāviṃśatiḥ proktā dvibhadrā ṇāmihaukasām| atha brūmastribhadrā ṇi tatraindraṃ puṣṭivardhanam

स्याद्याम्यपश्चिमद्वारमाद्यमूषात्रयान्वितम्। आद्या द्वितीया तुर्या च यस्य द्वारं विपश्चिमम्

syādyāmyapaścimadvāramādyamūṣātrayānvitam| ādyā dvitīyā turyā ca yasya dvāraṃ vipaścimam

विलोमं नाम तद्वेश्म शूद्रा णां पुष्टिवर्धनम्। आद्या तृतीया तुर्या स्यादायामे सर्वतोमुखे

vilomaṃ nāma tadveśma śūdrā ṇāṃ puṣṭivardhanam| ādyā tṛtīyā turyā syādāyāme sarvatomukhe

वधे द्वित्रिचतुर्थ्यः स्युर्द्वारं च स्यादुदग्दिशि। यत्र साद्ये द्विपञ्चम्यावेकाक्षं तदुदाहृतम्

vadhe dvitricaturthyaḥ syurdvāraṃ ca syādudagdiśi| yatra sādye dvipañcamyāvekākṣaṃ tadudāhṛtam

साद्ये यत्र द्विपञ्चम्यौ तत्प्रोक्तं गृहमन्तिकम्। यत्र स्युर्द्वित्रिपञ्चम्यः प्रकाशं सर्ववृद्धिकृत्

sādye yatra dvipañcamyau tatproktaṃ gṛhamantikam| yatra syurdvitripañcamyaḥ prakāśaṃ sarvavṛddhikṛt

पूर्वा चतुर्थीपञ्चम्यौ यत्र तत्पैत्रमुच्यते। पञ्चमी द्विचतुर्थ्यौ च यत्रायस्तं तदीरितम्

pūrvā caturthīpañcamyau yatra tatpaitramucyate| pañcamī dvicaturthyau ca yatrāyastaṃ tadīritam

त्रिचतुःपञ्चमीयुक्तं भद्र माहुर्मनीषिणः। आद्या द्वितीया षष्ठी च यत्र तत्प्रान्तशब्दितम्

tricatuḥpañcamīyuktaṃ bhadra māhurmanīṣiṇaḥ| ādyā dvitīyā ṣaṣṭhī ca yatra tatprāntaśabditam

आद्या तृतीया षष्ठी च स्यात्प्रसाधकवेश्मनि। तद्भवेत्सर्वतोद्वारं तथा सर्वार्थसाधकम्

ādyā tṛtīyā ṣaṣṭhī ca syātprasādhakaveśmani| tadbhavetsarvatodvāraṃ tathā sarvārthasādhakam

द्वितीया च तृतीया च षष्ठी च क्षमनामनि। तस्य प्रत्यग्दिशि द्वारं शूद्र वर्गस्य चेष्टदम्

dvitīyā ca tṛtīyā ca ṣaṣṭhī ca kṣamanāmani| tasya pratyagdiśi dvāraṃ śūdra vargasya ceṣṭadam

षष्ठी चतुर्थी चाद्या च स्युर्विघाताख्यवेश्मनि। षष्ठी द्वितुर्ये यस्मिंस्तदायातं दक्षिणामुखम्

ṣaṣṭhī caturthī cādyā ca syurvighātākhyaveśmani| ṣaṣṭhī dviturye yasmiṃstadāyātaṃ dakṣiṇāmukham

100

षट्चतुस्त्रियुतं कान्तं तत्स्यात्सर्वार्थसाधकम्। षट्पञ्चाद्यान्वितं चित्रं तच्च स्याद्याम्यदिङ्मुखम्

ṣaṭcatustriyutaṃ kāntaṃ tatsyātsarvārthasādhakam| ṣaṭpañcādyānvitaṃ citraṃ tacca syādyāmyadiṅmukham

101

द्वितीयापञ्चमीषष्ठ्यो यस्मिन् स्युस्तद्द्विमन्दिरम्। यत्र त्रिपञ्चमीषष्ठ्यस्तद्वदन्ति सुदक्षिणम्

dvitīyāpañcamīṣaṣṭhyo yasmin syustaddvimandiram| yatra tripañcamīṣaṣṭhyastadvadanti sudakṣiṇam

102

चतुर्थीपञ्चमीषष्ठ्यो भये स्युस्तन्न वृद्धिकृत्। पूर्वाद्वितीयासप्तम्यो यत्र तच्छ्लिष्टसंज्ञितम्

caturthīpañcamīṣaṣṭhyo bhaye syustanna vṛddhikṛt| pūrvādvitīyāsaptamyo yatra tacchliṣṭasaṃjñitam

103

याम्यास्यमिदमिच्छन्ति शुभं सर्वार्थदं नृणाम्। साद्ये तृतीयासप्तम्यौ प्रमोदे परिकीर्तिते

yāmyāsyamidamicchanti śubhaṃ sarvārthadaṃ nṛṇām| sādye tṛtīyāsaptamyau pramode parikīrtite

104

यत्र स्युर्द्वित्रिसप्तम्यस्तद्वेश्म व्यायतं स्मृतम्। यत्राद्या च चतुर्थी च सप्तम्यपि च तद्वियत्

yatra syurdvitrisaptamyastadveśma vyāyataṃ smṛtam| yatrādyā ca caturthī ca saptamyapi ca tadviyat

105

द्विचतुःसप्तमीमूषमाप्यं स्याद्दक्षिणामुखम्। त्रिचतुस्सप्तमीभिस्तु सुनागं वेश्म कीर्त्यते

dvicatuḥsaptamīmūṣamāpyaṃ syāddakṣiṇāmukham| tricatussaptamībhistu sunāgaṃ veśma kīrtyate

106

तच्च याम्यापरमुखं धनधान्यसुखप्रदम्। सप्तमी पञ्चमी पूर्वा मूषा नागेन्द्र संज्ञिते

tacca yāmyāparamukhaṃ dhanadhānyasukhapradam| saptamī pañcamī pūrvā mūṣā nāgendra saṃjñite

107

मूषा द्विपञ्चसप्तम्यो याम्यं च मुखमीरिते। त्रिपञ्चसप्तमीमूषाशोभितं शोभनं भवेत्

mūṣā dvipañcasaptamyo yāmyaṃ ca mukhamīrite| tripañcasaptamīmūṣāśobhitaṃ śobhanaṃ bhavet

108

चतुर्थी पञ्चमी यत्र सप्तम्यपि च तद्घनम्। पूर्वा षष्ठी सप्तमी च स्मृता शस्तोत्तरे गृहे

caturthī pañcamī yatra saptamyapi ca tadghanam| pūrvā ṣaṣṭhī saptamī ca smṛtā śastottare gṛhe

109

द्वितीयासप्तमीषष्ठ्यो यमिंस्तत्कफसंज्ञितम्। द्वारं वारुणमेतस्य हितं च स्याद्द्विजन्मनाम्

dvitīyāsaptamīṣaṣṭhyo yamiṃstatkaphasaṃjñitam| dvāraṃ vāruṇametasya hitaṃ ca syāddvijanmanām

110

कर्णं स्यात्पश्चिमद्वारं त्रिषष्ठीसप्तमीयुतम्। चतुर्थीसप्तमीषष्ठ्यो मूषाः स्युः क्रुष्टसंज्ञिते

karṇaṃ syātpaścimadvāraṃ triṣaṣṭhīsaptamīyutam| caturthīsaptamīṣaṣṭhyo mūṣāḥ syuḥ kruṣṭasaṃjñite

111

सप्तमीपञ्चमीषष्ठीयुक्तं क्रान्तं यशस्करम्। आद्याष्टमी द्वितीया च मूषा प्रोक्ता क्रमागते

saptamīpañcamīṣaṣṭhīyuktaṃ krāntaṃ yaśaskaram| ādyāṣṭamī dvitīyā ca mūṣā proktā kramāgate

112

आद्याष्टमी तृतीया च द्विशस्ते भवने स्मृताः। यत्राष्टमी त्रिद्वितीये द्विभयं तदुदाहृतम्

ādyāṣṭamī tṛtīyā ca dviśaste bhavane smṛtāḥ| yatrāṣṭamī tridvitīye dvibhayaṃ tadudāhṛtam

113

आद्याष्टमी चतुर्थी च यत्र तच्चक्रसंज्ञितं। तुर्याष्टमी द्वितीया च यत्र तन्मलयं विदुः

ādyāṣṭamī caturthī ca yatra taccakrasaṃjñitaṃ| turyāṣṭamī dvitīyā ca yatra tanmalayaṃ viduḥ

114

तुर्याष्टमी तृतीया च यत्र तत्प्रोक्तमायतम्। आद्याष्टमी पञ्चमी च स्याद्यस्मिंस्तद्वनं स्मृतम्

turyāṣṭamī tṛtīyā ca yatra tatproktamāyatam| ādyāṣṭamī pañcamī ca syādyasmiṃstadvanaṃ smṛtam

115

द्वितीया पञ्चमी मूषा यत्र स्यादष्टमी तथा। तद्भाराख्यमुदग्वक्त्रं शुभं विघ्नकृदन्यथा

dvitīyā pañcamī mūṣā yatra syādaṣṭamī tathā| tadbhārākhyamudagvaktraṃ śubhaṃ vighnakṛdanyathā

116

त्रिपञ्चम्यष्टमीभिस्तु सुगारं परिकीर्तितम्। यत्राष्ठमी तदागारं चतुर्थी पञ्चमी तथा

tripañcamyaṣṭamībhistu sugāraṃ parikīrtitam| yatrāṣṭhamī tadāgāraṃ caturthī pañcamī tathā

117

यस्मिन्नाद्याष्टमीषष्ठ्यो वीरं तदिह कीर्तितम्। षष्ठ्यष्टमी द्वितीया च गृहे व्यायामनामनि

yasminnādyāṣṭamīṣaṣṭhyo vīraṃ tadiha kīrtitam| ṣaṣṭhyaṣṭamī dvitīyā ca gṛhe vyāyāmanāmani

118

षष्ठ्यष्टमीतृतीयाभिर्मूषाभिः प्रोक्तमायुतम्। षष्ठ्यष्टमीचतुर्थ्यः स्युर्यत्र तद्व्याहृतं विदुः

ṣaṣṭhyaṣṭamītṛtīyābhirmūṣābhiḥ proktamāyutam| ṣaṣṭhyaṣṭamīcaturthyaḥ syuryatra tadvyāhṛtaṃ viduḥ

119

षष्ठ्यष्टमीपञ्चमीभिर्दुर्गमं व्याधिकृन्मतम्। आद्याष्टमीसप्तमीभिः संयुक्तं क्षोभमुच्यते

ṣaṣṭhyaṣṭamīpañcamībhirdurgamaṃ vyādhikṛnmatam| ādyāṣṭamīsaptamībhiḥ saṃyuktaṃ kṣobhamucyate

120

द्विसप्तम्यष्टमीयुक्तं गृहं कृत्रिमसंज्ञितम्। त्रिसप्तम्यष्टमीभिस्तु मूषाभिः क्षोभणं भवेत्

dvisaptamyaṣṭamīyuktaṃ gṛhaṃ kṛtrimasaṃjñitam| trisaptamyaṣṭamībhistu mūṣābhiḥ kṣobhaṇaṃ bhavet

121

चारुरुच्यं चतुःसप्तम्यष्टमीभिः समन्वितम्। सप्तपञ्चम्यष्टमीभिर्युक्तं ध्रुवमिति स्मृतम्

cārurucyaṃ catuḥsaptamyaṣṭamībhiḥ samanvitam| saptapañcamyaṣṭamībhiryuktaṃ dhruvamiti smṛtam

122

षट्सप्तम्यष्टमीयुक्तं कथं सर्वार्थसिद्धिदम्। इत्युक्तानि त्रिभद्रा णि शस्तान्येतेषु यानि च

ṣaṭsaptamyaṣṭamīyuktaṃ kathaṃ sarvārthasiddhidam| ityuktāni tribhadrā ṇi śastānyeteṣu yāni ca

123

तानि नित्यं प्रयोज्यानि वर्णानां च मनीषिभिः। आद्याश्चतस्रो मूषाः स्युर्यत्र तत्कृतसंज्ञितम्

tāni nityaṃ prayojyāni varṇānāṃ ca manīṣibhiḥ| ādyāścatasro mūṣāḥ syuryatra tatkṛtasaṃjñitam

124

सर्वद्विगुणकृत्पूर्वप्रत्यग्द्वारं नचान्यथा। आद्यास्तिस्रः पञ्चमी च यस्मिन्नर्चायनं हि तत्

sarvadviguṇakṛtpūrvapratyagdvāraṃ nacānyathā| ādyāstisraḥ pañcamī ca yasminnarcāyanaṃ hi tat

125

तद्भवेत्पश्चिमद्वारं गृहं सर्वगुणान्वितम्। यस्मिन्नाद्या द्वितीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा

tadbhavetpaścimadvāraṃ gṛhaṃ sarvaguṇānvitam| yasminnādyā dvitīyā ca caturthī pañcamī tathā

126

तत्पौष्णं दक्षिणद्वारं सर्ववृद्धिकरं नृणाम्। आद्यास्तिस्रस्तथाद्या च यस्मिंस्तद्गृहमुद्गतम्

tatpauṣṇaṃ dakṣiṇadvāraṃ sarvavṛddhikaraṃ nṛṇām| ādyāstisrastathādyā ca yasmiṃstadgṛhamudgatam

127

द्वारेण पश्चिमेनैतच्छस्यते दक्षिणेन वा। द्व्याद्याश्चतस्रो यत्र स्युस्तन्मिश्रं प्रीतिवर्धनम्

dvāreṇa paścimenaitacchasyate dakṣiṇena vā| dvyādyāścatasro yatra syustanmiśraṃ prītivardhanam

128

प्रशस्तं क्षत्रियादीनामस्य द्वाः प्राच्यपाचि वा। आद्यास्तिस्रस्तथा पष्ठी यस्मिन् मूषास्तदुत्सुकम्

praśastaṃ kṣatriyādīnāmasya dvāḥ prācyapāci vā| ādyāstisrastathā paṣṭhī yasmin mūṣāstadutsukam

129

तच्छस्तं पश्चिमद्वारं विप्रादीनां जयावहम्। आद्या द्वितीया तुर्या च मूषा षष्ठी च यत्र तत्

tacchastaṃ paścimadvāraṃ viprādīnāṃ jayāvaham| ādyā dvitīyā turyā ca mūṣā ṣaṣṭhī ca yatra tat

130

याम्याप्रत्यङ्मुखं शस्तं विघ्नं नाम कुलर्द्धितम्। आद्या तृतीया तुर्या च यस्मिन् षष्ठी च तच्छुभम्

yāmyāpratyaṅmukhaṃ śastaṃ vighnaṃ nāma kularddhitam| ādyā tṛtīyā turyā ca yasmin ṣaṣṭhī ca tacchubham

131

विपक्षं नाम धाम स्याद्द्वारमस्य च पश्चिमम्। द्व्याद्यास्तिस्रो गृहे यस्मिन् मूषा षष्ठी च तच्छुभम्

vipakṣaṃ nāma dhāma syāddvāramasya ca paścimam| dvyādyāstisro gṛhe yasmin mūṣā ṣaṣṭhī ca tacchubham

132

स्याद्याम्यपश्चिमद्वारमाहूतं नाम तद्गृहम्। आयाद्वितीयापञ्चम्यो यत्र षष्ठी च तद्भवेत्

syādyāmyapaścimadvāramāhūtaṃ nāma tadgṛham| āyādvitīyāpañcamyo yatra ṣaṣṭhī ca tadbhavet

133

रुचकं नाम याम्यप्रागद्वारं सकलकामदम्। एकत्रिपञ्चषष्ठ्यः स्युर्यत्र तद्वर्धमानकम्

rucakaṃ nāma yāmyaprāgadvāraṃ sakalakāmadam| ekatripañcaṣaṣṭhyaḥ syuryatra tadvardhamānakam

134

प्राक्पश्चिमोत्तरद्वारं चातुवर्ण्यस्य वृद्धिदम्। यत्र स्युर्द्वित्रिपञ्चम्यो मूषाः षष्ठी च तद्गृहम्

prākpaścimottaradvāraṃ cātuvarṇyasya vṛddhidam| yatra syurdvitripañcamyo mūṣāḥ ṣaṣṭhī ca tadgṛham

135

स्यात्पूर्वदक्षिणद्वारं प्रथितं पृथुसंज्ञया। यस्मिन्नाद्याचतुःपञ्चषष्ठ्यस्तत् कलभं विदुः

syātpūrvadakṣiṇadvāraṃ prathitaṃ pṛthusaṃjñayā| yasminnādyācatuḥpañcaṣaṣṭhyastat kalabhaṃ viduḥ

136

गुणैरुपेतं सकलैरुदग्द्वारं निकेतनम्। द्विचतुःपञ्चमीषष्ठ्यो यस्मिंस्तच्छलमुच्यते

guṇairupetaṃ sakalairudagdvāraṃ niketanam| dvicatuḥpañcamīṣaṣṭhyo yasmiṃstacchalamucyate

137

दक्षिणं मुखमेतस्य पश्चिमं वा प्रशस्यते। चतसरस्त्र्यादयो यस्मिन्नायास्यं तदुदीरितम्

dakṣiṇaṃ mukhametasya paścimaṃ vā praśasyate| catasarastryādayo yasminnāyāsyaṃ tadudīritam

138

अप्रशस्तं वदन्त्येतत् तद्विदो भवनाधमम्। आद्यास्तिस्रः सप्तमी च मूषाः स्युर्यत्र तद्गृहम्

apraśastaṃ vadantyetat tadvido bhavanādhamam| ādyāstisraḥ saptamī ca mūṣāḥ syuryatra tadgṛham

139

त्रिनाभमुत्तरद्वारं शस्तं सर्वगुणान्वितम्। आद्याद्वितुर्यासप्तम्यो यत्र तत्स्वस्तिकं स्मृतम्

trinābhamuttaradvāraṃ śastaṃ sarvaguṇānvitam| ādyādvituryāsaptamyo yatra tatsvastikaṃ smṛtam

140

प्राक्पश्चिमोत्तरद्वारं चातुर्वर्ण्येऽपि शस्यते। आद्याचतुर्थीसप्तम्यो मूषाः स्युर्यत्र वेश्मनि

prākpaścimottaradvāraṃ cāturvarṇye'pi śasyate| ādyācaturthīsaptamyo mūṣāḥ syuryatra veśmani

141

तदिह स्थिरमित्युक्तं द्वारं चैतस्य दक्षिणम्। द्व्याद्यास्तिस्रः सप्तमी च यत्र तत्सरलं विदुः

tadiha sthiramityuktaṃ dvāraṃ caitasya dakṣiṇam| dvyādyāstisraḥ saptamī ca yatra tatsaralaṃ viduḥ

142

तद्भवेत्पश्चिमद्वारं सर्वदोषोज्झितं गृहम्। यत्राद्या च द्वितीया च पञ्चमी सप्तमी तथा

tadbhavetpaścimadvāraṃ sarvadoṣojjhitaṃ gṛham| yatrādyā ca dvitīyā ca pañcamī saptamī tathā

143

द्विगुणं नाम तद्वेश्म द्वारं चास्य यथेप्सितम्। आद्यातृतीयापञ्चम्यः सप्तम्यपि च यत्र तत्

dviguṇaṃ nāma tadveśma dvāraṃ cāsya yathepsitam| ādyātṛtīyāpañcamyaḥ saptamyapi ca yatra tat

144

नाद्यं नामातिशीलाद्यं प्रशस्तं सर्वदेहिनाम्। द्वितीया च तृतीया च पञ्चमी सप्तमी गृहे

nādyaṃ nāmātiśīlādyaṃ praśastaṃ sarvadehinām| dvitīyā ca tṛtīyā ca pañcamī saptamī gṛhe

145

यत्र तच्चित्रनामेष्टद्वारं चित्रगुणैर्वृतम्। आद्यावतुर्थीपञ्चम्यो यत्र स्युः सप्तमी तथा

yatra taccitranāmeṣṭadvāraṃ citraguṇairvṛtam| ādyāvaturthīpañcamyo yatra syuḥ saptamī tathā

146

तद्भ्रान्तं नाम पूर्वोदग्द्वारं भवनमृद्धिकृत्। यत्र द्वितीया तुर्या च पञ्चमी सप्तमी तथा

tadbhrāntaṃ nāma pūrvodagdvāraṃ bhavanamṛddhikṛt| yatra dvitīyā turyā ca pañcamī saptamī tathā

147

विधारणं गृहं तत्स्यात्सर्वकामविवर्धनम्। तृतीया यत्र तुर्या च पञ्चमी सप्तमी तथा

vidhāraṇaṃ gṛhaṃ tatsyātsarvakāmavivardhanam| tṛtīyā yatra turyā ca pañcamī saptamī tathā

148

तत्साधारणमित्याहुः सर्वद्वारं सुखावहम्। आद्या द्वितीया षष्ठी च सप्तमी यत्र तन्नतम्

tatsādhāraṇamityāhuḥ sarvadvāraṃ sukhāvaham| ādyā dvitīyā ṣaṣṭhī ca saptamī yatra tannatam

149

आद्या द्वितीया षष्ठी च त्र्यंशे स्यात्सप्तमी तथा। द्वितीया च तृतीया च ऋषे षष्ठी च सप्तमी

ādyā dvitīyā ṣaṣṭhī ca tryaṃśe syātsaptamī tathā| dvitīyā ca tṛtīyā ca ṛṣe ṣaṣṭhī ca saptamī

150

आद्या तुर्या च षष्ठी च रोगे स्यात्सप्तमी तथा। यत्र द्वितीया तुर्या च स्यात् षष्ठी सप्तमी च तत्

ādyā turyā ca ṣaṣṭhī ca roge syātsaptamī tathā| yatra dvitīyā turyā ca syāt ṣaṣṭhī saptamī ca tat

151

विशोषणं नाम गृहं दक्षिणोत्तरदिङ्मुखम्। तृतीया यत्र तुर्या च स्यात् षष्ठी सप्तमी गृहे

viśoṣaṇaṃ nāma gṛhaṃ dakṣiṇottaradiṅmukham| tṛtīyā yatra turyā ca syāt ṣaṣṭhī saptamī gṛhe

152

प्रतीच्यमीप्सितद्वारं तद्गृहं सर्वकामदम्। यत्राद्यापञ्चमीषष्ठीसप्तम्यस्त्रिसमं हि तत्

pratīcyamīpsitadvāraṃ tadgṛhaṃ sarvakāmadam| yatrādyāpañcamīṣaṣṭhīsaptamyastrisamaṃ hi tat

153

प्रभूतवृद्धिदं वेश्म समस्तैरन्वितं गुणैः। द्वितीयापञ्चमीषष्ठीसप्तम्यो यत्र वेश्मनि

prabhūtavṛddhidaṃ veśma samastairanvitaṃ guṇaiḥ| dvitīyāpañcamīṣaṣṭhīsaptamyo yatra veśmani

154

तदिह स्वैरमित्याहुर्धनधान्यसुखावहम्। तृतीयापञ्चमीषष्ठीसप्तम्यो द्वारमुत्तरम्

tadiha svairamityāhurdhanadhānyasukhāvaham| tṛtīyāpañcamīṣaṣṭhīsaptamyo dvāramuttaram

155

पश्चिमं वा भवेद्यत्र सुप्रतीकं च वृद्धिकृत्। तुर्याद्याभिश्चतसृभिर्नलमुत्तरदिङ्मुखम्

paścimaṃ vā bhavedyatra supratīkaṃ ca vṛddhikṛt| turyādyābhiścatasṛbhirnalamuttaradiṅmukham

156

आद्याद्वित्र्यष्टमीभिः स्यात्सर्वरुग्भीतिकृत् क्षयम्। व्याप्ते पूर्वा द्वितीया च स्याच्चतुर्थी तथाष्टमी

ādyādvitryaṣṭamībhiḥ syātsarvarugbhītikṛt kṣayam| vyāpte pūrvā dvitīyā ca syāccaturthī tathāṣṭamī

157

आद्यातृतीयातुर्याः स्युराक्रीडे तद्वदष्टमी। द्व्याद्यास्तिस्रः क्रमाद्व्यर्थे मूषाः स्यादष्टमी तथा

ādyātṛtīyāturyāḥ syurākrīḍe tadvadaṣṭamī| dvyādyāstisraḥ kramādvyarthe mūṣāḥ syādaṣṭamī tathā

158

ईशानाख्ये स्युराद्याद्वित्रिपञ्चम्योऽष्टमी तथा। पूर्वाष्टमीत्रिपञ्चम्यो यस्मिंस्तत् सुखसंज्ञितम्

īśānākhye syurādyādvitripañcamyo'ṣṭamī tathā| pūrvāṣṭamītripañcamyo yasmiṃstat sukhasaṃjñitam

159

तत्पूर्वोदङ्मुखं वृद्ध्यै जायते हानयेऽन्यथा। यत्र स्युरष्टमीद्वित्रिपञ्चम्यस्तदिहाव्ययम्

tatpūrvodaṅmukhaṃ vṛddhyai jāyate hānaye'nyathā| yatra syuraṣṭamīdvitripañcamyastadihāvyayam

160

द्वारं यथेष्टमेतस्य वास्तुविद्याविदो जगुः। यस्मिन् पूर्वाष्टमीतुर्यापञ्चम्यो मगधं हि तत्

dvāraṃ yatheṣṭametasya vāstuvidyāvido jaguḥ| yasmin pūrvāṣṭamīturyāpañcamyo magadhaṃ hi tat

161

प्रागुदक्पश्चिमद्वारमिदं शंसन्ति सूरयः। यत्र द्वितुर्यापञ्चम्यो मूषाः स्युस्तद्वदष्टमी

prāgudakpaścimadvāramidaṃ śaṃsanti sūrayaḥ| yatra dvituryāpañcamyo mūṣāḥ syustadvadaṣṭamī

162

तत्क्षिप्तं नाम सुखकृद्यथेष्टं द्वारमिष्यते। त्रिपञ्चम्यष्टमीतुर्या आगस्त्ये पश्चिमामुखे

tatkṣiptaṃ nāma sukhakṛdyatheṣṭaṃ dvāramiṣyate| tripañcamyaṣṭamīturyā āgastye paścimāmukhe

163

द्वितीयाद्याष्टमीषष्ठ्यो यत्रैकोजं तदुच्यते। तृतीयाद्याष्टमीषष्ठ्यो यत्र तद्द्विर्गतं गृहम्

dvitīyādyāṣṭamīṣaṣṭhyo yatraikojaṃ taducyate| tṛtīyādyāṣṭamīṣaṣṭhyo yatra taddvirgataṃ gṛham

164

द्वित्रिषष्ठ्योऽष्टमी चापि यस्मिंस्तल्लिहमुच्यते। आद्यातुर्याष्टमीषष्ठ्यो यत्र तत्पर्कमुच्यते

dvitriṣaṣṭhyo'ṣṭamī cāpi yasmiṃstallihamucyate| ādyāturyāṣṭamīṣaṣṭhyo yatra tatparkamucyate

165

षष्ठ्यष्टमीद्वितुर्याभिः स्याद्विलोमाभिधं गृहम्। षष्ठ्यष्टमीद्वितुर्याभिरुद्दण्डमिति कीर्तितम्

ṣaṣṭhyaṣṭamīdvituryābhiḥ syādvilomābhidhaṃ gṛham| ṣaṣṭhyaṣṭamīdvituryābhiruddaṇḍamiti kīrtitam

166

यस्मिन्नाद्याष्टमीषष्ठीपञ्चम्यो मुण्डमेव तत्। द्विपञ्चम्यष्टमीषष्ठ्यो मूषा मातङ्गसंज्ञिते

yasminnādyāṣṭamīṣaṣṭhīpañcamyo muṇḍameva tat| dvipañcamyaṣṭamīṣaṣṭhyo mūṣā mātaṅgasaṃjñite

167

त्रिपञ्चम्यष्टमीषष्ठ्यो भवन्त्यस्खलनामनि। तत्खर्वनाम तुर्याद्यास्तिस्रो यस्मिंस्तथाष्टमी

tripañcamyaṣṭamīṣaṣṭhyo bhavantyaskhalanāmani| tatkharvanāma turyādyāstisro yasmiṃstathāṣṭamī

168

आद्याद्वितीयासप्तम्यः पिनाके स्युस्तथाष्टमी। त्रिसप्तम्यष्टमीपूर्वा यत्रोद्यन्तं तदुच्यते

ādyādvitīyāsaptamyaḥ pināke syustathāṣṭamī| trisaptamyaṣṭamīpūrvā yatrodyantaṃ taducyate

169

अष्टमीद्वित्रिपञ्चम्यो यस्मिंस्तद्विशिखं गृहम्। आद्या चतुर्थीसप्तम्यः प्रसभे स्युस्तथाष्टमी

aṣṭamīdvitripañcamyo yasmiṃstadviśikhaṃ gṛham| ādyā caturthīsaptamyaḥ prasabhe syustathāṣṭamī

170

रजे द्वितुर्यासप्तम्यो मूषाः स्युस्तद्वदष्टमी। त्रिसप्तम्यष्टमीतुर्या यत्र तद्रुचकं विदुः

raje dvituryāsaptamyo mūṣāḥ syustadvadaṣṭamī| trisaptamyaṣṭamīturyā yatra tadrucakaṃ viduḥ

171

प्राक्प्रत्यग्द्वारमेतस्य शूद्रा णामतिवृद्धिदम्। सप्तम्याद्याष्टमी मूषा पञ्चम्यपि च सैफले

prākpratyagdvārametasya śūdrā ṇāmativṛddhidam| saptamyādyāṣṭamī mūṣā pañcamyapi ca saiphale

172

वामे द्विपञ्चसप्तम्यो मूषा ज्ञेयास्तथाष्टमी। त्रिपञ्चसप्तम्यष्टम्यो यस्मिंस्तद्वर्धमानकम्

vāme dvipañcasaptamyo mūṣā jñeyāstathāṣṭamī| tripañcasaptamyaṣṭamyo yasmiṃstadvardhamānakam

173

विशेषतो वृद्धिकरं वैश्यानामिति तद्विदः। चतुःपञ्चाष्टसप्तम्यो यस्मिंस्तद्धावनं भवेत्

viśeṣato vṛddhikaraṃ vaiśyānāmiti tadvidaḥ| catuḥpañcāṣṭasaptamyo yasmiṃstaddhāvanaṃ bhavet

174

सप्तम्याद्याष्टमीषष्ठ्यो यत्र तत्सहमुच्यते। द्विसप्तषष्ठ्यष्टमीभिर्मूषाभिश्चयनं भवेत्

saptamyādyāṣṭamīṣaṣṭhyo yatra tatsahamucyate| dvisaptaṣaṣṭhyaṣṭamībhirmūṣābhiścayanaṃ bhavet

175

षष्ठ्यष्टमीद्विसप्तम्यो यस्मिंस्तत् सेव्यमीरितम्। यत्र तुर्याष्टमी षष्ठी सप्तमी चेति तत्कलम्

ṣaṣṭhyaṣṭamīdvisaptamyo yasmiṃstat sevyamīritam| yatra turyāṣṭamī ṣaṣṭhī saptamī ceti tatkalam

176

तीर्णे षष्ठ्यष्टमीपञ्चसप्तम्यः सर्वकामदे। यत्राद्याः पञ्च तत् प्रोक्तं कानलं सर्वकामदम्

tīrṇe ṣaṣṭhyaṣṭamīpañcasaptamyaḥ sarvakāmade| yatrādyāḥ pañca tat proktaṃ kānalaṃ sarvakāmadam

177

एकद्वित्रिचतुःषष्ठ्यो यत्र तल्लोलुपं स्मृतम्। आद्यास्तिस्रः पञ्चषष्ठ्यौ यस्मिंस्तज्जिह्ममुच्यते

ekadvitricatuḥṣaṣṭhyo yatra tallolupaṃ smṛtam| ādyāstisraḥ pañcaṣaṣṭhyau yasmiṃstajjihmamucyate

178

प्रगाले पञ्चमीषष्ठीतुर्यापूर्वाद्वितीयकाः। त्रितुर्यापञ्चमीषष्ठ्यः साद्याः स्युः सालिनाभिधे

pragāle pañcamīṣaṣṭhīturyāpūrvādvitīyakāḥ| trituryāpañcamīṣaṣṭhyaḥ sādyāḥ syuḥ sālinābhidhe

179

यत्र द्वित्रिचतुःपञ्चषष्ठ्यस्तज्जिनमुच्यते। एकद्वित्रिचतुर्थ्यः स्युः सुजये सप्तमीयुताः

yatra dvitricatuḥpañcaṣaṣṭhyastajjinamucyate| ekadvitricaturthyaḥ syuḥ sujaye saptamīyutāḥ

180

पञ्चमीसप्तमीद्वित्रिपूर्वाः स्युर्विजयाभिधे। यत्रैकद्विचतुःपञ्चसप्तम्यो यामनाम तत्

pañcamīsaptamīdvitripūrvāḥ syurvijayābhidhe| yatraikadvicatuḥpañcasaptamyo yāmanāma tat

181

यत्रैकत्रिचतुःपञ्चसप्तम्यस्तज्जयं विदुः। मूषा द्वित्रिचतुःपञ्चसप्तम्यो ज्ञातसंज्ञिते

yatraikatricatuḥpañcasaptamyastajjayaṃ viduḥ| mūṣā dvitricatuḥpañcasaptamyo jñātasaṃjñite

182

आद्यास्तिस्रस्तथा षष्ठीसप्तम्यौ यत्र तज्जपम्। आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिः सप्तम्या च तपं विदुः

ādyāstisrastathā ṣaṣṭhīsaptamyau yatra tajjapam| ādyādvituryāṣaṣṭhībhiḥ saptamyā ca tapaṃ viduḥ

183

षष्ठीत्रितुर्यासप्तम्यो जये मे पूर्वान्विता मताः। द्वित्रितुर्यास्तथा षष्ठीसप्तम्यौ वरसंज्ञिते

ṣaṣṭhītrituryāsaptamyo jaye me pūrvānvitā matāḥ| dvitrituryāstathā ṣaṣṭhīsaptamyau varasaṃjñite

184

चरं तद्यत्र पूर्वे द्वे पञ्चषट्सप्तमीयुते। चैत्ये स्यात्सप्तमी षष्ठी पञ्चम्याद्या तृतीयका

caraṃ tadyatra pūrve dve pañcaṣaṭsaptamīyute| caitye syātsaptamī ṣaṣṭhī pañcamyādyā tṛtīyakā

185

विशिरवे द्वित्रिपञ्चम्यः स्यात् षष्ठी सप्तमी तथा। चतुर्थी पञ्चमी षष्ठी सप्तम्याद्या च सुप्रभे

viśirave dvitripañcamyaḥ syāt ṣaṣṭhī saptamī tathā| caturthī pañcamī ṣaṣṭhī saptamyādyā ca suprabhe

186

प्रभाख्ये द्विचतुःपञ्चषष्ठ्यः स्युः सप्तमी तथा। त्रिचतुःपञ्चसप्तम्यः षष्ठी च स्यात्प्रतीक्षके

prabhākhye dvicatuḥpañcaṣaṣṭhyaḥ syuḥ saptamī tathā| tricatuḥpañcasaptamyaḥ ṣaṣṭhī ca syātpratīkṣake

187

आद्याश्चतस्रो यत्र स्युः साष्टम्यः क्षमिणं हि तत्। सप्त पूर्वा द्वित्रिपञ्चम्यो युक्तनाम्नि तथाष्टमी

ādyāścatasro yatra syuḥ sāṣṭamyaḥ kṣamiṇaṃ hi tat| sapta pūrvā dvitripañcamyo yuktanāmni tathāṣṭamī

188

शान्ते द्वितुर्यापञ्चम्यः पूर्वा स्यादष्टमी तथा। पूर्वात्रितुर्यापञ्चम्यः साष्टम्यस्त्रैतसंज्ञिते

śānte dvituryāpañcamyaḥ pūrvā syādaṣṭamī tathā| pūrvātrituryāpañcamyaḥ sāṣṭamyastraitasaṃjñite

189

विनोदे द्वित्रिपञ्चम्यश्चतुर्थी चाष्टमी तथा। सन्दोहे त्वष्टमिषष्ठ्यौ तिस्रः पूर्वादिकास्तथा

vinode dvitripañcamyaścaturthī cāṣṭamī tathā| sandohe tvaṣṭamiṣaṣṭhyau tisraḥ pūrvādikāstathā

190

आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिरष्टम्या विप्रदोहकम्। षष्ठ्यष्टमीत्रितुर्याद्या यस्मिंस्तद्विद्रुतं विदुः

ādyādvituryāṣaṣṭhībhiraṣṭamyā vipradohakam| ṣaṣṭhyaṣṭamītrituryādyā yasmiṃstadvidrutaṃ viduḥ

191

द्वित्रितुर्याष्टमीषष्ठ्यो यत्र तत्सततं मतम्। आद्याद्विपञ्चमीषष्ठ्यस्ततनाम्नि तथाष्टमी

dvitrituryāṣṭamīṣaṣṭhyo yatra tatsatataṃ matam| ādyādvipañcamīṣaṣṭhyastatanāmni tathāṣṭamī

192

आद्यात्रिपञ्चमीषष्ठ्यो व्याकुले स्युस्तथाष्टमी। द्वित्रिपञ्चचतुष्षष्ठ्यो विज्ञेया लीनसंज्ञके

ādyātripañcamīṣaṣṭhyo vyākule syustathāṣṭamī| dvitripañcacatuṣṣaṣṭhyo vijñeyā līnasaṃjñake

193

तुर्याद्यापञ्चमीषष्ठ्य आलीने स्युस्तथाष्टमी। द्वितुर्यापञ्चमीषष्ठ्यो विचित्रे तद्वदष्टमी

turyādyāpañcamīṣaṣṭhya ālīne syustathāṣṭamī| dvituryāpañcamīṣaṣṭhyo vicitre tadvadaṣṭamī

194

आद्याश्चतस्रो मूषाः स्युः साष्टम्यो लम्बनाह्वये। आद्यास्तिस्रोऽष्टमी तद्वत्सप्तम्यपि भवेत् खरे

ādyāścatasro mūṣāḥ syuḥ sāṣṭamyo lambanāhvaye| ādyāstisro'ṣṭamī tadvatsaptamyapi bhavet khare

195

शेखरे सप्तमीतुर्याद्वितीयाद्यास्तथाष्टमी। विबुधे त्वष्टमी तुर्या तृतीयाद्याथ सप्तमी

śekhare saptamīturyādvitīyādyāstathāṣṭamī| vibudhe tvaṣṭamī turyā tṛtīyādyātha saptamī

196

चैत्राख्ये द्व्यष्टमीतुर्यासप्तम्यः सतृतीयकाः। आद्याद्विपञ्चसप्तम्यो व्यासक्ताख्ये तथाष्टमी

caitrākhye dvyaṣṭamīturyāsaptamyaḥ satṛtīyakāḥ| ādyādvipañcasaptamyo vyāsaktākhye tathāṣṭamī

197

आद्यात्रिपञ्चसप्तम्यः साष्टम्यः सम्पदाभिधे। यत्र द्वित्र्यष्टमीपञ्चसप्तम्यस्तत्पदं विदुः

ādyātripañcasaptamyaḥ sāṣṭamyaḥ sampadābhidhe| yatra dvitryaṣṭamīpañcasaptamyastatpadaṃ viduḥ

अथ चतुःशालविधानं नामैकोनविंशोऽध्यायः (cont. 2)

198

तुर्याद्यापञ्चमी षष्ठी सप्तम्यस्त्रिशिखे तथा। द्विपञ्चम्यष्टमीतुर्यासप्तम्यश्चतुराभिधे

turyādyāpañcamī ṣaṣṭhī saptamyastriśikhe tathā| dvipañcamyaṣṭamīturyāsaptamyaścaturābhidhe

199

त्रिसप्तम्यष्टमीतुर्यापञ्चम्यः प्रान्तनामनि। आद्याद्वितीयासप्तम्यः षष्ठ्यष्टम्यौ च सुस्थिते

trisaptamyaṣṭamīturyāpañcamyaḥ prāntanāmani| ādyādvitīyāsaptamyaḥ ṣaṣṭhyaṣṭamyau ca susthite

200

दुःस्थितं यत्र षष्ठ्याद्या चतुर्थी सप्तमी तथा। स्थितेऽष्टमीद्विसप्तम्यस्त्रिषष्ठ्यावपि च स्मृते

duḥsthitaṃ yatra ṣaṣṭhyādyā caturthī saptamī tathā| sthite'ṣṭamīdvisaptamyastriṣaṣṭhyāvapi ca smṛte

201

चक्रे षष्ठ्यष्टमीतुर्यासप्तम्याद्याः प्रकीर्तिताः। वक्रे द्वितीयासप्तम्यौ षष्ठ्यष्टम्यौ चतुर्थिका

cakre ṣaṣṭhyaṣṭamīturyāsaptamyādyāḥ prakīrtitāḥ| vakre dvitīyāsaptamyau ṣaṣṭhyaṣṭamyau caturthikā

202

लधेऽष्टमीत्रिसप्तम्यस्तुर्याषष्ठ्यौ च कीर्तिते। पञ्चमीसप्तमीषष्ठ्यो लाभे पूर्वाष्टमी तथा

ladhe'ṣṭamītrisaptamyasturyāṣaṣṭhyau ca kīrtite| pañcamīsaptamīṣaṣṭhyo lābhe pūrvāṣṭamī tathā

203

द्विपञ्चसप्तम्यष्टम्यः षष्ठी संपर्कसंज्ञिते। त्रिपञ्चषष्ठीसप्तम्यो मूलनाम्नि तथाष्टमी

dvipañcasaptamyaṣṭamyaḥ ṣaṣṭhī saṃparkasaṃjñite| tripañcaṣaṣṭhīsaptamyo mūlanāmni tathāṣṭamī

204

स्युरष्टसप्तषट्पञ्चचतुर्थ्यस्त्वव्ययाभिधे। पूर्वाद्या यत्र षण्मूषाः किन्नरं नाम तद्गृहम्

syuraṣṭasaptaṣaṭpañcacaturthyastvavyayābhidhe| pūrvādyā yatra ṣaṇmūṣāḥ kinnaraṃ nāma tadgṛham

205

यत्राद्यापञ्चसप्तम्यो सह तत्कौस्तुभं विदुः। पूर्वाद्वित्रिचतुःषष्ठीसप्तम्यो हर्म्यसंज्ञिते

yatrādyāpañcasaptamyo saha tatkaustubhaṃ viduḥ| pūrvādvitricatuḥṣaṣṭhīsaptamyo harmyasaṃjñite

206

सप्तमी पञ्चमी षष्ठी द्वित्रिपूर्वाश्च धार्मिके। निषधे द्विचतुःपञ्चषष्ठ्याद्याः सप्तमी तथा

saptamī pañcamī ṣaṣṭhī dvitripūrvāśca dhārmike| niṣadhe dvicatuḥpañcaṣaṣṭhyādyāḥ saptamī tathā

207

त्रिचतुःपञ्चषट्सप्तम्याद्याः स्युर्यत्र तद्वसु। साटीके त्रिचतुःपञ्चद्विषष्ठ्यः स्युस्तथाष्टमी

tricatuḥpañcaṣaṭsaptamyādyāḥ syuryatra tadvasu| sāṭīke tricatuḥpañcadviṣaṣṭhyaḥ syustathāṣṭamī

208

यत्राद्यापञ्चसप्तम्यो वामनं नाम तद्विदुः। आद्याद्वित्रिचतुःषष्ठ्यः साष्टम्यो गौरनामनि

yatrādyāpañcasaptamyo vāmanaṃ nāma tadviduḥ| ādyādvitricatuḥṣaṣṭhyaḥ sāṣṭamyo gauranāmani

209

आद्याद्वित्र्यष्टमीषष्ठ्यः पञ्चमी चास्थिराभिधे। क्रमिणे त्रिचतुःपञ्चपूर्वाः षष्ठ्यष्टमी तथा

ādyādvitryaṣṭamīṣaṣṭhyaḥ pañcamī cāsthirābhidhe| kramiṇe tricatuḥpañcapūrvāḥ ṣaṣṭhyaṣṭamī tathā

210

खले पूर्वाष्टमीषष्ठीत्रितुर्याः पञ्चमीयुता। विवरे त्रिचतुःपञ्चद्विषष्ठ्यः स्युस्तथाष्टमी

khale pūrvāṣṭamīṣaṣṭhītrituryāḥ pañcamīyutā| vivare tricatuḥpañcadviṣaṣṭhyaḥ syustathāṣṭamī

211

आद्याद्वित्रिचतुःसप्तम्यष्टम्यो बालिशाभिधे। पूर्वाष्टमीद्वित्रिसप्तपञ्चम्यो धौमनामनि

ādyādvitricatuḥsaptamyaṣṭamyo bāliśābhidhe| pūrvāṣṭamīdvitrisaptapañcamyo dhaumanāmani

212

त्रिपुष्टे द्विचतुःपञ्चसप्तम्याद्यास्तथाष्टमी। मन्दिरे त्रिचतुःपञ्चसप्तम्याद्यासथाष्टमी

tripuṣṭe dvicatuḥpañcasaptamyādyāstathāṣṭamī| mandire tricatuḥpañcasaptamyādyāsathāṣṭamī

213

भवे द्वित्रिचतुःपञ्चम्यष्टम्यः सप्तमी तथा। अशोके द्वित्रिषट्सप्तम्यष्टम्यः पूर्वया सहि

bhave dvitricatuḥpañcamyaṣṭamyaḥ saptamī tathā| aśoke dvitriṣaṭsaptamyaṣṭamyaḥ pūrvayā sahi

214

भास्वरे द्विचतुःषष्ठ्यः सप्तम्याद्याष्टमीयुता। त्रिसप्तम्यष्टमीषष्ठीतुर्याद्याश्चौष्यसंज्ञिते

bhāsvare dvicatuḥṣaṣṭhyaḥ saptamyādyāṣṭamīyutā| trisaptamyaṣṭamīṣaṣṭhīturyādyāścauṣyasaṃjñite

215

द्वित्रितुर्याष्टमिषष्ठ्यो लातव्ये सप्तमी तथा। द्विसप्तम्यष्टमीषष्ठीपञ्चम्याद्याश्च सुस्वने

dvitrituryāṣṭamiṣaṣṭhyo lātavye saptamī tathā| dvisaptamyaṣṭamīṣaṣṭhīpañcamyādyāśca susvane

216

त्रिपञ्चम्यष्टमीषष्ठीसप्तम्याद्यास्तथा मखे। द्वित्रिसप्ताष्टमीषष्ठीपञ्चम्यो वाजिसंज्ञिते

tripañcamyaṣṭamīṣaṣṭhīsaptamyādyāstathā makhe| dvitrisaptāṣṭamīṣaṣṭhīpañcamyo vājisaṃjñite

217

नेत्रे पूर्वाचतुःपञ्चषट्सप्तम्योऽष्टमी तथा। भ्रमे स्युर्द्विचतुःपञ्चषट्सप्तम्योऽष्टमी तथा

netre pūrvācatuḥpañcaṣaṭsaptamyo'ṣṭamī tathā| bhrame syurdvicatuḥpañcaṣaṭsaptamyo'ṣṭamī tathā

218

घोषे च त्रिचतुःपञ्चषट्सप्तम्योऽष्टमी तथा। एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्सप्तम्यो भवन्ति चेत्

ghoṣe ca tricatuḥpañcaṣaṭsaptamyo'ṣṭamī tathā| ekadvitricatuḥpañcaṣaṭsaptamyo bhavanti cet

219

मूषास्तदानीं भाण्डीरमिति प्राहुर्निवेशनम्। एकद्वित्रिचतुःपञ्चषष्ठ्यो यत्र तथाष्टमी

mūṣāstadānīṃ bhāṇḍīramiti prāhurniveśanam| ekadvitricatuḥpañcaṣaṣṭhyo yatra tathāṣṭamī

220

तद्वैसनमिति प्राहुर्वास्तुविद्याविदो गृहम्। एकद्वित्रिचतुःपञ्चसप्ताष्टम्यो गृहे यदि

tadvaisanamiti prāhurvāstuvidyāvido gṛham| ekadvitricatuḥpañcasaptāṣṭamyo gṛhe yadi

221

मूषा भवन्ति तद्विद्यात्प्रस्थमित्यभिधानतः। एकद्वित्रिचतुर्थ्यः स्युः षष्ठी सप्तम्यथाष्टमी

mūṣā bhavanti tadvidyātprasthamityabhidhānataḥ| ekadvitricaturthyaḥ syuḥ ṣaṣṭhī saptamyathāṣṭamī

222

यस्मिन् मूषास्तदत्राहुः प्रतानमिति मन्दिरम्। चतुर्थीवर्जिताभिः स्यान्मूषाभिर्वेश्म वासुलम्

yasmin mūṣāstadatrāhuḥ pratānamiti mandiram| caturthīvarjitābhiḥ syānmūṣābhirveśma vāsulam

223

कटं तृतीयाहीनाभिर्विज्ञातव्यं निवेशनम्। मूषाभिरद्वितीयाभिर्लक्ष्मीवासुमुदाहृतम्

kaṭaṃ tṛtīyāhīnābhirvijñātavyaṃ niveśanam| mūṣābhiradvitīyābhirlakṣmīvāsumudāhṛtam

224

सुगन्धान्तमनाद्याभिरष्टाभिः सर्वभद्र कम्। इत्येकभद्र प्रभृतीनि वेश्मान्युक्तानि यावद्गृहमष्टभद्र म्। एतांश्चतुश्शालगृहप्रभेदान् यो वेत्ति पूजां स लभेत लोके

sugandhāntamanādyābhiraṣṭābhiḥ sarvabhadra kam| ityekabhadra prabhṛtīni veśmānyuktāni yāvadgṛhamaṣṭabhadra m| etāṃścatuśśālagṛhaprabhedān yo vetti pūjāṃ sa labheta loke

अथ निम्नोच्चादिफलानि नाम विंशोऽध्यायः

अग्रतःपृष्ठतःशब्दौ द्वारेण नियतौ गृहे। यतो द्वारं तदग्रं स्यात्पृष्ठं पृष्ठमुदाहृतम्

agrataḥpṛṣṭhataḥśabdau dvāreṇa niyatau gṛhe| yato dvāraṃ tadagraṃ syātpṛṣṭhaṃ pṛṣṭhamudāhṛtam

द्र व्यायामोदयव्यासैः शाला यत्राधिका भवेत्। वामा वा दक्षिणा वपि अग्रतः पृष्ठतोऽपि वा

dra vyāyāmodayavyāsaiḥ śālā yatrādhikā bhavet| vāmā vā dakṣiṇā vapi agrataḥ pṛṣṭhato'pi vā

हन्ति द्र व्याधिका द्र व्यमायामाभ्यधिका कुलम्। उच्छ्रायाभ्यधिका पूजां सन्ततिं विस्तराधिका

hanti dra vyādhikā dra vyamāyāmābhyadhikā kulam| ucchrāyābhyadhikā pūjāṃ santatiṃ vistarādhikā

यस्य निम्ना भवेद्भूमिर्वामा दक्षिणकास्थला। बहुदोषं हि तद्वास्तु पुत्रपौत्रविनाशकम्

yasya nimnā bhavedbhūmirvāmā dakṣiṇakāsthalā| bahudoṣaṃ hi tadvāstu putrapautravināśakam

यस्य दक्षिणका निम्ना भूमिर्वामास्थला भवेत्। यत्नेनापि कृतं तत्स्याद्भर्तुरल्पफलोदयम्

yasya dakṣiṇakā nimnā bhūmirvāmāsthalā bhavet| yatnenāpi kṛtaṃ tatsyādbharturalpaphalodayam

पश्चिमेन भवेन्निम्ना भूमिः स्थूलतराग्रतः। यत्र तत्सर्ववर्णेषु सर्वकामप्रदं गृहम्

paścimena bhavennimnā bhūmiḥ sthūlatarāgrataḥ| yatra tatsarvavarṇeṣu sarvakāmapradaṃ gṛham

अग्रतश्च यदा हीनं पृष्ठतश्चोच्छ्रितं भवेत्। भवनं स्वामिनो ह्याशु विरागव्यसनाय तत्

agrataśca yadā hīnaṃ pṛṣṭhataścocchritaṃ bhavet| bhavanaṃ svāmino hyāśu virāgavyasanāya tat

सच्छत्रं च सकक्षं च तथैव सपरिक्रमम्। सप्रभं च समाख्यातं गृहमत्र चतुर्विधम्

sacchatraṃ ca sakakṣaṃ ca tathaiva saparikramam| saprabhaṃ ca samākhyātaṃ gṛhamatra caturvidham

बाह्योदकं च सच्छत्रं सकक्षमुभयोदकम्। सावश्यायं तु यद्वेश्म तद्विद्यात्सपरिक्रमम्

bāhyodakaṃ ca sacchatraṃ sakakṣamubhayodakam| sāvaśyāyaṃ tu yadveśma tadvidyātsaparikramam

एकेनाप्यत्र मुखतः पृष्ठतः पार्श्वतोऽपि वा। सप्रभं स्यादलिन्देन लक्षणं तु पृथक्पृथक्

ekenāpyatra mukhataḥ pṛṣṭhataḥ pārśvato'pi vā| saprabhaṃ syādalindena lakṣaṇaṃ tu pṛthakpṛthak

एकोऽलिन्दस्तु कर्तव्यो मुखतो दक्षिणेन वा। मुखे राजप्रसादाय दक्षिणेऽर्थविवर्धनः

eko'lindastu kartavyo mukhato dakṣiṇena vā| mukhe rājaprasādāya dakṣiṇe'rthavivardhanaḥ

वामतस्तु न कर्तव्य एकोऽलिन्दो न पृष्ठतः। वामतोऽर्थविनाशाय पृष्ठतो म्रियते गृही

vāmatastu na kartavya eko'lindo na pṛṣṭhataḥ| vāmato'rthavināśāya pṛṣṭhato mriyate gṛhī

यस्य स्यातामलिन्दौ द्वौ गृहस्योभयपार्श्वयोः। धनलाभं विजानीयात्तत्प्रवेशे कुडुम्बिनः

yasya syātāmalindau dvau gṛhasyobhayapārśvayoḥ| dhanalābhaṃ vijānīyāttatpraveśe kuḍumbinaḥ

यस्य स्यातामलिन्दौ द्वावग्रतः पृष्ठतस्तथा। धनधान्यमवाप्नोति सौभाग्यं चापि तद्गृही

yasya syātāmalindau dvāvagrataḥ pṛṣṭhatastathā| dhanadhānyamavāpnoti saubhāgyaṃ cāpi tadgṛhī

यस्य वा हलकालिन्दो मुखतो दक्षिणेन वा। राजप्रसादैस्तत्स्वामी धनधान्यैश्च वर्धते

yasya vā halakālindo mukhato dakṣiṇena vā| rājaprasādaistatsvāmī dhanadhānyaiśca vardhate

वामतो हलकालिन्दो मुखतश्च कृतो यदि। राजदण्डभयं विद्यात्पत्नी चास्य विनश्यति

vāmato halakālindo mukhataśca kṛto yadi| rājadaṇḍabhayaṃ vidyātpatnī cāsya vinaśyati

दक्षिणो हलकालिन्दः पश्चिमश्च कृतो यदि। ततः परापि वृद्धिः स्यात्सौभाग्यं च परं भवेत्

dakṣiṇo halakālindaḥ paścimaśca kṛto yadi| tataḥ parāpi vṛddhiḥ syātsaubhāgyaṃ ca paraṃ bhavet

पृष्ठतो हलकालिन्दो वामतश्च कृतो यदि। कलत्रमरणं तत्र भवेद्दुर्भगतापि च

pṛṣṭhato halakālindo vāmataśca kṛto yadi| kalatramaraṇaṃ tatra bhaveddurbhagatāpi ca

पृष्ठतो वामतश्चैव पुरतो दक्षिणेन वा। अलिन्दस्य कृतस्याथ वक्ष्यामोऽनुक्रमात्फलम्

pṛṣṭhato vāmataścaiva purato dakṣiṇena vā| alindasya kṛtasyātha vakṣyāmo'nukramātphalam

पृष्ठतो दारनाशाय धनलाभाय दक्षिणे। अग्रे राजप्रसादाय वामतोऽर्थविनाशनः

pṛṣṭhato dāranāśāya dhanalābhāya dakṣiṇe| agre rājaprasādāya vāmato'rthavināśanaḥ

समापितं तु यद्वास्तु सर्वतः परिशोधितम्। स्वामिनस्तद्भवेद्धन्यं स्थपतेश्च यशस्करम्

samāpitaṃ tu yadvāstu sarvataḥ pariśodhitam| svāminastadbhaveddhanyaṃ sthapateśca yaśaskaram

अर्जितं वर्धते तस्य वृद्धिश्च स्यान्नृपश्रिया। धर्मकामाश्च वर्धन्ते कीर्त्तिरायुर्यशो बलम्

arjitaṃ vardhate tasya vṛddhiśca syānnṛpaśriyā| dharmakāmāśca vardhante kīrttirāyuryaśo balam

नित्यं प्रक्रीडितजनं नित्यं सन्निहितश्रि तत्। नृत्यवादित्रगीतैश्च नित्यामोदं निरामयम्

nityaṃ prakrīḍitajanaṃ nityaṃ sannihitaśri tat| nṛtyavāditragītaiśca nityāmodaṃ nirāmayam

तत्र नैकप्रकाराणि त्रिशालान्युपलक्षयेत्। प्रकारेषु च सर्वेषु निन्द्यौ याम्यापरोज्झितौ

tatra naikaprakārāṇi triśālānyupalakṣayet| prakāreṣu ca sarveṣu nindyau yāmyāparojjhitau

एकस्मिन्स्वामिनो मृत्युरपरस्मिन् धनक्षयः। पूर्वोत्तरोज्झितौ धन्यौ संज्ञाश्चैषां प्रकारतः

ekasminsvāmino mṛtyuraparasmin dhanakṣayaḥ| pūrvottarojjhitau dhanyau saṃjñāścaiṣāṃ prakārataḥ

स्युरुदक्पूर्वयाम्याप्यशलाहीनान्यनुक्रमात्। हिरण्यनाभसुक्षेत्रचुल्लीपक्षघ्ननामभिः

syurudakpūrvayāmyāpyaśalāhīnānyanukramāt| hiraṇyanābhasukṣetracullīpakṣaghnanāmabhiḥ

विनियोगो यथालिन्दमलिन्दव्यूढिरिच्छया। वेश्मान्यथ द्विशालानि कीर्त्यन्ते षड् यथाक्रमम्

viniyogo yathālindamalindavyūḍhiricchayā| veśmānyatha dviśālāni kīrtyante ṣaḍ yathākramam

दिक्कर्णेसु द्विशालानि तत्कर्णान्येषु निर्दिशेत्। संमुखे द्वे समेतानि षडेतान्युपलक्षयेत्

dikkarṇesu dviśālāni tatkarṇānyeṣu nirdiśet| saṃmukhe dve sametāni ṣaḍetānyupalakṣayet

सिद्धर्थं दक्षिणाप्रत्यग्भवन्त्यत्रार्थसिद्धयः। यमसूर्यमुदक्प्रत्यक्तत्र मृत्युभयं सदा

siddharthaṃ dakṣiṇāpratyagbhavantyatrārthasiddhayaḥ| yamasūryamudakpratyaktatra mṛtyubhayaṃ sadā

प्रागुदीच्योस्तु दण्डः स्याद्दण्डस्तत्र सदा भवेत्। प्राग्याम्ययोस्तु वाताख्यं वास्तु तत्कलहोत्तरम्

prāgudīcyostu daṇḍaḥ syāddaṇḍastatra sadā bhavet| prāgyāmyayostu vātākhyaṃ vāstu tatkalahottaram

उदग्दक्षिनसाम्मुख्ये द्विशालं काचवास्त्विति। तत्र ज्ञातिविरोधः स्यान्न तत्कुर्यात्कदाचन

udagdakṣinasāmmukhye dviśālaṃ kācavāstviti| tatra jñātivirodhaḥ syānna tatkuryātkadācana

प्राक्प्रतीच्योस्तु साम्मुख्ये चुल्लीवास्तु विनिर्दिशेत्। तत्र वित्तक्षयो घोरः कदाप्येतन्न कारयेत्

prākpratīcyostu sāmmukhye cullīvāstu vinirdiśet| tatra vittakṣayo ghoraḥ kadāpyetanna kārayet

चतुश्शालं त्रिशालेन प्रान्तं प्राकारवर्तिना। पूर्वेण सप्तशालेषु मणिच्छन्द इति स्मृतम्

catuśśālaṃ triśālena prāntaṃ prākāravartinā| pūrveṇa saptaśāleṣu maṇicchanda iti smṛtam

अन्यानि चैवं त्रीण्याहुः प्रान्तमेव प्रदक्षिणम्। अपरं परिधानं च सपक्षमिति तानि च

anyāni caivaṃ trīṇyāhuḥ prāntameva pradakṣiṇam| aparaṃ paridhānaṃ ca sapakṣamiti tāni ca

एकभित्ती तु शाले द्वे गृहसंघट्ट उच्यते। न तं कुर्यात्स हि सदा बन्धदोषवधप्रदः

ekabhittī tu śāle dve gṛhasaṃghaṭṭa ucyate| na taṃ kuryātsa hi sadā bandhadoṣavadhapradaḥ

इत्युच्चनीचगृहभागफलं प्रदिष्ट-। मस्मिन्नलिन्दफलमप्यशुभं शुभं च। यद्द्वित्रिशालगृहलक्ष्म तदप्यमुष्मिन्। सामान्यतो द्वितययोगभवं च सम्यक्

ityuccanīcagṛhabhāgaphalaṃ pradiṣṭa-| masminnalindaphalamapyaśubhaṃ śubhaṃ ca| yaddvitriśālagṛhalakṣma tadapyamuṣmin| sāmānyato dvitayayogabhavaṃ ca samyak

अथ द्वासप्ततित्रिशाललक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः

अथ द्वासप्ततेर्ब्रूमस्त्रिशालानां यथाक्रमम्। अभिघानानि कार्त्स्न्येन लक्षणानि पृथक्पृथक्

atha dvāsaptaterbrūmastriśālānāṃ yathākramam| abhighānāni kārtsnyena lakṣaṇāni pṛthakpṛthak

मुख्यानि तेषु चत्वारि कथ्यन्ते तानि नामतः। हिरण्यनाभं सुक्षेत्रं चुल्ली पक्षघ्नमेव च

mukhyāni teṣu catvāri kathyante tāni nāmataḥ| hiraṇyanābhaṃ sukṣetraṃ cullī pakṣaghnameva ca

हिरण्यनाभमुत्कृष्टं हीनमुत्तरशालया। तत्स्याद्धनप्रदं भर्तुः सुक्षेत्रं पूर्वया विना

hiraṇyanābhamutkṛṣṭaṃ hīnamuttaraśālayā| tatsyāddhanapradaṃ bhartuḥ sukṣetraṃ pūrvayā vinā

सुक्षेत्रं लक्षणोपेतमृद्धिवृद्धिप्रदं विभोः। चुल्ली दक्षिणया हीना शालया वित्तनाशिनी

sukṣetraṃ lakṣaṇopetamṛddhivṛddhipradaṃ vibhoḥ| cullī dakṣiṇayā hīnā śālayā vittanāśinī

पक्षघ्नं पश्चिमाहीनं वैरकृत्कुलनाशनम्। अलिन्दयोगादेतेषां लघुप्रस्तारयोगतः

pakṣaghnaṃ paścimāhīnaṃ vairakṛtkulanāśanam| alindayogādeteṣāṃ laghuprastārayogataḥ

मूषायोगाच्च भेदाः स्युरष्टादश पृथक्पृथक्। जाम्बूनदं हिरण्याख्यं रुक्माख्यं हेमसंज्ञितम्

mūṣāyogācca bhedāḥ syuraṣṭādaśa pṛthakpṛthak| jāmbūnadaṃ hiraṇyākhyaṃ rukmākhyaṃ hemasaṃjñitam

कनकं काञ्चनं स्वर्णं सुवर्णं च ततः परम्। सन्तापसंज्ञं सारं च तथा चामीकराह्वयम्

kanakaṃ kāñcanaṃ svarṇaṃ suvarṇaṃ ca tataḥ param| santāpasaṃjñaṃ sāraṃ ca tathā cāmīkarāhvayam

तपनं तापनीयं च शातकुम्भमथापि च। हिरण्यनाभं कल्याणं भूषणं भूतिभूषणम्

tapanaṃ tāpanīyaṃ ca śātakumbhamathāpi ca| hiraṇyanābhaṃ kalyāṇaṃ bhūṣaṇaṃ bhūtibhūṣaṇam

भेदा हिरण्यनाभस्येत्यष्टादश भवन्त्यमी। नागं सूर्यप्रभाख्यं च मत्तवारणकं तथा

bhedā hiraṇyanābhasyetyaṣṭādaśa bhavantyamī| nāgaṃ sūryaprabhākhyaṃ ca mattavāraṇakaṃ tathā

चतुर्थं केसरीत्युक्तं वासवं चेन्द्र मेव च। हरिंहँ सं सारसाण्डं कुञ्जरं तोयदं तथा

caturthaṃ kesarītyuktaṃ vāsavaṃ cendra meva ca| hariṃham̐ saṃ sārasāṇḍaṃ kuñjaraṃ toyadaṃ tathā

मेघमालाभिधानं च धारासारं महोदरम्। कर्दमं नामतश्चान्यत् सुक्षेत्रं प्रकरं तथा

meghamālābhidhānaṃ ca dhārāsāraṃ mahodaram| kardamaṃ nāmataścānyat sukṣetraṃ prakaraṃ tathā

सुक्षेत्रानुगतान्याहुस्तथान्यद्धान्यपूरकम्। चुल्लीभेदानथ ब्रूमस्तेषामाद्यं भुजङ्गमम्

sukṣetrānugatānyāhustathānyaddhānyapūrakam| cullībhedānatha brūmasteṣāmādyaṃ bhujaṅgamam

निर्जीवाख्यं विहङ्गं च नकुलं पन्नगाह्वयम्। शतच्छिद्रं च सर्पं च कोपसंज्ञं भगन्दरम्

nirjīvākhyaṃ vihaṅgaṃ ca nakulaṃ pannagāhvayam| śatacchidraṃ ca sarpaṃ ca kopasaṃjñaṃ bhagandaram

उद्वेजनाख्यं सन्न्यासं निस्तोषं करुणाननम्। वारणं दारणं चुल्ली ककुदं कन्दरं तथा

udvejanākhyaṃ sannyāsaṃ nistoṣaṃ karuṇānanam| vāraṇaṃ dāraṇaṃ cullī kakudaṃ kandaraṃ tathā

इति चुल्लीप्रभेदेषु मन्दिराणि दशाष्ट च। ब्रूमः पक्षघ्नसंबद्धगृहनामानि सम्प्रति

iti cullīprabhedeṣu mandirāṇi daśāṣṭa ca| brūmaḥ pakṣaghnasaṃbaddhagṛhanāmāni samprati

राक्षसं ध्वान्तसंहारं देवारि सुरदारुणम्। घोषणं व्याघ्रशार्दूले शोषणाख्यं विशोषणम्

rākṣasaṃ dhvāntasaṃhāraṃ devāri suradāruṇam| ghoṣaṇaṃ vyāghraśārdūle śoṣaṇākhyaṃ viśoṣaṇam

मत्तदं च निरानन्दं शाकुनं विघ्ननिर्घृणे। रिपुसंहदपक्षघ्ने सुतघ्न वैरिपूरणम्

mattadaṃ ca nirānandaṃ śākunaṃ vighnanirghṛṇe| ripusaṃhadapakṣaghne sutaghna vairipūraṇam

इत्यष्टादश पक्षघ्नभेदाः प्रोक्ता यथाक्रमम्। हिरण्यनाभभेदेषु धन्यं जाम्बूनदं गृहम्

ityaṣṭādaśa pakṣaghnabhedāḥ proktā yathākramam| hiraṇyanābhabhedeṣu dhanyaṃ jāmbūnadaṃ gṛham

आद्याद्याभिश्चतसृभिर्मूषाभिरुपलक्षितम्। यत्राद्याद्वित्रिपञ्चम्यो हिरण्यं नाम तच्छुभम्

ādyādyābhiścatasṛbhirmūṣābhirupalakṣitam| yatrādyādvitripañcamyo hiraṇyaṃ nāma tacchubham

पञ्चम्याद्याद्वितुर्याभिः स्याद्रुक्मं रुक्मदं गृहम्। आद्यात्रितुर्यापञ्चम्यो यत्र तद्धेमसंज्ञितम्

pañcamyādyādvituryābhiḥ syādrukmaṃ rukmadaṃ gṛham| ādyātrituryāpañcamyo yatra taddhemasaṃjñitam

द्वित्रितुर्यापञ्चमीभिः कनकं कनकावहम्। साद्याभिर्द्वित्रिषष्ठीभिः काञ्चनं काञ्चनप्रदम्

dvitrituryāpañcamībhiḥ kanakaṃ kanakāvaham| sādyābhirdvitriṣaṣṭhībhiḥ kāñcanaṃ kāñcanapradam

आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिः स्वर्णं स्वर्णविवृद्धये। सुवर्णमाद्यात्रिचतुःषष्ठीभिः स्यात्सुवर्णदम्

ādyādvituryāṣaṣṭhībhiḥ svarṇaṃ svarṇavivṛddhaye| suvarṇamādyātricatuḥṣaṣṭhībhiḥ syātsuvarṇadam

स्याद्द्वित्रितुर्याषष्ठीभिः सन्तापं तापशान्तिकृत्। आद्याद्विपञ्चमीषष्ठ्यो यत्र तत्सारमुत्तमम्

syāddvitrituryāṣaṣṭhībhiḥ santāpaṃ tāpaśāntikṛt| ādyādvipañcamīṣaṣṭhyo yatra tatsāramuttamam

चामीकरं त्रिषष्ठ्याद्यापञ्चमीभिर्गृहोत्तमम्। द्वित्रिषट्पञ्चमीभिः स्यात्तपनं नाम मन्दिरम्

cāmīkaraṃ triṣaṣṭhyādyāpañcamībhirgṛhottamam| dvitriṣaṭpañcamībhiḥ syāttapanaṃ nāma mandiram

षट्तुर्याद्यापञ्चमीभिस्तापनीयमुदाहृतम्। शातकुम्भं द्विषट्पञ्चचतुर्थीभिर्भवेद्गृहम्

ṣaṭturyādyāpañcamībhistāpanīyamudāhṛtam| śātakumbhaṃ dviṣaṭpañcacaturthībhirbhavedgṛham

हिरण्यनाभं त्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिरीरितम्। कल्याणमाद्यात्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिरुच्यते

hiraṇyanābhaṃ tricatuḥpañcaṣaṣṭhībhirīritam| kalyāṇamādyātricatuḥpañcaṣaṣṭhībhirucyate

षट्पञ्चद्वित्रितुर्याभिर्भवेद् भूषणसंज्ञितम्। आद्याद्वित्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिर्भूतभूषणम्

ṣaṭpañcadvitrituryābhirbhaved bhūṣaṇasaṃjñitam| ādyādvitricatuḥpañcaṣaṣṭhībhirbhūtabhūṣaṇam

अथ सुक्षेत्रभेदानां लक्षणान्यभिदध्महे। यत्राद्याद्वित्रितुर्याभिस्तन्नागं नाम मन्दिरम्

atha sukṣetrabhedānāṃ lakṣaṇānyabhidadhmahe| yatrādyādvitrituryābhistannāgaṃ nāma mandiram

यत्राद्याद्वित्रिपञ्चम्यस्तत्सूर्यप्रभमुच्यते। आद्याद्वितुर्यापञ्चम्यो यत्र तन्मत्तवारणम्

yatrādyādvitripañcamyastatsūryaprabhamucyate| ādyādvituryāpañcamyo yatra tanmattavāraṇam

आद्यात्रितुर्यापञ्चम्यो यत्र तत्केसरीं विदुः। वासवं पञ्चमीतुर्याद्वितीयाभिस्तदुच्यते

ādyātrituryāpañcamyo yatra tatkesarīṃ viduḥ| vāsavaṃ pañcamīturyādvitīyābhistaducyate

षष्ठ्याद्यात्रिद्वितीयाभिरिन्द्र मन्दिरमीरितम्। आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिर्हरिसंज्ञमुदाहृतम्

ṣaṣṭhyādyātridvitīyābhirindra mandiramīritam| ādyādvituryāṣaṣṭhībhirharisaṃjñamudāhṛtam

आद्यात्रितुर्याषष्ठीभिर्हंससंज्ञं निवेशनम्। षष्ठीद्वित्रिचतुर्थीभिः सारसं नामतो भवेत्

ādyātrituryāṣaṣṭhībhirhaṃsasaṃjñaṃ niveśanam| ṣaṣṭhīdvitricaturthībhiḥ sārasaṃ nāmato bhavet

आद्याद्विपञ्चषष्ठीभिः कथयन्तीह कुञ्जरम्। आद्यात्रिपञ्चषष्ठीभिर्विज्ञेयं तोयदं गृहम्

ādyādvipañcaṣaṣṭhībhiḥ kathayantīha kuñjaram| ādyātripañcaṣaṣṭhībhirvijñeyaṃ toyadaṃ gṛham

मेघमालं त्रिषट्पञ्चद्वितीयाभिरुदाहृतम्। धारासारं चतुःपञ्चषडाद्याभिर्भवेद्गृहम्

meghamālaṃ triṣaṭpañcadvitīyābhirudāhṛtam| dhārāsāraṃ catuḥpañcaṣaḍādyābhirbhavedgṛham

द्विचतुःपञ्चषष्ठीभिर्महोदरमिति स्मृतम्। कर्दमं नाम षट्पञ्चत्रितुर्याभिर्जयावहम्

dvicatuḥpañcaṣaṣṭhībhirmahodaramiti smṛtam| kardamaṃ nāma ṣaṭpañcatrituryābhirjayāvaham

षट्पञ्चतुर्यात्र्याद्याभिः सुक्षेत्रं स्याद्धनप्रदम्। द्वित्रिषट्पञ्चतुर्याभिर्भवेत्प्रकरमृद्धिदम्

ṣaṭpañcaturyātryādyābhiḥ sukṣetraṃ syāddhanapradam| dvitriṣaṭpañcaturyābhirbhavetprakaramṛddhidam

आद्याभिश्च षडेताभिर्विज्ञेयं धान्यपूरकम्। अष्टादशैते सुक्षेत्रगृहभेदाः प्रकीर्तिताः

ādyābhiśca ṣaḍetābhirvijñeyaṃ dhānyapūrakam| aṣṭādaśaite sukṣetragṛhabhedāḥ prakīrtitāḥ

आद्याद्वित्रिचतुर्थीभिर्मूषाभिः स्याद्भुजङ्गमम्। निर्जीवमाद्यापञ्चत्रिद्वितीयाभिर्निवेशनम्

ādyādvitricaturthībhirmūṣābhiḥ syādbhujaṅgamam| nirjīvamādyāpañcatridvitīyābhirniveśanam

आद्याद्विपञ्चतुर्याभिर्वहन्तीभिर्विदन्तीह विहङ्गमम्। पञ्चाद्यात्रिचतुर्थीभिर्मूषाभिर्नकुलं विदुः

ādyādvipañcaturyābhirvahantībhirvidantīha vihaṅgamam| pañcādyātricaturthībhirmūṣābhirnakulaṃ viduḥ

पञ्चद्वित्रिचतुर्थीभिः पन्नगं नामतो भवेत्। शतच्छिद्रं षडाद्यात्रिद्वितीयाभिर्भवेद्गृहम्

pañcadvitricaturthībhiḥ pannagaṃ nāmato bhavet| śatacchidraṃ ṣaḍādyātridvitīyābhirbhavedgṛham

आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिः सर्पमित्यभिधीयते। आद्यात्रिषट्चतुर्थीभिः कोपमित्यभिशब्दितम्

ādyādvituryāṣaṣṭhībhiḥ sarpamityabhidhīyate| ādyātriṣaṭcaturthībhiḥ kopamityabhiśabditam

षट्चतुस्त्रिद्वितीयाभिर्भवेद्वेश्म भगन्दरम्। आद्याद्विपञ्चषष्ठीभिरुद्वेजनमुदाहृतम्

ṣaṭcatustridvitīyābhirbhavedveśma bhagandaram| ādyādvipañcaṣaṣṭhībhirudvejanamudāhṛtam

सन्न्यासमाद्यापञ्चत्रिषष्ठीभिर्भवनाधमम्। द्वित्रिषट्पञ्चमीभिस्तु निस्तोयमभिधीयते

sannyāsamādyāpañcatriṣaṣṭhībhirbhavanādhamam| dvitriṣaṭpañcamībhistu nistoyamabhidhīyate

तुर्याद्यापञ्चषष्ठीभिः करुणाननमुच्यते। द्विचतुःपञ्चषष्ठीभिर्वारणं मुखवारणम्

turyādyāpañcaṣaṣṭhībhiḥ karuṇānanamucyate| dvicatuḥpañcaṣaṣṭhībhirvāraṇaṃ mukhavāraṇam

त्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिर्दारणं श्रीविदारणम्। चुल्ल्याद्यात्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिर्वित्तनाशनम्

tricatuḥpañcaṣaṣṭhībhirdāraṇaṃ śrīvidāraṇam| cullyādyātricatuḥpañcaṣaṣṭhībhirvittanāśanam

षट्पञ्चद्वित्रितुर्याभिः ककुदं नाम मन्दिरम्। कन्दरं षट्चतुःपञ्चत्रिद्व्याद्याभिर्गृहाधमम्

ṣaṭpañcadvitrituryābhiḥ kakudaṃ nāma mandiram| kandaraṃ ṣaṭcatuḥpañcatridvyādyābhirgṛhādhamam

अथाष्टादश कथ्यन्ते भेदाः पक्षघ्नसंश्रयाः। तेषु राक्षसमाद्याद्वित्रिचतुर्थीभिरुच्यते

athāṣṭādaśa kathyante bhedāḥ pakṣaghnasaṃśrayāḥ| teṣu rākṣasamādyādvitricaturthībhirucyate

पञ्चाद्याद्वितृतीयाभिर्ध्वान्तसंघातमीरितम्। पञ्चाद्याद्विचतुर्थीभिर्देवारीति निगद्यते

pañcādyādvitṛtīyābhirdhvāntasaṃghātamīritam| pañcādyādvicaturthībhirdevārīti nigadyate

आद्यात्रिपञ्चतुर्याभिर्विज्ञेयं देवदारुणम्। पञ्चत्रिद्विचतुर्थीभिर्घोषणं दुःखघोषणम्

ādyātripañcaturyābhirvijñeyaṃ devadāruṇam| pañcatridvicaturthībhirghoṣaṇaṃ duḥkhaghoṣaṇam

षडाद्याद्वितृतीयाभिर्व्याघ्रमित्यभिधीयते। आद्याद्वितुर्याषष्ठीभिः शार्दूलं स्यान्निवेशनम्

ṣaḍādyādvitṛtīyābhirvyāghramityabhidhīyate| ādyādvituryāṣaṣṭhībhiḥ śārdūlaṃ syānniveśanam

आद्यात्रितुर्याषष्ठीभिः शोषणं पुत्रशोषणम्। षट्तुर्याद्वितृतीयाभिर्विजानीयाद्विशोषणम्

ādyātrituryāṣaṣṭhībhiḥ śoṣaṇaṃ putraśoṣaṇam| ṣaṭturyādvitṛtīyābhirvijānīyādviśoṣaṇam

आद्याद्विपञ्चषष्ठीभिर्मत्तदं नाम मन्दिरम्। निरानन्दाख्यमाद्यात्रिपञ्चषष्ठीभिरुच्यते

ādyādvipañcaṣaṣṭhībhirmattadaṃ nāma mandiram| nirānandākhyamādyātripañcaṣaṣṭhībhirucyate

पञ्चषड्द्वितृतीयाभिः शाकुनं नामतो भवेत्। विघ्नमाद्याचतुःपञ्चषष्ठीभिर्विघ्नवर्धनम्

pañcaṣaḍdvitṛtīyābhiḥ śākunaṃ nāmato bhavet| vighnamādyācatuḥpañcaṣaṣṭhībhirvighnavardhanam

निर्घृणं षट्चतुःपञ्चद्वितीयाभिरसौख्यकृत्। त्रिचतुःपञ्चषष्ठीभिर्वदन्ति रिपुसंहदम्

nirghṛṇaṃ ṣaṭcatuḥpañcadvitīyābhirasaukhyakṛt| tricatuḥpañcaṣaṣṭhībhirvadanti ripusaṃhadam

षट्पञ्चतुर्यात्र्याभिः पक्षघ्नं सुतनाशनम्। षट्पञ्चद्वित्रितुर्याभिः सुतघ्नं स्सुतसूदनम्

ṣaṭpañcaturyātryābhiḥ pakṣaghnaṃ sutanāśanam| ṣaṭpañcadvitrituryābhiḥ sutaghnaṃ ssutasūdanam

षट्पञ्चद्वित्रितुर्याद्या यत्र तद्वैरिपूरणम्। पक्षघ्नस्यानुगान्येवं गृहाण्यष्टादश क्रमात्

ṣaṭpañcadvitrituryādyā yatra tadvairipūraṇam| pakṣaghnasyānugānyevaṃ gṛhāṇyaṣṭādaśa kramāt

चतुराद्यास्त्रिशालेषु मूषा बाह्या न चान्तरा। स्याद्विनाद्यां द्वितीयां च त्रिशालं पञ्चभद्र कम्। बाह्यतः क्रममुत्सृज्य त्रिशालविधिरीरितः

caturādyāstriśāleṣu mūṣā bāhyā na cāntarā| syādvinādyāṃ dvitīyāṃ ca triśālaṃ pañcabhadra kam| bāhyataḥ kramamutsṛjya triśālavidhirīritaḥ

हिरण्यनाभादिनिकेतनानां चतुष्टयस्यैवममी प्रकाराः। द्विसप्ततिः कृत्स्नतयोपदिष्टाः प्रत्येकमष्टादशभेदकॢप्ताः

hiraṇyanābhādiniketanānāṃ catuṣṭayasyaivamamī prakārāḥ| dvisaptatiḥ kṛtsnatayopadiṣṭāḥ pratyekamaṣṭādaśabhedakḷptāḥ

समराङ्गणसूत्रधार अध्याय २२

अथ द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोध्यायः। द्विशालानि द्विपञ्चाशत्स्युः शुभान्यशुभानि च। लक्षणानि क्रमात्तेषामिदानीं सम्प्रचक्ष्महे

atha dviśālagṛhalakṣaṇaṃ nāma dvāviṃśodhyāyaḥ| dviśālāni dvipañcāśatsyuḥ śubhānyaśubhāni ca| lakṣaṇāni kramātteṣāmidānīṃ sampracakṣmahe

सिद्धार्थं यमसूर्यं च दण्डाख्यं वातसंज्ञितम्। चुल्ली काचं च मुख्यानि द्विशालानि षडेव हि

siddhārthaṃ yamasūryaṃ ca daṇḍākhyaṃ vātasaṃjñitam| cullī kācaṃ ca mukhyāni dviśālāni ṣaḍeva hi

अनेकभेदभिन्नानि लघुप्रस्तारयोगतः। मूषाभेदक्रमेण स्युर्भेदाभेदक्रमेण तु

anekabhedabhinnāni laghuprastārayogataḥ| mūṣābhedakrameṇa syurbhedābhedakrameṇa tu

तथा निलीनकरणाद्वीथिकालिन्दमार्गतः। प्राग्ग्रीवादिविधानेन द्वैशाल्यादिविपर्ययात्

tathā nilīnakaraṇādvīthikālindamārgataḥ| prāggrīvādividhānena dvaiśālyādiviparyayāt

यथासम्भवमेतानि कथयामः समासतः। निर्वाहतश्च मूषाणामनिर्वाहाच्च नामतः

yathāsambhavametāni kathayāmaḥ samāsataḥ| nirvāhataśca mūṣāṇāmanirvāhācca nāmataḥ

छन्दतो गुणतो रूपादशुभानि शुभानि च। हितार्थाय नरेन्द्रा णां वर्णिनां लिङ्गिनामपि

chandato guṇato rūpādaśubhāni śubhāni ca| hitārthāya narendrā ṇāṃ varṇināṃ liṅgināmapi

हस्तिनी महिषी चेति द्वे शाले यत्र वेश्मनि। तत्सिद्धार्थमिति ज्ञेयं वित्तसम्पत्तिकारकम्

hastinī mahiṣī ceti dve śāle yatra veśmani| tatsiddhārthamiti jñeyaṃ vittasampattikārakam

मृत्युदं महिषीगावीभ्यां भवेद्यमसूर्यकम्। दण्डं स्याच्छगलीगावीशालाभ्यां दण्डभीतिदम्

mṛtyudaṃ mahiṣīgāvībhyāṃ bhavedyamasūryakam| daṇḍaṃ syācchagalīgāvīśālābhyāṃ daṇḍabhītidam

वातं करेणुच्छगलीयुक्तमुद्वेगकारकम्। महिष्यजाभ्यामुद्वेगकरी चुल्ली धनापहा

vātaṃ kareṇucchagalīyuktamudvegakārakam| mahiṣyajābhyāmudvegakarī cullī dhanāpahā

काचं करेणुगावीम्यां सुहृत्प्रीतिविनाशनम्। एकमूषममूषं च न द्विशालेषु कारयेत्

kācaṃ kareṇugāvīmyāṃ suhṛtprītivināśanam| ekamūṣamamūṣaṃ ca na dviśāleṣu kārayet

व्यत्यासात्काचचुल्ल्योश्च सर्वाभिस्तिसृभिस्तथा। चत्वार्याद्यानि भिद्यन्ते लघुप्रस्तारयोगतः

vyatyāsātkācacullyośca sarvābhistisṛbhistathā| catvāryādyāni bhidyante laghuprastārayogataḥ

प्रत्येकमेकादशधा मन्दिराण्यभिधानतः। अन्ये चतुर्धा भिद्येते प्रत्येकं द्वे निवेशने

pratyekamekādaśadhā mandirāṇyabhidhānataḥ| anye caturdhā bhidyete pratyekaṃ dve niveśane

एषां मूषा भिदाभेदात्तद्वाह्यावाहहेतुकाः। वसुधारं भवेत्तेषामाद्यं सिद्धार्थकं ततः

eṣāṃ mūṣā bhidābhedāttadvāhyāvāhahetukāḥ| vasudhāraṃ bhavetteṣāmādyaṃ siddhārthakaṃ tataḥ

कल्याणकं शाश्वतं च शिवं कामप्रदं तथा। स्त्रीदं शान्तं निष्कलङ्कं धनाधीशं कुबेरकम्

kalyāṇakaṃ śāśvataṃ ca śivaṃ kāmapradaṃ tathā| strīdaṃ śāntaṃ niṣkalaṅkaṃ dhanādhīśaṃ kuberakam

सिद्धार्थमनुजान्येवमेतान्येकादश क्रमात्। संहारं यमसूर्यं च कालं वैवस्वतं यमम्

siddhārthamanujānyevametānyekādaśa kramāt| saṃhāraṃ yamasūryaṃ ca kālaṃ vaivasvataṃ yamam

करालं विकरालं च कबन्धं मृतकं शवम्। यमसूर्यस्य भेदाः स्युः सद्मनो महिषं तथा

karālaṃ vikarālaṃ ca kabandhaṃ mṛtakaṃ śavam| yamasūryasya bhedāḥ syuḥ sadmano mahiṣaṃ tathā

प्रचण्डचण्डे दण्डाख्यमुद्दण्डं काण्डकोटरे। विग्रहं निग्रहं धूम्रं निर्धूमं दन्तिदारुणं

pracaṇḍacaṇḍe daṇḍākhyamuddaṇḍaṃ kāṇḍakoṭare| vigrahaṃ nigrahaṃ dhūmraṃ nirdhūmaṃ dantidāruṇaṃ

एकादशामी दण्डस्य भेदा दण्डभयप्रदाः। मरुत्पवनवाताख्यान्यनिलं सप्रभञ्जनम्

ekādaśāmī daṇḍasya bhedā daṇḍabhayapradāḥ| marutpavanavātākhyānyanilaṃ saprabhañjanam

घनार्यम्बुदविध्वंसि प्रलयं कलहं कलिः। कलिचुल्ली च वातस्य भेदा उद्वेगदायकाः

ghanāryambudavidhvaṃsi pralayaṃ kalahaṃ kaliḥ| kalicullī ca vātasya bhedā udvegadāyakāḥ

रोगं चुल्ल्यनलं भस्म चुल्ल्या भेदचतुष्टयम्। काचस्य तु च्छलं काचं कुलघ्नं च विरोधि च

rogaṃ cullyanalaṃ bhasma cullyā bhedacatuṣṭayam| kācasya tu cchalaṃ kācaṃ kulaghnaṃ ca virodhi ca

द्वापञ्चाशद्द्विशालानाममी भेदाः प्रकीर्तिताः। ब्रूमः साम्प्रतमेतेषां लक्षणानि पृथक्पृथक्

dvāpañcāśaddviśālānāmamī bhedāḥ prakīrtitāḥ| brūmaḥ sāmpratameteṣāṃ lakṣaṇāni pṛthakpṛthak

आद्याद्वितीये वहतो यत्र मूषे धनप्रदे। वसुधाराभिधानं तद्गृहं सर्वार्थकानुगम्

ādyādvitīye vahato yatra mūṣe dhanaprade| vasudhārābhidhānaṃ tadgṛhaṃ sarvārthakānugam

आद्यातृतीये वहतो यत्र सिद्धार्थकं हि तत्। सर्वोपद्र वनिर्मुक्तं सिद्धिकृच्चिन्तितार्थकृत्

ādyātṛtīye vahato yatra siddhārthakaṃ hi tat| sarvopadra vanirmuktaṃ siddhikṛccintitārthakṛt

द्वितृतीयं वहन्मूषं भवेत् कल्याणमृद्धिकृत्। वहदाद्यचतुर्थीकं शाश्वतं गृहमुत्तमम्

dvitṛtīyaṃ vahanmūṣaṃ bhavet kalyāṇamṛddhikṛt| vahadādyacaturthīkaṃ śāśvataṃ gṛhamuttamam

शिवं द्वितीयातुर्याभ्यां वहन्तीभ्यां सुखप्रदम्। कामदं त्रिचतुर्थीभ्यां भवेच्चिन्तितकामदम्

śivaṃ dvitīyāturyābhyāṃ vahantībhyāṃ sukhapradam| kāmadaṃ tricaturthībhyāṃ bhaveccintitakāmadam

आद्याद्याभिस्तु तिसृभिः स्त्रीप्रदं संप्रदं प्रभोः। आद्याद्वितीयातुर्याभिः शान्तं शान्तिप्रदायकम्

ādyādyābhistu tisṛbhiḥ strīpradaṃ saṃpradaṃ prabhoḥ| ādyādvitīyāturyābhiḥ śāntaṃ śāntipradāyakam

आद्यातृतीयातुर्याभिर्निष्कलङ्कं समृद्धिकृत्। द्वितृतीयाचतुर्थीभिर्धनेशं धनवर्द्धनम्

ādyātṛtīyāturyābhirniṣkalaṅkaṃ samṛddhikṛt| dvitṛtīyācaturthībhirdhaneśaṃ dhanavarddhanam

आद्याद्याभिश्चतसृभिः कुबेरं वित्तवृद्धिकृत्। यमसूर्यप्रभेदेषु ब्रूमो लक्ष्म फलानि च

ādyādyābhiścatasṛbhiḥ kuberaṃ vittavṛddhikṛt| yamasūryaprabhedeṣu brūmo lakṣma phalāni ca

आद्याद्वितीयामूषाभ्यां संहारं स्वामिनाशनम् । गृहमाद्यातृतीयाभ्यां मृत्युदं यमसूर्यकम्

ādyādvitīyāmūṣābhyāṃ saṃhāraṃ svāmināśanam | gṛhamādyātṛtīyābhyāṃ mṛtyudaṃ yamasūryakam

द्वितृतीयं वहन्मूषं कालं योषिद्विनाशनम्। वैवस्वतं वहत्तुर्यप्रथमं रोगकारकम्

dvitṛtīyaṃ vahanmūṣaṃ kālaṃ yoṣidvināśanam| vaivasvataṃ vahatturyaprathamaṃ rogakārakam

यमालयं द्वितुर्याभ्यां स्वामिनो यमदर्शनम्। करालं त्रिचतुर्थीभ्यां भर्तुः प्राणविनाशनम्

yamālayaṃ dvituryābhyāṃ svāmino yamadarśanam| karālaṃ tricaturthībhyāṃ bhartuḥ prāṇavināśanam

आद्याभिस्तिसृभिः स्वामिनाशनं विकरालकम्। आद्याद्वितीयातुर्याभिः कबन्धं भर्तृनाशनम्

ādyābhistisṛbhiḥ svāmināśanaṃ vikarālakam| ādyādvitīyāturyābhiḥ kabandhaṃ bhartṛnāśanam

आद्यातृतीयातुर्याभिर्भर्तृघ्नं मृतकालयम्। शबं द्वित्रिचतुर्थीभिः स्वामिनो मरणप्रदम्

ādyātṛtīyāturyābhirbhartṛghnaṃ mṛtakālayam| śabaṃ dvitricaturthībhiḥ svāmino maraṇapradam

आद्याद्याभिश्चतसृभिः स्वामिघ्नं महिषं विदुः। प्रचण्डं दण्डभेदेषु पूर्वया सद्वितीयया

ādyādyābhiścatasṛbhiḥ svāmighnaṃ mahiṣaṃ viduḥ| pracaṇḍaṃ daṇḍabhedeṣu pūrvayā sadvitīyayā

गृहमादौ विजानीयाद्भर्तुर्नृपभयप्रदम्। चण्डमाद्यातृतीयाभ्यां चण्डदण्डभयप्रदम्

gṛhamādau vijānīyādbharturnṛpabhayapradam| caṇḍamādyātṛtīyābhyāṃ caṇḍadaṇḍabhayapradam

दण्डं स्याद्द्वितृतीयाभ्यां राजदण्डाय दारुणम्। उद्दण्डमाद्यातुर्याभ्यां स्वामिनो दण्डभीतिदम्

daṇḍaṃ syāddvitṛtīyābhyāṃ rājadaṇḍāya dāruṇam| uddaṇḍamādyāturyābhyāṃ svāmino daṇḍabhītidam

काण्डं द्वितीयातुर्याभ्यां काण्डवद्भेदकारकम्। कोटरं त्रिचतुर्थीभ्यां स्वामिनो विग्रहावहम्

kāṇḍaṃ dvitīyāturyābhyāṃ kāṇḍavadbhedakārakam| koṭaraṃ tricaturthībhyāṃ svāmino vigrahāvaham

प्रथमाद्वितृतीयाभिर्विग्रहं वधबन्धकृत्। आद्याद्वितीयातुर्याभिर्निग्रहं विग्रहावहम्

prathamādvitṛtīyābhirvigrahaṃ vadhabandhakṛt| ādyādvitīyāturyābhirnigrahaṃ vigrahāvaham

आद्यातृतीयातुर्याभिर्धूम्रं सर्वधनापहम्। द्वितृतीयाचतुर्थीभिर्निर्धूमं धननाशनम्

ādyātṛtīyāturyābhirdhūmraṃ sarvadhanāpaham| dvitṛtīyācaturthībhirnirdhūmaṃ dhananāśanam

आद्याद्याभिश्चतसृभिर्दन्तिदारुणमर्थहृत्। आद्याद्वितीयामूषाभ्यां वातभेदेषु मन्दिरम्

ādyādyābhiścatasṛbhirdantidāruṇamarthahṛt| ādyādvitīyāmūṣābhyāṃ vātabhedeṣu mandiram

मरुत्संज्ञं भवेत् तत्र वसतां कलहः सदा। उद्वेगकारि पवनं तृतीयाद्योपलक्षितम्

marutsaṃjñaṃ bhavet tatra vasatāṃ kalahaḥ sadā| udvegakāri pavanaṃ tṛtīyādyopalakṣitam

वाताख्यं द्वितृतीयाभ्यां सदा सन्तापकारकम्। सन्तापोद्वासकार्याद्यातुर्याभ्यामनिलं भवेत्

vātākhyaṃ dvitṛtīyābhyāṃ sadā santāpakārakam| santāpodvāsakāryādyāturyābhyāmanilaṃ bhavet

प्रभञ्जनं द्वितुर्याभ्यां शोकसन्तापकारकम्। तृतीयया चतुर्थ्या च घनार्युद्वेगकारकम्

prabhañjanaṃ dvituryābhyāṃ śokasantāpakārakam| tṛtīyayā caturthyā ca ghanāryudvegakārakam

आद्यया द्वितृतीयाभ्यां रोगं कार्यार्थनाशनम्। आद्याद्वितीयातुर्याभिः प्रलयं चित्ततापकृत्

ādyayā dvitṛtīyābhyāṃ rogaṃ kāryārthanāśanam| ādyādvitīyāturyābhiḥ pralayaṃ cittatāpakṛt

आद्याद्वितीयातुर्याभिः कलहं कलहावहम्। द्वितृत्तीयाचतुर्थीभिः कलिः सन्तापकारकम्

ādyādvitīyāturyābhiḥ kalahaṃ kalahāvaham| dvitṛttīyācaturthībhiḥ kaliḥ santāpakārakam

आद्याद्याभिश्चतसृभिः कलिचुल्ली धनापहा। रोगमाद्याद्वितीयाभ्यां चुल्लीभेदेषु शोकदम्

ādyādyābhiścatasṛbhiḥ kalicullī dhanāpahā| rogamādyādvitīyābhyāṃ cullībhedeṣu śokadam

स्याद्द्वितीयातृतीयाभ्यां चुल्ली वित्तविनाशनी। वसुघ्नमनलं नाम त्रितुर्याभ्यां निवेशनम्

syāddvitīyātṛtīyābhyāṃ cullī vittavināśanī| vasughnamanalaṃ nāma trituryābhyāṃ niveśanam

वित्तघ्नमाद्यातुर्याभ्यां भस्माख्यं स्वामिनः सदा। उदङ्मुखाभ्यां मूषाभ्यां काचभेदेषु मन्दिरम्

vittaghnamādyāturyābhyāṃ bhasmākhyaṃ svāminaḥ sadā| udaṅmukhābhyāṃ mūṣābhyāṃ kācabhedeṣu mandiram

छलं नाम भवेन्नित्यं बन्धुवर्गापमानकृत्। दक्षिणोत्तरमूषाणां पौरस्त्ये वहतो यदि

chalaṃ nāma bhavennityaṃ bandhuvargāpamānakṛt| dakṣiṇottaramūṣāṇāṃ paurastye vahato yadi

काञ्चं नाम तदा वेश्म सज्जनानन्दकारकम्। मूषाभ्यां दक्षिणाभ्यां स्यात्कुलहं त्रिकुलक्षयम्

kāñcaṃ nāma tadā veśma sajjanānandakārakam| mūṣābhyāṃ dakṣiṇābhyāṃ syātkulahaṃ trikulakṣayam

दक्षिणोत्तरमूषाणां पाश्चात्ये वहतो यदि। विरोधं नाम तद्वेश्म सर्वलोकविरोधकृत्

dakṣiṇottaramūṣāṇāṃ pāścātye vahato yadi| virodhaṃ nāma tadveśma sarvalokavirodhakṛt

उक्तान्येवं द्विपञ्चाशद्द्विशालानां समासतः। एनानि मूषावहनप्रभेदात्फलप्रभेदाच्च निदर्शितनि। द्विशालवेश्मान्यधुनैकशालान्युदाह्रियन्ते भवनानि सम्यक्

uktānyevaṃ dvipañcāśaddviśālānāṃ samāsataḥ| enāni mūṣāvahanaprabhedātphalaprabhedācca nidarśitani| dviśālaveśmānyadhunaikaśālānyudāhriyante bhavanāni samyak

अथ एकशालालक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

गृहाणामेकशालानां वक्ष्यामो लक्षणान्यथ। शस्तानां निन्दितानां च यथावदनुपूर्वशः

gṛhāṇāmekaśālānāṃ vakṣyāmo lakṣaṇānyatha| śastānāṃ ninditānāṃ ca yathāvadanupūrvaśaḥ

विन्यसेच्चतुरः पूर्वं गुरून् वर्णान् यथाविधि। एभ्य एव प्रसूयन्ते भेदाः षोडश वेश्मनाम्

vinyaseccaturaḥ pūrvaṃ gurūn varṇān yathāvidhi| ebhya eva prasūyante bhedāḥ ṣoḍaśa veśmanām

गुरोरधो लघुं न्यस्येत्पूर्वं शेषं यथोपरि। गुरुभिः पूरयेत्पश्चाद्यावत्स्युर्लघवोऽखिलाः

guroradho laghuṃ nyasyetpūrvaṃ śeṣaṃ yathopari| gurubhiḥ pūrayetpaścādyāvatsyurlaghavo'khilāḥ

विद्यादलिन्दान्सर्वेषु लघुस्थानेषु पण्डितः। सव्यावर्तं गृहमुखादेतांश्च विनियोजयेत्

vidyādalindānsarveṣu laghusthāneṣu paṇḍitaḥ| savyāvartaṃ gṛhamukhādetāṃśca viniyojayet

एषामलिन्दसंयोगाद्भवनानां पृथक्पृथक्। नामानि गुणदोषाश्च वक्ष्यन्तेऽनुक्रमादतः

eṣāmalindasaṃyogādbhavanānāṃ pṛthakpṛthak| nāmāni guṇadoṣāśca vakṣyante'nukramādataḥ

ध्रुवं धन्यं जयं नन्दं खरं कान्तं मनोरमम्। सुमुखं दुर्मुखं क्रूरं सुपक्षं धनदं क्षयम्

dhruvaṃ dhanyaṃ jayaṃ nandaṃ kharaṃ kāntaṃ manoramam| sumukhaṃ durmukhaṃ krūraṃ supakṣaṃ dhanadaṃ kṣayam

आक्रन्दं विपुलं चैव विजयं गृहमुत्तमम्। ध्रुवे जयमवाप्नोति धन्ये धान्यागमो भवेत्

ākrandaṃ vipulaṃ caiva vijayaṃ gṛhamuttamam| dhruve jayamavāpnoti dhanye dhānyāgamo bhavet

जये सपत्नाञ्जयति नन्दे सर्वाः समृद्धयः। खरमायासदं वेश्म कान्ते च लभते श्रियम्

jaye sapatnāñjayati nande sarvāḥ samṛddhayaḥ| kharamāyāsadaṃ veśma kānte ca labhate śriyam

आयुरारोग्यमैश्वर्यं तथा वित्तस्य सम्पदः। मनोरमे मनस्तुष्टिर्गृहभर्तुः प्रकीर्तिता

āyurārogyamaiśvaryaṃ tathā vittasya sampadaḥ| manorame manastuṣṭirgṛhabhartuḥ prakīrtitā

सुमुखे राज्यसन्मानं दुर्मुखे कलहः सदा। क्रूरव्याधिभयं क्रूरे सुपक्षं गोत्रवृद्धिकृत्

sumukhe rājyasanmānaṃ durmukhe kalahaḥ sadā| krūravyādhibhayaṃ krūre supakṣaṃ gotravṛddhikṛt

धनदे हेमरत्नादि गाश्चैव लभते पुमान्। क्षयं सर्वक्षयं गेहमाक्रन्दं ज्ञातिमृत्युदम्

dhanade hemaratnādi gāścaiva labhate pumān| kṣayaṃ sarvakṣayaṃ gehamākrandaṃ jñātimṛtyudam

आरोग्यं विपुले ख्यातिर्विजये सर्वसम्पदः। यदि धन्ये द्वितीयोऽपि मुखालिन्दः प्रयुज्यते

ārogyaṃ vipule khyātirvijaye sarvasampadaḥ| yadi dhanye dvitīyo'pi mukhālindaḥ prayujyate

तद्गृहं रम्यनामेह भर्तुः सौभाग्यकारकम्। मुखालिन्देन नन्दाख्यं द्वितीयेन सुयोजितम्

tadgṛhaṃ ramyanāmeha bhartuḥ saubhāgyakārakam| mukhālindena nandākhyaṃ dvitīyena suyojitam

तच्छ्रीधरमिति ख्यातं तस्मिन् श्रीर्नित्यमाविशेत्। अलिन्दश्चेद्द्वितीयोऽपि कान्तस्यास्ये निवेश्यते

tacchrīdharamiti khyātaṃ tasmin śrīrnityamāviśet| alindaśceddvitīyo'pi kāntasyāsye niveśyate

मुदितं तद्भवेद्भर्तुर्भूतिकृद्भवनोत्तमम्। सुमुखस्य यदालिन्दो वक्त्रेऽन्यो विनिवेश्यते

muditaṃ tadbhavedbharturbhūtikṛdbhavanottamam| sumukhasya yadālindo vaktre'nyo viniveśyate

वर्धमानं तदा तत्स्यात्स्वामिलक्ष्मीविवर्धनम्। क्रूरं युक्तं द्वितीयेन मुखालिन्देन मन्दिरम्

vardhamānaṃ tadā tatsyātsvāmilakṣmīvivardhanam| krūraṃ yuktaṃ dvitīyena mukhālindena mandiram

करालं तद्विजानीयाद्भर्ता तस्य विनश्यति। अलिन्देन द्वितीयेन धनदं योजितं पुनः

karālaṃ tadvijānīyādbhartā tasya vinaśyati| alindena dvitīyena dhanadaṃ yojitaṃ punaḥ

सुनाभं तद्भवेत् तस्मिन् पशून् पुत्रानवाप्नुयात्। आक्रन्दस्य पुरोभागे यद्यलिन्दः कृतोऽपरः

sunābhaṃ tadbhavet tasmin paśūn putrānavāpnuyāt| ākrandasya purobhāge yadyalindaḥ kṛto'paraḥ

ध्वाङ्क्षसंज्ञं गृहं तज्ज्ञा निन्दितं प्रवदन्ति तत् । द्वितीयालिन्दघटना विजयस्य मुखे यदि

dhvāṅkṣasaṃjñaṃ gṛhaṃ tajjñā ninditaṃ pravadanti tat | dvitīyālindaghaṭanā vijayasya mukhe yadi

तत्समृद्धमिति ख्यातं गृहं स्यात्पुण्यकर्मणाम्। यान्युक्तानि ध्रुवादीनि पूर्ववेश्मानि षोडश

tatsamṛddhamiti khyātaṃ gṛhaṃ syātpuṇyakarmaṇām| yānyuktāni dhruvādīni pūrvaveśmāni ṣoḍaśa

शालाविभागं ज्ञात्वैषां तिर्यक्षड्दारु विन्यसेत्। षोडशान्ये च भेदाः स्युः संज्ञाश्चैषामनुक्रमात्

śālāvibhāgaṃ jñātvaiṣāṃ tiryakṣaḍdāru vinyaset| ṣoḍaśānye ca bhedāḥ syuḥ saṃjñāścaiṣāmanukramāt

सुन्दरं वरदं भद्रं प्रमोदं विमुखं शिवम्। सर्वलाभं विशालं च विलक्षमशुभं ध्वजम्

sundaraṃ varadaṃ bhadraṃ pramodaṃ vimukhaṃ śivam| sarvalābhaṃ viśālaṃ ca vilakṣamaśubhaṃ dhvajam

उद्द्योतं भीषणं शून्यमजितं कुलनन्दनम्। नामभिर्वेश्मनामेषां गुणदोषान्प्रकल्पयेत्

uddyotaṃ bhīṣaṇaṃ śūnyamajitaṃ kulanandanam| nāmabhirveśmanāmeṣāṃ guṇadoṣānprakalpayet

यथार्थनामान्येतानि यस्मात्प्रोक्तान्यविस्तरात्। एभ्य एवापराणि स्युर्वेश्मान्यन्यानि षोडश

yathārthanāmānyetāni yasmātproktānyavistarāt| ebhya evāparāṇi syurveśmānyanyāni ṣoḍaśa

शालापुरोविनिर्युक्ततिर्यक्षड्दारुकारणात्। हंसं सुलक्षणं सौम्यं जयन्तं भव्यमुत्तमम्

śālāpuroviniryuktatiryakṣaḍdārukāraṇāt| haṃsaṃ sulakṣaṇaṃ saumyaṃ jayantaṃ bhavyamuttamam

रुचिरं सम्भृतं क्षेममाक्षेमं सुकृतं वृषम्। उच्छन्नं व्ययमानन्दं सुनन्दं चेति कीर्तितम्

ruciraṃ sambhṛtaṃ kṣemamākṣemaṃ sukṛtaṃ vṛṣam| ucchannaṃ vyayamānandaṃ sunandaṃ ceti kīrtitam

एषामपि यथार्थत्वाद्गुणदोषान् निरूपयेत्। शालामध्ये च तिर्यक्स्थं षड्दारु विनिवेशयेत्

eṣāmapi yathārthatvādguṇadoṣān nirūpayet| śālāmadhye ca tiryaksthaṃ ṣaḍdāru viniveśayet

विहाय मर्मणां वेधानमीषामेव वेश्मनाम्। षोडशैव परेऽपि स्युर्भेदास्तांश्च यथाक्रमम्

vihāya marmaṇāṃ vedhānamīṣāmeva veśmanām| ṣoḍaśaiva pare'pi syurbhedāstāṃśca yathākramam

कथयामः समासेन यथार्थैरेव नामभिः। अलङ्कृतमलङ्कारं रमणं पूर्णमम्बरम्

kathayāmaḥ samāsena yathārthaireva nāmabhiḥ| alaṅkṛtamalaṅkāraṃ ramaṇaṃ pūrṇamambaram

पुण्यं सुगर्भं कलशं दुर्गतं रिक्तमीप्सितम्। सुभद्रं वन्दितं दीनं विभवं सर्वकामदम्

puṇyaṃ sugarbhaṃ kalaśaṃ durgataṃ riktamīpsitam| subhadraṃ vanditaṃ dīnaṃ vibhavaṃ sarvakāmadam

शालान्तः स्थितषड्दारुपश्चादपवरैः कृतैः। एभ्योऽपरेऽपि निर्दिष्टा भेदाः षोडश वेश्मनाम्

śālāntaḥ sthitaṣaḍdārupaścādapavaraiḥ kṛtaiḥ| ebhyo'pare'pi nirdiṣṭā bhedāḥ ṣoḍaśa veśmanām

प्रभवं भाविकं क्रीडं तिलकं क्रीडनं सुखम्। यशोदं कुमुदं कालं भासुरं सर्वभूषणम्

prabhavaṃ bhāvikaṃ krīḍaṃ tilakaṃ krīḍanaṃ sukham| yaśodaṃ kumudaṃ kālaṃ bhāsuraṃ sarvabhūṣaṇam

वसुधारं धनहरं कुपितं वित्तवृद्धिदम्। कुलोदयं च विज्ञेयं गुणदोषास्तु पूर्ववत्

vasudhāraṃ dhanaharaṃ kupitaṃ vittavṛddhidam| kulodayaṃ ca vijñeyaṃ guṇadoṣāstu pūrvavat

अनन्तरमिहोक्तानि यानि वेश्मानि षोडश। प्रत्येकं तान्यलिन्देन परिकुर्याच्चतुर्दिशम्

anantaramihoktāni yāni veśmāni ṣoḍaśa| pratyekaṃ tānyalindena parikuryāccaturdiśam

तद्भेदेभ्यः प्रसूतानि कथयामो विधानतः। चूडामणिं प्रभद्रं च क्षेमं शेखरमद्भुतम्

tadbhedebhyaḥ prasūtāni kathayāmo vidhānataḥ| cūḍāmaṇiṃ prabhadraṃ ca kṣemaṃ śekharamadbhutam

विकाशं भूतिदं हृष्टं विरोधं कालपाशकम्। निरामयं सुशालं च रौद्रं मोघं मनोरथम्

vikāśaṃ bhūtidaṃ hṛṣṭaṃ virodhaṃ kālapāśakam| nirāmayaṃ suśālaṃ ca raudraṃ moghaṃ manoratham

सुभद्रं चेति सदनं संज्ञाभिरुपलक्षयेत्। वेश्मनामेकशालानां शतं स्याच्चतुरुत्तरम्

subhadraṃ ceti sadanaṃ saṃjñābhirupalakṣayet| veśmanāmekaśālānāṃ śataṃ syāccaturuttaram

कथितं तच्च संस्थानैर्नामभिश्च यथाक्रमम्। हस्तिनी महिषी गावी छागली च यथाक्रमम्

kathitaṃ tacca saṃsthānairnāmabhiśca yathākramam| hastinī mahiṣī gāvī chāgalī ca yathākramam

तद्द्वयेन द्विपूर्वाणि ब्रूमो नामानि वेश्मनाम्। द्विहंसकं द्विचक्राह्वं द्विसारसमथापरम्

taddvayena dvipūrvāṇi brūmo nāmāni veśmanām| dvihaṃsakaṃ dvicakrāhvaṃ dvisārasamathāparam

द्विकोकिलं बुधैः ख्यातं हस्तिन्यादेः क्रमाद्गृहम्। त्रीण्यायुः पशुधान्यानां क्रमादाद्यानि वृद्धये

dvikokilaṃ budhaiḥ khyātaṃ hastinyādeḥ kramādgṛham| trīṇyāyuḥ paśudhānyānāṃ kramādādyāni vṛddhaye

एतेषामेव नाशाय भवेद्वेश्म द्विकोकिलम्। इत्येकशालभवनान्युदितान्यलिन्द। षड्दारुकापवरकावरणादिभेदैः। संज्ञा च लक्षणफलैः करिणीमुखाभिः। शालाभिरेवमपराणि च युग्मजानि

eteṣāmeva nāśāya bhavedveśma dvikokilam| ityekaśālabhavanānyuditānyalinda| ṣaḍdārukāpavarakāvaraṇādibhedaiḥ| saṃjñā ca lakṣaṇaphalaiḥ kariṇīmukhābhiḥ| śālābhirevamaparāṇi ca yugmajāni

अथ द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

कर्णशालानिबद्धानि मण्डपैरन्तरस्थितैः। असम्बाधाजिराणि स्युर्हलानि दश पञ्च च

karṇaśālānibaddhāni maṇḍapairantarasthitaiḥ| asambādhājirāṇi syurhalāni daśa pañca ca

ईश्वरं वृषभं चन्द्रं रोगं पापं भयप्रदम्। नन्दनं खादकं ध्वाङ्क्षं विकृतं विलयं क्षयम्

īśvaraṃ vṛṣabhaṃ candraṃ rogaṃ pāpaṃ bhayapradam| nandanaṃ khādakaṃ dhvāṅkṣaṃ vikṛtaṃ vilayaṃ kṣayam

याम्यं च विपरीतं च भद्र कं चेति नामतः। एतानि हलकाख्यानि विद्याद्गेहानि यत्नतः

yāmyaṃ ca viparītaṃ ca bhadra kaṃ ceti nāmataḥ| etāni halakākhyāni vidyādgehāni yatnataḥ

अग्निरक्षोनिलेशानकोणगानां यथाक्रमम्। एकद्वित्रिचतुर्थाख्या हलकानां प्रकल्पयेत्

agnirakṣonileśānakoṇagānāṃ yathākramam| ekadvitricaturthākhyā halakānāṃ prakalpayet

अनेन क्रमयोगेन च्छन्दोभेदा भवन्ति च। तत्राद्येनेश्वरं नाम हलकेन गृहं भवेत्

anena kramayogena cchandobhedā bhavanti ca| tatrādyeneśvaraṃ nāma halakena gṛhaṃ bhavet

सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्ववृद्धिफलप्रदम्। वृषभं तु द्वितीयेन पुत्रदारविवर्धनम्

sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvavṛddhiphalapradam| vṛṣabhaṃ tu dvitīyena putradāravivardhanam

प्रथमं च द्वितीयं च गृहे तु हलकं यदि। चन्द्रं वृद्धिकरं नृणां सर्वलक्षणसंयुतम्

prathamaṃ ca dvitīyaṃ ca gṛhe tu halakaṃ yadi| candraṃ vṛddhikaraṃ nṛṇāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam

वायव्यं हलकं यत्र रोगं रोगविवर्धनम्। प्रथमं च तृतीयं च गृहे तु हलकं यदि

vāyavyaṃ halakaṃ yatra rogaṃ rogavivardhanam| prathamaṃ ca tṛtīyaṃ ca gṛhe tu halakaṃ yadi

पापं तन्नामतो वास्तु सर्वपापप्रयोजकम्। पितृरोगोक्तकोणाभ्यां भयदं रोगमृत्यवे

pāpaṃ tannāmato vāstu sarvapāpaprayojakam| pitṛrogoktakoṇābhyāṃ bhayadaṃ rogamṛtyave

पितृरोगाग्निकोणेषु नन्दनं गृहमादिशेत्। सुखमर्थप्रदं शान्तं हलकं परिकीर्तितम्

pitṛrogāgnikoṇeṣu nandanaṃ gṛhamādiśet| sukhamarthapradaṃ śāntaṃ halakaṃ parikīrtitam

ईशान्यां तु चतुर्थेन खादकं खादकं गृहम्। लाङ्गलाद्या यदा शाला ईशान्यां च यदापरा

īśānyāṃ tu caturthena khādakaṃ khādakaṃ gṛham| lāṅgalādyā yadā śālā īśānyāṃ ca yadāparā

ध्वाङ्क्षं तन्नामतो वास्तु दरिद्रा णां विधीयते। द्वितीया च चतुर्थी च शाला लाङ्गलके यदि

dhvāṅkṣaṃ tannāmato vāstu daridrā ṇāṃ vidhīyate| dvitīyā ca caturthī ca śālā lāṅgalake yadi

विकृतं विकृतावासं प्रवासोऽत्र कुटुम्बिनः। आद्या शाला द्वितीया च चतुर्थी च यदा पुनः

vikṛtaṃ vikṛtāvāsaṃ pravāso'tra kuṭumbinaḥ| ādyā śālā dvitīyā ca caturthī ca yadā punaḥ

विलयं हानिदं नित्यं गृहं तद्वित्तनाशनम्। वायव्यं हलकं यस्मिन्नैशान्यां च यदा पुनः

vilayaṃ hānidaṃ nityaṃ gṛhaṃ tadvittanāśanam| vāyavyaṃ halakaṃ yasminnaiśānyāṃ ca yadā punaḥ

क्षयं क्षयकरं नित्यं हलकेषु गुहं भवेत्। अग्निवायुमहेशानां शाला लाङ्गलके यदि

kṣayaṃ kṣayakaraṃ nityaṃ halakeṣu guhaṃ bhavet| agnivāyumaheśānāṃ śālā lāṅgalake yadi

याम्यं मृत्युकरं नॄणां न तत्कुर्यात्कदाचन। मारुते नैरृतैशान्योः शालाकर्णेषु लाङ्गलम्

yāmyaṃ mṛtyukaraṃ nṝṇāṃ na tatkuryātkadācana| mārute nairṛtaiśānyoḥ śālākarṇeṣu lāṅgalam

विपरीतं व्याधिकरं नॄणां नाशकरं तथा। चतस्रो हलके यत्र प्रादक्षिण्यमुखाः स्थिताः

viparītaṃ vyādhikaraṃ nṝṇāṃ nāśakaraṃ tathā| catasro halake yatra prādakṣiṇyamukhāḥ sthitāḥ

भद्र कं नाम तद्वास्तु सर्वभद्र प्रयोजकम्। द्वारोच्छ्रायं सविस्तारं तलोच्छ्रायं च वेश्मनाम्

bhadra kaṃ nāma tadvāstu sarvabhadra prayojakam| dvārocchrāyaṃ savistāraṃ talocchrāyaṃ ca veśmanām

पीठस्य च समुत्सेधं भित्तिविस्तारमेव च। तथा दारुकलां चैव या प्रोक्ता गृहकर्मणि

pīṭhasya ca samutsedhaṃ bhittivistārameva ca| tathā dārukalāṃ caiva yā proktā gṛhakarmaṇi

एकशालाविधानं च तेषां नामानि यानि च। तत् सम्प्रति प्रवक्ष्यामो यथावदनुपूर्वशः

ekaśālāvidhānaṃ ca teṣāṃ nāmāni yāni ca| tat samprati pravakṣyāmo yathāvadanupūrvaśaḥ

षोडशानां समुदयो विंशतेरपि चापरः। विंशतेः सचतुष्कायास्तथाष्टाविंशतेरपि

ṣoḍaśānāṃ samudayo viṃśaterapi cāparaḥ| viṃśateḥ sacatuṣkāyāstathāṣṭāviṃśaterapi

द्वात्रिंशतोऽपरश्चेति पञ्च वर्गाधिपा मताः। शालाचतुर्थभागेन भित्तिविस्तार इष्यते

dvātriṃśato'paraśceti pañca vargādhipā matāḥ| śālācaturthabhāgena bhittivistāra iṣyate

वर्गेषु भित्तिलक्ष्मोक्तं षोडशादिषु पञ्चसु। मर्मपीडा भवेद्यत्र भित्तिस्तम्भतुलादिभिः

vargeṣu bhittilakṣmoktaṃ ṣoḍaśādiṣu pañcasu| marmapīḍā bhavedyatra bhittistambhatulādibhiḥ

कुर्वीत ह्रासं वृद्धिं वा तत्र मर्मव्यथां त्यजन्। अतिसंवृतविस्तारं कार्यमुद्दिश्य बुद्धिमान्

kurvīta hrāsaṃ vṛddhiṃ vā tatra marmavyathāṃ tyajan| atisaṃvṛtavistāraṃ kāryamuddiśya buddhimān

शालाप्रविष्टं कुर्वीत हीनवास्तु ष्वलिन्दकम्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भूमिभागे समीकृते

śālāpraviṣṭaṃ kurvīta hīnavāstu ṣvalindakam| caturaśrīkṛte kṣetre bhūmibhāge samīkṛte

उपरिष्टाद्भवेत्पीठं तलादर्धसमुच्छ्रितम्। नियुक्ते तु ततः पीठे वास्तुविस्तारतोऽङ्गुलम्

upariṣṭādbhavetpīṭhaṃ talādardhasamucchritam| niyukte tu tataḥ pīṭhe vāstuvistārato'ṅgulam

प्रतिहस्तं समुद्धृतय सप्तत्या सह योजयेत्। द्वारोच्छ्रायाः समाख्याता वर्गेषूक्तेषु पञ्चसु

pratihastaṃ samuddhṛtaya saptatyā saha yojayet| dvārocchrāyāḥ samākhyātā vargeṣūkteṣu pañcasu

उच्छ्रायार्धेन वैपुल्यमष्टांशेन विवर्जितम्। द्वारविस्तारपादांशे पट्टविस्तार इष्यते

ucchrāyārdhena vaipulyamaṣṭāṃśena vivarjitam| dvāravistārapādāṃśe paṭṭavistāra iṣyate

विस्तारार्धेन बाहल्यं सार्धं वेद्या तलोपरि। उत्तरोत्तरवैपुल्यं कुर्याच्छाखावशाद्बुधः

vistārārdhena bāhalyaṃ sārdhaṃ vedyā talopari| uttarottaravaipulyaṃ kuryācchākhāvaśādbudhaḥ

वेद्या विस्तारबाहल्ये विधेये शाखयोरपि। द्वारविस्तारपादेन मूले स्तम्भस्य विस्तृतिः

vedyā vistārabāhalye vidheye śākhayorapi| dvāravistārapādena mūle stambhasya vistṛtiḥ

दशभागविहीनाग्रे पट्टः स्तम्भेन सम्मितः। स्तम्भाग्रस्य त्रिभागेन पट्टकोटिर्विधीयते

daśabhāgavihīnāgre paṭṭaḥ stambhena sammitaḥ| stambhāgrasya tribhāgena paṭṭakoṭirvidhīyate

हीरग्रहणमायामे स्तम्भाग्रात्तु चतुर्गुणम्। पट्टान्यान्युद्भवेत्तत्र व्यासबाहल्ययोस्तथा

hīragrahaṇamāyāme stambhāgrāttu caturguṇam| paṭṭānyānyudbhavettatra vyāsabāhalyayostathā

पट्टकोट्यर्धमुत्सेधादुत्सेधार्धेन निर्गतम्। तन्त्रकस्य प्रमाणं स्यादिति शास्त्रविदो विदुः

paṭṭakoṭyardhamutsedhādutsedhārdhena nirgatam| tantrakasya pramāṇaṃ syāditi śāstravido viduḥ

द्र व्याण्युपर्युपर्यस्य परापरविभागतः। पट्टकोट्याश्चतुर्थेन प्रविभागेन ह्रासयेत्

dra vyāṇyuparyuparyasya parāparavibhāgataḥ| paṭṭakoṭyāścaturthena pravibhāgena hrāsayet

पूर्वामुखं गृहं यत्तु द्वारं माहेन्द्र संयुतम्। हस्तिनी च भवेच्छाला तद्गृहं भद्र संज्ञितम्

pūrvāmukhaṃ gṛhaṃ yattu dvāraṃ māhendra saṃyutam| hastinī ca bhavecchālā tadgṛhaṃ bhadra saṃjñitam

भद्रं भद्र करं भर्तुर्यशोबलविवर्धनम्। सिध्यन्ति चास्य कार्याणि भद्रा ख्ये वसतो गृहे

bhadraṃ bhadra karaṃ bharturyaśobalavivardhanam| sidhyanti cāsya kāryāṇi bhadrā khye vasato gṛhe

दक्षिणाभिमुखं वेश्म द्वारं चास्य गृहक्षतम्। महिषी च भवेच्छाला तद्गृहं नन्दपीठकम्

dakṣiṇābhimukhaṃ veśma dvāraṃ cāsya gṛhakṣatam| mahiṣī ca bhavecchālā tadgṛhaṃ nandapīṭhakam

नन्दपीठगृहं पुंसा नित्यानन्दकरं स्मृतम्। सर्वसम्पद्गुणोपेतं धनधान्यविवर्धनम्

nandapīṭhagṛhaṃ puṃsā nityānandakaraṃ smṛtam| sarvasampadguṇopetaṃ dhanadhānyavivardhanam

वारुण्यभिमुखं सद्म द्वारं च कुसुमाह्वयम्। गावी चैव भवेच्छाला सौरभं तद्विदुर्बुधाः

vāruṇyabhimukhaṃ sadma dvāraṃ ca kusumāhvayam| gāvī caiva bhavecchālā saurabhaṃ tadvidurbudhāḥ

सौरभे नित्यहृष्टत्वं वसतां गृहमेधिनाम्। सफलं कृषिवाणिज्यं पुत्राश्च वशवर्तिनः

saurabhe nityahṛṣṭatvaṃ vasatāṃ gṛhamedhinām| saphalaṃ kṛṣivāṇijyaṃ putrāśca vaśavartinaḥ

उत्तराभिमुखं धिष्ण्यं द्वारं भल्लाटसंयुतम्। छागली च भवेच्छाला पुष्कराख्यं तदुच्यते

uttarābhimukhaṃ dhiṣṇyaṃ dvāraṃ bhallāṭasaṃyutam| chāgalī ca bhavecchālā puṣkarākhyaṃ taducyate

शीलवान् नित्यसन्तुष्टः सुहृत्सुजनवत्सलः। सुभगः पुष्कराख्ये च बहुपुत्रधनान्वितः

śīlavān nityasantuṣṭaḥ suhṛtsujanavatsalaḥ| subhagaḥ puṣkarākhye ca bahuputradhanānvitaḥ

भद्रं च नन्दपीठं च सौरभं पुष्करं तथा। प्रथमार्धे तु वर्गस्य प्रथमस्य प्रयोजयेत्

bhadraṃ ca nandapīṭhaṃ ca saurabhaṃ puṣkaraṃ tathā| prathamārdhe tu vargasya prathamasya prayojayet

सर्वभद्रा दिकाः सर्वे निवेशा ये प्रकीर्तिताः। उत्पन्नास्ते विमानेभ्यः पञ्चभ्यः पञ्चपञ्चके

sarvabhadrā dikāḥ sarve niveśā ye prakīrtitāḥ| utpannāste vimānebhyaḥ pañcabhyaḥ pañcapañcake

द्वारस्य पीठस्य च मन्दिरेषु भित्तेश्च मानं कथितं क्रमेण। तथो देता दारुकलास्तु सम्यक्प्रहीणवास्तोः सकलं च लक्ष्म

dvārasya pīṭhasya ca mandireṣu bhitteśca mānaṃ kathitaṃ krameṇa| tatho detā dārukalāstu samyakprahīṇavāstoḥ sakalaṃ ca lakṣma

अथ समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

वेश्मनां पञ्चशालानां कथ्यन्ते लक्षणान्यथ। चतुर्विंशतिसंयुक्तं सहस्रं तानि सङ्ख्यया

veśmanāṃ pañcaśālānāṃ kathyante lakṣaṇānyatha| caturviṃśatisaṃyuktaṃ sahasraṃ tāni saṅkhyayā

गुरूणां दशसङ्ख्यानां प्रस्तारस्य च कल्पनात्। गृहाणां पञ्चशालानां भेदा लघुविभागतः

gurūṇāṃ daśasaṅkhyānāṃ prastārasya ca kalpanāt| gṛhāṇāṃ pañcaśālānāṃ bhedā laghuvibhāgataḥ

पञ्चशालं भवेद्योगाद्गृहयोर्द्वित्रिशालयोः। यद्वा योगाद् भवेदेतच्चतुःशालैकशालयोः

pañcaśālaṃ bhavedyogādgṛhayordvitriśālayoḥ| yadvā yogād bhavedetaccatuḥśālaikaśālayoḥ

चतुर्णामपि वर्णानामिदं सद्म प्रशस्यते। हिरण्यनाभप्रभृति वर्णानामिह वेश्मनाम्

caturṇāmapi varṇānāmidaṃ sadma praśasyate| hiraṇyanābhaprabhṛti varṇānāmiha veśmanām

सिद्धार्थादिसमायोगान्निष्पद्येत गृहाष्टकम्। योगाद्धिरण्यनाभस्य सिद्धार्थेन गृहं भवेत्

siddhārthādisamāyogānniṣpadyeta gṛhāṣṭakam| yogāddhiraṇyanābhasya siddhārthena gṛhaṃ bhavet

हेमकूटाख्यमस्यैव वातेन स्वर्णशेखरम्। सुक्षेत्रस्य च सिद्धार्थसंयोगेन श्रियावहम्

hemakūṭākhyamasyaiva vātena svarṇaśekharam| sukṣetrasya ca siddhārthasaṃyogena śriyāvaham

तस्यैव यमसूर्येण भवेद्वेश्म महानिधिः। चुल्ल्यास्तु यमसूर्येण सदादीप्तं प्रजायते

tasyaiva yamasūryeṇa bhavedveśma mahānidhiḥ| cullyāstu yamasūryeṇa sadādīptaṃ prajāyate

दण्डसंयोगतस्तस्य चित्रभान्बभिधं भवेत्। पक्षघ्नस्य तु दण्डेन सदादोषं विनिर्दिशेत्

daṇḍasaṃyogatastasya citrabhānbabhidhaṃ bhavet| pakṣaghnasya tu daṇḍena sadādoṣaṃ vinirdiśet

पक्षघ्नस्यैव वातेन योगान्निर्विघ्नमुच्यते। न काचचुल्लीसंयोगस्त्रिशालादिषु शस्यते

pakṣaghnasyaiva vātena yogānnirvighnamucyate| na kācacullīsaṃyogastriśālādiṣu śasyate

अन्योन्यवीक्ष्यमाणानां भेदास्तेनेहे नोदिताः। एकशालयुतैर्भेदाः स्युश्चतुश्शालवेश्मनि

anyonyavīkṣyamāṇānāṃ bhedāstenehe noditāḥ| ekaśālayutairbhedāḥ syuścatuśśālaveśmani

चत्वारः पञ्चशालानां ब्रूमस्तेषां च विंशतिः। यदा भवत्यजा शाला सर्वतोभद्र वेश्मना

catvāraḥ pañcaśālānāṃ brūmasteṣāṃ ca viṃśatiḥ| yadā bhavatyajā śālā sarvatobhadra veśmanā

सुदर्शनमिति प्राहुः पञ्चशालं तदा गृहम्। तदेव करिणीयोगात्सुरूपमिति कथ्यते

sudarśanamiti prāhuḥ pañcaśālaṃ tadā gṛham| tadeva kariṇīyogātsurūpamiti kathyate

सुन्दरं महिषीयोगाद्गावीयोगात्तु शोभनम्। वर्धमानस्य चैतासां शालानां योगतः क्रमात्

sundaraṃ mahiṣīyogādgāvīyogāttu śobhanam| vardhamānasya caitāsāṃ śālānāṃ yogataḥ kramāt

सुनाभं सुप्रभं योग्यं विनोदं च भवेद्गृहम्। नन्द्यावर्तेऽप्येवमेव शालायोगेन जायते

sunābhaṃ suprabhaṃ yogyaṃ vinodaṃ ca bhavedgṛham| nandyāvarte'pyevameva śālāyogena jāyate

सुखदं नन्दनं नन्दं पुण्डरीकं च मन्दिरम्। रुचकस्याप्यजादीनां योगेन स्युरनुक्रमात्

sukhadaṃ nandanaṃ nandaṃ puṇḍarīkaṃ ca mandiram| rucakasyāpyajādīnāṃ yogena syuranukramāt

नामतो भद्र रुचिररोचिष्णूनि प्रहर्षणम्। स्वस्तिकेऽप्यनया युक्त्या भवेद्गृहचतुष्टयम्

nāmato bhadra rucirarociṣṇūni praharṣaṇam| svastike'pyanayā yuktyā bhavedgṛhacatuṣṭayam

घोषं सुघोषणं नन्दिघोषं श्रीपद्ममेव च। विंशतिः सर्वतोभद्र प्रभृत्यालययोगतः

ghoṣaṃ sughoṣaṇaṃ nandighoṣaṃ śrīpadmameva ca| viṃśatiḥ sarvatobhadra prabhṛtyālayayogataḥ

जातानि पञ्चशालानि योग्यानि पृथिवीभुजाम्। पूर्वोक्तैरष्टभिः सार्धं स्यादष्टाविंशतिर्गृहैः

jātāni pañcaśālāni yogyāni pṛthivībhujām| pūrvoktairaṣṭabhiḥ sārdhaṃ syādaṣṭāviṃśatirgṛhaiḥ

कथ्यते पञ्चशालानां मूषाभेदक्रमोऽधुना। विभद्र मेकं तत्रैकभद्रा णि दशसङ्ख्क्यया

kathyate pañcaśālānāṃ mūṣābhedakramo'dhunā| vibhadra mekaṃ tatraikabhadrā ṇi daśasaṅkhkyayā

द्विभद्रा णि पुनः पञ्चचत्वारिंशत्प्रचक्षते। त्रिभद्रा णां शतं विंशत्युत्तरं द्वे दशोत्तरे

dvibhadrā ṇi punaḥ pañcacatvāriṃśatpracakṣate| tribhadrā ṇāṃ śataṃ viṃśatyuttaraṃ dve daśottare

चतुर्भद्र गृहाणां तु द्विपञ्चाशच्छतद्वयम्। गृहाणां पञ्चभद्रा णां षड्भद्रा णां दशोत्तरे

caturbhadra gṛhāṇāṃ tu dvipañcāśacchatadvayam| gṛhāṇāṃ pañcabhadrā ṇāṃ ṣaḍbhadrā ṇāṃ daśottare

द्वे शते सप्तभद्रा णां स्याद्विंशत्युत्तरं शतम्। गृहाणामष्टभद्रा णां चत्वारिंशच्च पञ्च च

dve śate saptabhadrā ṇāṃ syādviṃśatyuttaraṃ śatam| gṛhāṇāmaṣṭabhadrā ṇāṃ catvāriṃśacca pañca ca

दश स्युर्नवभद्रा णि तथैकं दशभद्र कम्। एवं सहस्रमेकं स्याद्विंशतिश्च चतुर्युता

daśa syurnavabhadrā ṇi tathaikaṃ daśabhadra kam| evaṃ sahasramekaṃ syādviṃśatiśca caturyutā

गृहाणां पञ्चशालानां मूषावहमसङ्ख्यया। अथ लक्ष्म च संख्यां च ब्रूमः षट्शालवेश्मनाम्

gṛhāṇāṃ pañcaśālānāṃ mūṣāvahamasaṅkhyayā| atha lakṣma ca saṃkhyāṃ ca brūmaḥ ṣaṭśālaveśmanām

एकद्वित्रिचतुश्शालगृहाणां योजनान्मिथः। द्विशालस्यैकशालस्य त्रिशालस्य च योगतः

ekadvitricatuśśālagṛhāṇāṃ yojanānmithaḥ| dviśālasyaikaśālasya triśālasya ca yogataḥ

षट्शालं जायते वेश्म भेदास्तस्य तु षोडश। पक्षघ्नवातयोर्योगादेकशालगृहस्य च

ṣaṭśālaṃ jāyate veśma bhedāstasya tu ṣoḍaśa| pakṣaghnavātayoryogādekaśālagṛhasya ca

स्यात्पङ्कजाङ्कुरं नाम गृहं षट्शालमुत्तमम्। हिरण्यनाभं सिद्धार्थं चैकशालेन वेश्मना

syātpaṅkajāṅkuraṃ nāma gṛhaṃ ṣaṭśālamuttamam| hiraṇyanābhaṃ siddhārthaṃ caikaśālena veśmanā

संयोज्यं तु यदा गेहं तदा स्याच्छ्रीगृहं शुभम्। संयोगादेकशालेन सुक्षेत्रयमसूर्ययोः

saṃyojyaṃ tu yadā gehaṃ tadā syācchrīgṛhaṃ śubham| saṃyogādekaśālena sukṣetrayamasūryayoḥ

धनेश्वरं नाम गृहं जायते धनवृद्धये। दण्डाख्यचुल्ल्योः संयोगादेकशालगृहस्य च

dhaneśvaraṃ nāma gṛhaṃ jāyate dhanavṛddhaye| daṇḍākhyacullyoḥ saṃyogādekaśālagṛhasya ca

प्रभूतकाञ्चनकरं गृहं स्यात्काञ्चनप्रभम्। द्वादशान्यानि जानीयाद्भवनान्यनया दिशा

prabhūtakāñcanakaraṃ gṛhaṃ syātkāñcanaprabham| dvādaśānyāni jānīyādbhavanānyanayā diśā

एतेषामेव भेदेषु शुभान्यखिलवर्णिनाम्। तुल्यात्त्रिशालद्वितयात्षट्शालकचतुष्टयम्

eteṣāmeva bhedeṣu śubhānyakhilavarṇinām| tulyāttriśāladvitayātṣaṭśālakacatuṣṭayam

स्याद्द्विशालचतुःशालयोगादन्यच्चतुष्टयम्। सिद्धार्थेन चतुःशालं वेश्मनां संयुतिर्यदा

syāddviśālacatuḥśālayogādanyaccatuṣṭayam| siddhārthena catuḥśālaṃ veśmanāṃ saṃyutiryadā

गृहं तदा स्यात् षट्शालं त्रैलोक्यानन्दकं शुभम्। यमसूर्येण संयुक्तं विलासचयमुच्यते

gṛhaṃ tadā syāt ṣaṭśālaṃ trailokyānandakaṃ śubham| yamasūryeṇa saṃyuktaṃ vilāsacayamucyate

दण्डयुक्तं चतुःशालं सुखदं नामतो भवेत्। वातेन च चतुःशालं संयुक्तं श्रीपदं भवेत्

daṇḍayuktaṃ catuḥśālaṃ sukhadaṃ nāmato bhavet| vātena ca catuḥśālaṃ saṃyuktaṃ śrīpadaṃ bhavet

चतुर्विंशतिरन्यानि षट्शालान्यन्ययोगतः। पञ्च यानि चतुश्शालान्युचितानि महीभृताम्

caturviṃśatiranyāni ṣaṭśālānyanyayogataḥ| pañca yāni catuśśālānyucitāni mahībhṛtām

तेषां द्विशालयोगेन षट्शालान्यभिदध्महे। सिद्धार्थे सर्वतोभद्र युक्ते स्याच्छ्रीपुरं गृहम्

teṣāṃ dviśālayogena ṣaṭśālānyabhidadhmahe| siddhārthe sarvatobhadra yukte syācchrīpuraṃ gṛham

श्रीवासं सर्वतो भद्रे यमसूर्यान्विते भवेत्। दण्डाख्ये भद्र युक्ते श्रीभूषणं जायते गृहम्

śrīvāsaṃ sarvato bhadre yamasūryānvite bhavet| daṇḍākhye bhadra yukte śrībhūṣaṇaṃ jāyate gṛham

वाताख्यं सर्वतोभद्र योगाच्छ्रीभाजनं विदुः। सिद्धार्थे वर्धमानेन युक्ते स्याद्भूतिमण्डनम्

vātākhyaṃ sarvatobhadra yogācchrībhājanaṃ viduḥ| siddhārthe vardhamānena yukte syādbhūtimaṇḍanam

यमसूर्ये तु तेनैव संयुक्ते भूतिभाजनम्। भूतिमानं तु दण्डाख्ये वाताख्ये भूतिभूषणम्

yamasūrye tu tenaiva saṃyukte bhūtibhājanam| bhūtimānaṃ tu daṇḍākhye vātākhye bhūtibhūṣaṇam

नन्द्यावर्तस्य योगेन सिद्धार्थादि चतुष्टयम्। श्रीमुखं श्रीधरं श्रीमृच्छ्रीधरं चेति जायते

nandyāvartasya yogena siddhārthādi catuṣṭayam| śrīmukhaṃ śrīdharaṃ śrīmṛcchrīdharaṃ ceti jāyate

सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेद्रुचकयोगतः। श्रियाकारं श्रियोवासं श्रीयानं श्रीमुखं तथा

siddhārthādicatuṣkasya bhavedrucakayogataḥ| śriyākāraṃ śriyovāsaṃ śrīyānaṃ śrīmukhaṃ tathā

सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेत्स्वस्तिकयोगतः। धनपालधनानन्तधनप्रदधनाह्वयम्

siddhārthādicatuṣkasya bhavetsvastikayogataḥ| dhanapāladhanānantadhanapradadhanāhvayam

भवन्त्येवं राजवेश्मयोगतो विंशतिर्गृहाः। प्राक्चतुर्विंशतिश्चेति चत्वारिंशच्चतुर्युता

bhavantyevaṃ rājaveśmayogato viṃśatirgṛhāḥ| prākcaturviṃśatiśceti catvāriṃśaccaturyutā

मूषाव्यूढिवशादेकभद्रा दीन्यभिदध्महे। भिदाभिरेकं मूषाभिरभद्रं द्वादशैकया

mūṣāvyūḍhivaśādekabhadrā dīnyabhidadhmahe| bhidābhirekaṃ mūṣābhirabhadraṃ dvādaśaikayā

द्वाभ्यां षट्षष्टिरुद्दिष्टा विंशे द्वे तिसृभिः शते। स्याद्व्यूढाभिश्चतसृभिः पञ्चोनं शतपञ्चकम्

dvābhyāṃ ṣaṭṣaṣṭiruddiṣṭā viṃśe dve tisṛbhiḥ śate| syādvyūḍhābhiścatasṛbhiḥ pañconaṃ śatapañcakam

शतानि पञ्चभद्रा णां सप्त द्वानवतिस्तथा। चतुर्विंशा नवशती षड्भद्रा णामुदाहृता

śatāni pañcabhadrā ṇāṃ sapta dvānavatistathā| caturviṃśā navaśatī ṣaḍbhadrā ṇāmudāhṛtā

जानीयात्सप्तभद्रा णि संख्यया पञ्चभद्र वत्। गृहाणामष्टभद्रा णां पञ्चोनं शतपञ्चकम्

jānīyātsaptabhadrā ṇi saṃkhyayā pañcabhadra vat| gṛhāṇāmaṣṭabhadrā ṇāṃ pañconaṃ śatapañcakam

द्वे विंशे नवभद्रा णां भवनानां शते विदुः। षट्षष्टिर्दशभद्रा णि तथा द्वादशसङ्ख्यया

dve viṃśe navabhadrā ṇāṃ bhavanānāṃ śate viduḥ| ṣaṭṣaṣṭirdaśabhadrā ṇi tathā dvādaśasaṅkhyayā

स्युरेकादशभद्रा ख्यान्येकं द्वादशभद्र कम्। एवं षट्शालगेहानां स्यात्साहस्रचतुष्टयम्

syurekādaśabhadrā khyānyekaṃ dvādaśabhadra kam| evaṃ ṣaṭśālagehānāṃ syātsāhasracatuṣṭayam

षण्णवत्यधिकं ब्रूमः सप्तशालानि साम्प्रतम्। तुल्यं त्रिशालद्वितयमेकशालेन युज्यते

ṣaṇṇavatyadhikaṃ brūmaḥ saptaśālāni sāmpratam| tulyaṃ triśāladvitayamekaśālena yujyate

यदा स्युः सप्तशालानि तदा द्वादशसङ्ख्यया। एकशालं द्विशालं च चतुःशालेन युज्यते

yadā syuḥ saptaśālāni tadā dvādaśasaṅkhyayā| ekaśālaṃ dviśālaṃ ca catuḥśālena yujyate

यदा तदा सप्तशालमपरं वेश्म जायते। सैकशालं चतुःशालं यमसूर्येण संयुतम्

yadā tadā saptaśālamaparaṃ veśma jāyate| saikaśālaṃ catuḥśālaṃ yamasūryeṇa saṃyutam

तदा भवेद्विभेदः स्यात्तद्गृहं श्रीप्रदायकम्। वातेन श्रीपदं तद्वद्दण्डेन श्रीप्रदं भवेत्

tadā bhavedvibhedaḥ syāttadgṛhaṃ śrīpradāyakam| vātena śrīpadaṃ tadvaddaṇḍena śrīpradaṃ bhavet

सिद्धार्थकेन श्रीमालं तद्वदेव प्रजायते। पञ्चानां राजयोग्यानां स्युश्चतुश्शालवेश्मनाम्

siddhārthakena śrīmālaṃ tadvadeva prajāyate| pañcānāṃ rājayogyānāṃ syuścatuśśālaveśmanām

सप्तशालानि संयोगादेकशालद्विशालयोः। युज्यते सर्वतोभद्रं सिद्धाथं च यदा गृहम्

saptaśālāni saṃyogādekaśāladviśālayoḥ| yujyate sarvatobhadraṃ siddhāthaṃ ca yadā gṛham

एकशालेन जायेत श्रीपदं श्रीपदं तथा। सर्वतोभद्र गेहस्य यमसूर्यैकशालयोः

ekaśālena jāyeta śrīpadaṃ śrīpadaṃ tathā| sarvatobhadra gehasya yamasūryaikaśālayoḥ

योगेन श्रीफलं नाम स्याद्गृहं श्रीफलावहम्। सर्वतोभद्र दण्डाभ्यामेकशालं युतं यदा

yogena śrīphalaṃ nāma syādgṛhaṃ śrīphalāvaham| sarvatobhadra daṇḍābhyāmekaśālaṃ yutaṃ yadā

श्रीस्थलं नाम भवनं तदा स्यादास्पदं श्रियः। स्यादेकशाले मिलिते सर्वतोभद्र वातयोः

śrīsthalaṃ nāma bhavanaṃ tadā syādāspadaṃ śriyaḥ| syādekaśāle milite sarvatobhadra vātayoḥ

लक्ष्मीनिवासभवनं गृहं श्रीतनुसंज्ञितम्। यदैकशालं सिद्धार्थं वर्धमानं च युज्यते

lakṣmīnivāsabhavanaṃ gṛhaṃ śrītanusaṃjñitam| yadaikaśālaṃ siddhārthaṃ vardhamānaṃ ca yujyate

श्रीपर्वताभिधानं स्यात्तदानीं भवनोत्तमम्। यमसूर्यस्य योगेन वर्धमानैकशालयोः

śrīparvatābhidhānaṃ syāttadānīṃ bhavanottamam| yamasūryasya yogena vardhamānaikaśālayoḥ

श्रीवर्धनं नाम गृहं श्रियो वृद्धिकरं भवेत्। दण्डं च वर्धमानं च सैकशालं यदा भवेत्

śrīvardhanaṃ nāma gṛhaṃ śriyo vṛddhikaraṃ bhavet| daṇḍaṃ ca vardhamānaṃ ca saikaśālaṃ yadā bhavet

तदा श्रीसङ्गमं नाम भवेद्भवनमुत्तमम्। यदैकशालं वाताख्यं वर्धमानं च युज्यते

tadā śrīsaṅgamaṃ nāma bhavedbhavanamuttamam| yadaikaśālaṃ vātākhyaṃ vardhamānaṃ ca yujyate

भवनं श्रीप्र्सङ्गाख्यं नृपयोग्यं तदा भवेत्। सिद्धार्थमेकशालेन नन्द्यावर्तेन चान्वितम्

bhavanaṃ śrīprsaṅgākhyaṃ nṛpayogyaṃ tadā bhavet| siddhārthamekaśālena nandyāvartena cānvitam

श्रीभारं नाम भवनं भवेद्भूपालसेवितम्। नन्द्यावर्तस्य योगेन यमसूर्यैकशालयोः

śrībhāraṃ nāma bhavanaṃ bhavedbhūpālasevitam| nandyāvartasya yogena yamasūryaikaśālayoḥ

राज्ञां सुखावहं वेश्म श्रीभारमिति च स्मृतम्। श्रीशैलमेकशालेन स्यान्नन्द्यावर्तदण्डयोः

rājñāṃ sukhāvahaṃ veśma śrībhāramiti ca smṛtam| śrīśailamekaśālena syānnandyāvartadaṇḍayoḥ

योगाद्भोगावहं राज्ञां सप्तशालं गृहोत्तमम्। एकशालस्य योगेन स्यान्नन्द्यावर्तवातयोः

yogādbhogāvahaṃ rājñāṃ saptaśālaṃ gṛhottamam| ekaśālasya yogena syānnandyāvartavātayoḥ

श्रीखण्डं नाम भवनं भूभृतां भूतिकृद्भवेत्। सिद्धार्थस्यैकशालेन संयोगाद्रुचकस्य च

śrīkhaṇḍaṃ nāma bhavanaṃ bhūbhṛtāṃ bhūtikṛdbhavet| siddhārthasyaikaśālena saṃyogādrucakasya ca

श्रीषण्डं नामतो वेश्म भवेद्योग्यं महीभृताम्। रुचकस्यैव योगेन यमसूर्यैकशालयोः

śrīṣaṇḍaṃ nāmato veśma bhavedyogyaṃ mahībhṛtām| rucakasyaiva yogena yamasūryaikaśālayoḥ

स्याच्छ्रीनिधानं श्रीकुण्डं तस्य दण्डैकशालयोः। वातैकशालरुचकैर्युक्तैः श्रीनाभमुच्यते

syācchrīnidhānaṃ śrīkuṇḍaṃ tasya daṇḍaikaśālayoḥ| vātaikaśālarucakairyuktaiḥ śrīnābhamucyate

भवनं भूमिपालानां तद्भवेद्भूतिदायकम्। एकशालेन युज्येते सिद्धार्थस्वस्तिके यदा

bhavanaṃ bhūmipālānāṃ tadbhavedbhūtidāyakam| ekaśālena yujyete siddhārthasvastike yadā

श्रीप्रियं स्यात्तदा वेश्म सन्ततं वल्लभं श्रियः। यमसूर्यैकशालाभ्यां स्वस्तिकं युज्यते यदा

śrīpriyaṃ syāttadā veśma santataṃ vallabhaṃ śriyaḥ| yamasūryaikaśālābhyāṃ svastikaṃ yujyate yadā

तदा श्रीकान्तमित्याहुर्भवनं भूभृतां हितम्। एकशालेन संयोगो दण्डस्वस्तिकयोर्यदा

tadā śrīkāntamityāhurbhavanaṃ bhūbhṛtāṃ hitam| ekaśālena saṃyogo daṇḍasvastikayoryadā

श्रीमतं नामतो वेश्म तदा स्याद्विजयावहम्। वातस्वस्तिकसंयोगमेकशालं यदा व्रजेत्

śrīmataṃ nāmato veśma tadā syādvijayāvaham| vātasvastikasaṃyogamekaśālaṃ yadā vrajet

श्रीप्रदत्तमिति प्राहुस्तदा वेश्म महीभृताम्। एकैकस्य द्विभेदत्वाच्चत्वारिंशदियं भवेत्

śrīpradattamiti prāhustadā veśma mahībhṛtām| ekaikasya dvibhedatvāccatvāriṃśadiyaṃ bhavet

एवमत्र प्रकाराः स्युश्चत्वारिंशद्युताष्टभिः। यदा त्रिशालं भवनं चतुश्शालेन युज्यते

evamatra prakārāḥ syuścatvāriṃśadyutāṣṭabhiḥ| yadā triśālaṃ bhavanaṃ catuśśālena yujyate

तदापि सप्तशालं स्याच्चतुर्धेदं समासतः। पञ्चानां राजगेहानां मिलत्येकतमस्य चेत्

tadāpi saptaśālaṃ syāccaturdhedaṃ samāsataḥ| pañcānāṃ rājagehānāṃ milatyekatamasya cet

त्रिशालं स्यात्तदा सप्तशालं विंशतिभेदवत्। हिरण्यनाभभोगेन सर्वतोभद्र मन्दिरम्

triśālaṃ syāttadā saptaśālaṃ viṃśatibhedavat| hiraṇyanābhabhogena sarvatobhadra mandiram

श्रीवत्सं जनयेद्वेश्म नरेन्द्रा णां हितावहम्। श्रीवृक्षं सर्वतोभद्रे सुक्षेत्रे मिलिते भवेत्

śrīvatsaṃ janayedveśma narendrā ṇāṃ hitāvaham| śrīvṛkṣaṃ sarvatobhadre sukṣetre milite bhavet

चुल्लीयुक्ते पुनस्तस्मिन् श्रीपालं नाम जायते। पक्षघ्ने सर्वतोभद्र युक्ते श्रीकण्ठमुच्यते

cullīyukte punastasmin śrīpālaṃ nāma jāyate| pakṣaghne sarvatobhadra yukte śrīkaṇṭhamucyate

हिरण्यनाभे श्रीवासं वर्धमानयुते भवेत्। श्रीनिवासं तु सुक्षेत्रे वर्धमानेन मिश्रिते

hiraṇyanābhe śrīvāsaṃ vardhamānayute bhavet| śrīnivāsaṃ tu sukṣetre vardhamānena miśrite

वर्धमानेन चुल्ल्या च गृहं श्रीभूषणं विदुः। पक्षघ्नं वर्धमानेन यदा संयोगमृच्छति

vardhamānena cullyā ca gṛhaṃ śrībhūṣaṇaṃ viduḥ| pakṣaghnaṃ vardhamānena yadā saṃyogamṛcchati

तदा श्रीमण्डनं नाम जायते भवनोत्तमम्। जाते हिरण्यनाभस्य नन्द्यावर्तेन सङ्गमे

tadā śrīmaṇḍanaṃ nāma jāyate bhavanottamam| jāte hiraṇyanābhasya nandyāvartena saṅgame

स्याद्वेश्म श्रीकुलं नाम श्रियः कुलनिकेतनम्। नन्द्यावर्तेन सुक्षेत्रे युक्ते श्रीगोकुलं भवेत्

syādveśma śrīkulaṃ nāma śriyaḥ kulaniketanam| nandyāvartena sukṣetre yukte śrīgokulaṃ bhavet

नन्द्यावर्तस्य चुल्ल्याश्च योगे श्रीस्थावरं गृहम्। नन्द्यावर्तस्य पक्षघ्नयोगे कुम्भं प्रजायते

nandyāvartasya cullyāśca yoge śrīsthāvaraṃ gṛham| nandyāvartasya pakṣaghnayoge kumbhaṃ prajāyate

हिरण्यनाभरुचकयोगे स्याच्छ्रीसमुद्गकम्। श्रीनन्दं नाम सुक्षेत्रे रुचकाख्येन संयुते

hiraṇyanābharucakayoge syācchrīsamudgakam| śrīnandaṃ nāma sukṣetre rucakākhyena saṃyute

चुल्ल्यां रुचकयुक्तायां श्रीह्रदं नाम जायते। श्रीधरं नाम पक्षघ्ने भवेद्रुचकसंयुते

cullyāṃ rucakayuktāyāṃ śrīhradaṃ nāma jāyate| śrīdharaṃ nāma pakṣaghne bhavedrucakasaṃyute

हिरण्यनाभेन युते स्वस्तिके श्रीकरण्डकम्। सुक्षेत्रेण युते तस्मिन् श्रीभाण्डागारसंज्ञितम्

hiraṇyanābhena yute svastike śrīkaraṇḍakam| sukṣetreṇa yute tasmin śrībhāṇḍāgārasaṃjñitam

चुल्लीयुते श्रीनिलयं भवेन्नरपतिप्रियम्। स्वस्तिकस्य यदा योगः पक्षघ्नेन प्रजायते

cullīyute śrīnilayaṃ bhavennarapatipriyam| svastikasya yadā yogaḥ pakṣaghnena prajāyate

श्रीनिकेतनसंज्ञं स्यात्तदा नृपतिमन्दिरम्। उक्तानि सप्तशालानि नामलक्षणयोगतः

śrīniketanasaṃjñaṃ syāttadā nṛpatimandiram| uktāni saptaśālāni nāmalakṣaṇayogataḥ

सर्वाणि सार्वभौमानां नृपाणां मन्त्रिणामपि। भवन्ति च सतां वित्तयशोविजयवृद्धये

sarvāṇi sārvabhaumānāṃ nṛpāṇāṃ mantriṇāmapi| bhavanti ca satāṃ vittayaśovijayavṛddhaye

एकादिमूषावहनप्रभेदादथ वेश्मनाम्। एतेषां सप्तशालानां ब्रूमः संख्यामनुक्रमात्

ekādimūṣāvahanaprabhedādatha veśmanām| eteṣāṃ saptaśālānāṃ brūmaḥ saṃkhyāmanukramāt

वहत्येकापि नो यत्र मूषैकं तद्भवेद्गृहम्। विभद्र मेकभद्रा णि विजानीयाच्चतुर्दश

vahatyekāpi no yatra mūṣaikaṃ tadbhavedgṛham| vibhadra mekabhadrā ṇi vijānīyāccaturdaśa

द्विभद्र वेश्मनां सैका नवतिः परिकीर्तिता। भवनानां त्रिभद्रा णां चतुःषष्टिः शतत्रयम्

dvibhadra veśmanāṃ saikā navatiḥ parikīrtitā| bhavanānāṃ tribhadrā ṇāṃ catuḥṣaṣṭiḥ śatatrayam

सहस्रमेकाभ्यधिकं स्याच्चतुर्भद्र वेश्मनाम्। भवतः पञ्चभद्रा णां द्वे सहस्रे द्विसंयुते

sahasramekābhyadhikaṃ syāccaturbhadra veśmanām| bhavataḥ pañcabhadrā ṇāṃ dve sahasre dvisaṃyute

षड्भद्रा णां सहस्राणि त्रीणि त्रीणि गृहाणि च। द्वात्रिंशता चतुस्त्रिंशत्सप्तभद्र शतानि च

ṣaḍbhadrā ṇāṃ sahasrāṇi trīṇi trīṇi gṛhāṇi ca| dvātriṃśatā catustriṃśatsaptabhadra śatāni ca

अष्टभद्रा णि षड्भद्र सङ्ख्यातुल्यानि जायते। गृहाणां नवभद्रा णां द्वे सहस्रे तथा द्वयम्

aṣṭabhadrā ṇi ṣaḍbhadra saṅkhyātulyāni jāyate| gṛhāṇāṃ navabhadrā ṇāṃ dve sahasre tathā dvayam

सहस्रं दशभद्रा णामेकोत्तरमुदाहृतम्। तथैकादशभद्रा णां चतुष्षष्ट्या शतत्रयम्

sahasraṃ daśabhadrā ṇāmekottaramudāhṛtam| tathaikādaśabhadrā ṇāṃ catuṣṣaṣṭyā śatatrayam

सैका द्वादशभद्रा णां नवतिर्वेश्मनां भवेत्। स्युस्त्रयोदशभद्रा णि गृहाणीह चतुर्दश

saikā dvādaśabhadrā ṇāṃ navatirveśmanāṃ bhavet| syustrayodaśabhadrā ṇi gṛhāṇīha caturdaśa

यच्चतुर्दशभिर्भद्रै रेकमेव हि वेश्म तत्। इत्येषां सप्तशालानां सहस्राण्यत्र षोडश

yaccaturdaśabhirbhadrai rekameva hi veśma tat| ityeṣāṃ saptaśālānāṃ sahasrāṇyatra ṣoḍaśa

100

एकोनत्रिंशती तद्वदशीतिश्चतुरुत्तरा। इदानीमष्टशालानि भवनान्यभिदध्महे

ekonatriṃśatī tadvadaśītiścaturuttarā| idānīmaṣṭaśālāni bhavanānyabhidadhmahe

101

बहिरन्तश्चतुःशालद्वयादेकं समासतः। अन्यानि सर्वभद्रा दिद्वयसंयोगतो दश

bahirantaścatuḥśāladvayādekaṃ samāsataḥ| anyāni sarvabhadrā didvayasaṃyogato daśa

102

एकोनत्रिंशता क्षेत्रं चतुरश्रं विभाजयेत्। भागद्वयेन मूषा स्याच्छाला भागचतुष्टयात्

ekonatriṃśatā kṣetraṃ caturaśraṃ vibhājayet| bhāgadvayena mūṣā syācchālā bhāgacatuṣṭayāt

103

कुर्वीत पञ्चभिर्भागैस्तन्मध्येऽङ्गणवापिकाम्। चतस्रश्च प्रतिदिशं मूषाः स्युस्तत्र वास्तुनि

kurvīta pañcabhirbhāgaistanmadhye'ṅgaṇavāpikām| catasraśca pratidiśaṃ mūṣāḥ syustatra vāstuni

104

शालयोनं सप्तशालं षट्शालं द्वितयोज्झितम्। त्रिहीनं पञ्चशालं स्यादष्टशालमिदं क्वचित्

śālayonaṃ saptaśālaṃ ṣaṭśālaṃ dvitayojjhitam| trihīnaṃ pañcaśālaṃ syādaṣṭaśālamidaṃ kvacit

105

तुल्यत्रिशालद्वितयं द्विशालेन युतं यदा। अष्टौ तदाष्टशालानि गृहाण्यन्यानि निर्दिशेत्

tulyatriśāladvitayaṃ dviśālena yutaṃ yadā| aṣṭau tadāṣṭaśālāni gṛhāṇyanyāni nirdiśet

106

मूषाव्यूढिवशादष्टशालानामथ कथ्यते। सङ्ख्या तत्र विभद्रं स्यादवहन्मूषसंज्ञितम्

mūṣāvyūḍhivaśādaṣṭaśālānāmatha kathyate| saṅkhyā tatra vibhadraṃ syādavahanmūṣasaṃjñitam

107

षोडशैवैकभद्रा णि द्विभद्रा णां शतं विदुः। विंशं षष्ट्या त्रिभद्रा णां विज्ञेयं शतपञ्चकम्

ṣoḍaśaivaikabhadrā ṇi dvibhadrā ṇāṃ śataṃ viduḥ| viṃśaṃ ṣaṣṭyā tribhadrā ṇāṃ vijñeyaṃ śatapañcakam

108

अष्टादशाहुर्विंशानि चतुर्भद्र शतानि च। पञ्चभद्र सहस्राणि चत्वारि स्युः शतत्रयम्

aṣṭādaśāhurviṃśāni caturbhadra śatāni ca| pañcabhadra sahasrāṇi catvāri syuḥ śatatrayam

109

अष्टषष्टिश्च गेहानि तानि सम्यग्विभावयेत्। सहस्राष्टकमष्टौ च षड्भद्रा णि प्रचक्षते

aṣṭaṣaṣṭiśca gehāni tāni samyagvibhāvayet| sahasrāṣṭakamaṣṭau ca ṣaḍbhadrā ṇi pracakṣate

110

एकादशसहस्राणि तथा शतचतुष्टयम्। जानीयात्सप्तभद्रा णि चत्वारिंशद्गृहाणि च

ekādaśasahasrāṇi tathā śatacatuṣṭayam| jānīyātsaptabhadrā ṇi catvāriṃśadgṛhāṇi ca

111

द्वादशैवाष्टभद्रा णां सहस्राणि शताष्टकम्। सप्तत्याभ्यधिकं प्राहुर्वास्तुविद्याविशारदाः

dvādaśaivāṣṭabhadrā ṇāṃ sahasrāṇi śatāṣṭakam| saptatyābhyadhikaṃ prāhurvāstuvidyāviśāradāḥ

112

एकादशसहस्राणि तथा शतचतुष्टयम्। चत्वारिंशच्च गेहानि नवभद्रा णि सङ्ख्यया

ekādaśasahasrāṇi tathā śatacatuṣṭayam| catvāriṃśacca gehāni navabhadrā ṇi saṅkhyayā

113

अष्टौ स्युर्दशभद्रा णां सहस्राण्यष्टभिः सह। तथैकादशभद्रा णां सङ्ख्या स्यात्पञ्चभद्र वत्

aṣṭau syurdaśabhadrā ṇāṃ sahasrāṇyaṣṭabhiḥ saha| tathaikādaśabhadrā ṇāṃ saṅkhyā syātpañcabhadra vat

114

अष्टादशशतानि स्युर्विंशतिर्भवनानि च। इति द्वादशभद्रा णां सङ्ख्या भवति वेश्मनाम्

aṣṭādaśaśatāni syurviṃśatirbhavanāni ca| iti dvādaśabhadrā ṇāṃ saṅkhyā bhavati veśmanām

115

स्यात्त्रयोदशभद्रा णां षष्ट्यग्रं शतपञ्चकम्। स्याच्चतुर्दशभद्रा णां विंशत्यभ्यधिकं शतम्

syāttrayodaśabhadrā ṇāṃ ṣaṣṭyagraṃ śatapañcakam| syāccaturdaśabhadrā ṇāṃ viṃśatyabhyadhikaṃ śatam

116

वेश्मानि स्युस्तथा पञ्चदशभद्रा णि षोडश। एकमेव हि विज्ञेयं गृहं षोडशभद्र कम्

veśmāni syustathā pañcadaśabhadrā ṇi ṣoḍaśa| ekameva hi vijñeyaṃ gṛhaṃ ṣoḍaśabhadra kam

117

पञ्चषष्टिसहस्राणि षट्त्रिंशं शतपञ्चकम्। गृहाणामष्टशालानां भवत्येकत्र सङ्ख्यया

pañcaṣaṣṭisahasrāṇi ṣaṭtriṃśaṃ śatapañcakam| gṛhāṇāmaṣṭaśālānāṃ bhavatyekatra saṅkhyayā

118

स्यात्समानचतुश्शालद्वययोगात्समासतः। एकैकशालयोग्गाच्च नवशालचतुष्टयम्

syātsamānacatuśśāladvayayogātsamāsataḥ| ekaikaśālayoggācca navaśālacatuṣṭayam

119

सर्वतोभद्र मुख्यानां मिथो द्वितययोगतः। एकैकशालयोगाच्च चत्वारिंशत्तथापरा

sarvatobhadra mukhyānāṃ mitho dvitayayogataḥ| ekaikaśālayogācca catvāriṃśattathāparā

120

तुल्यत्रिशालत्रितयोगेन च चतुष्टयम्। गृहाणां नवशालानामन्यदुक्तं पुरातनैः

tulyatriśālatritayogena ca catuṣṭayam| gṛhāṇāṃ navaśālānāmanyaduktaṃ purātanaiḥ

121

संस्थानमुक्तं गेहानां नवशालात्मनामिदम्। मूषावहनभेदेन तत्सङ्ख्या कथ्यतेऽधुना

saṃsthānamuktaṃ gehānāṃ navaśālātmanāmidam| mūṣāvahanabhedena tatsaṅkhyā kathyate'dhunā

122

अवहन्मूषमेकं स्याद्वहन्त्याष्टादशैकया। द्वाभ्यां शतं त्रिपञ्चाशदधिकं वेश्मनां भवेत्

avahanmūṣamekaṃ syādvahantyāṣṭādaśaikayā| dvābhyāṃ śataṃ tripañcāśadadhikaṃ veśmanāṃ bhavet

123

तिसृभिः स्युः शतान्यष्टौ सह षोडशभिर्गृहैः। षष्ट्या सहस्रत्रितयं ताभिश्चतसृभिर्भवेत्

tisṛbhiḥ syuḥ śatānyaṣṭau saha ṣoḍaśabhirgṛhaiḥ| ṣaṣṭyā sahasratritayaṃ tābhiścatasṛbhirbhavet

124

पञ्चाशीतिशतान्यष्टषष्टियुक्तानि पञ्चभिः। वहन्तीभिः प्रजायन्ते मूषाभिरिह वेश्मनाम्

pañcāśītiśatānyaṣṭaṣaṣṭiyuktāni pañcabhiḥ| vahantībhiḥ prajāyante mūṣābhiriha veśmanām

125

अष्टादशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च। चतुःषष्टिं च गेहानि मूषाभिः षड्भिरादिशेत्

aṣṭādaśasahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca| catuḥṣaṣṭiṃ ca gehāni mūṣābhiḥ ṣaḍbhirādiśet

126

एकत्रिंशत्सहस्राणि सहितान्यष्टभिः शतैः। चतुर्विंशतियुक्तानि मूषाभिः सप्तभिर्विदुः

ekatriṃśatsahasrāṇi sahitānyaṣṭabhiḥ śataiḥ| caturviṃśatiyuktāni mūṣābhiḥ saptabhirviduḥ

127

चत्वारिंशत्सहस्राणि त्रिसहस्री च वेश्मनाम्। शतानि चाष्टपञ्चाशत्सप्त मूषाभिरष्टभिः

catvāriṃśatsahasrāṇi trisahasrī ca veśmanām| śatāni cāṣṭapañcāśatsapta mūṣābhiraṣṭabhiḥ

128

चत्वारिंशत्सहस्राणि सहस्राण्यष्ट षट्शती। विंशतिं चैव मूषाभिर्गृहाणां नवभिर्विदुः

catvāriṃśatsahasrāṇi sahasrāṇyaṣṭa ṣaṭśatī| viṃśatiṃ caiva mūṣābhirgṛhāṇāṃ navabhirviduḥ

129

चत्वारिंशत्सहस्राणि सहस्रत्रयमोकसाम्। मूषाभिर्दशभिः साष्टपञ्चाशच्छतसप्तकम्

catvāriṃśatsahasrāṇi sahasratrayamokasām| mūṣābhirdaśabhiḥ sāṣṭapañcāśacchatasaptakam

130

एकत्रिंशत्सहस्राणि चतुर्विंशच्छताष्टकम्। मूषाभिरेकादशभिर्गृहाणां मुनयो जगुः

ekatriṃśatsahasrāṇi caturviṃśacchatāṣṭakam| mūṣābhirekādaśabhirgṛhāṇāṃ munayo jaguḥ

131

अष्टादशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च। धाम्नां द्वादशमूषाणां चतुःषष्टिश्च जायते

aṣṭādaśasahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca| dhāmnāṃ dvādaśamūṣāṇāṃ catuḥṣaṣṭiśca jāyate

132

भवन्त्यष्टौ सहस्राणि तथा पञ्चशतानि च। स्यात्त्रयोदशमूषाणामष्टषष्टिश्च वेश्मनाम्

bhavantyaṣṭau sahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca| syāttrayodaśamūṣāṇāmaṣṭaṣaṣṭiśca veśmanām

133

स्याच्चतुर्दशमूषाणां त्रिसहस्री सषष्टिका। मूषाभिः पञ्चदशभिः षोडशाष्टशती तथा

syāccaturdaśamūṣāṇāṃ trisahasrī saṣaṣṭikā| mūṣābhiḥ pañcadaśabhiḥ ṣoḍaśāṣṭaśatī tathā

134

धाम्नां षोडशमूषाणां त्रिपञ्चाशच्छतं भवेत्। स्युः सप्तदशमूषाणि वेश्मान्यष्टादश स्फुटम्

dhāmnāṃ ṣoḍaśamūṣāṇāṃ tripañcāśacchataṃ bhavet| syuḥ saptadaśamūṣāṇi veśmānyaṣṭādaśa sphuṭam

135

मूषाभिरष्टादशभिर्वेश्मैकं तद्विदो विदुः। लक्षद्वयं सहस्राणि द्वाषष्टिश्च शतान्विता

mūṣābhiraṣṭādaśabhirveśmaikaṃ tadvido viduḥ| lakṣadvayaṃ sahasrāṇi dvāṣaṣṭiśca śatānvitā

136

वेश्मनां नवशालानां चत्वारिंशच्चतुर्युता। स्यात्समानचतुःशालद्वययोगात्समासतः

veśmanāṃ navaśālānāṃ catvāriṃśaccaturyutā| syātsamānacatuḥśāladvayayogātsamāsataḥ

137

एकेन च द्विशालेन दशशालचतुष्टयम्। सर्वतोभद्र मुख्यानां मिथो द्वितययोगतः

ekena ca dviśālena daśaśālacatuṣṭayam| sarvatobhadra mukhyānāṃ mitho dvitayayogataḥ

138

एकद्विशालयोगाच्च चत्वारिंशत्तथापरा। तुल्यत्रिशालत्रितयमेकशालयुतं यदा

ekadviśālayogācca catvāriṃśattathāparā| tulyatriśālatritayamekaśālayutaṃ yadā

139

साधारणं तदान्यत्स्याद्दशशालचतुष्टयम्। तुल्ये त्रिशाले युज्येते सर्वभद्रा दिभिर्यदा

sādhāraṇaṃ tadānyatsyāddaśaśālacatuṣṭayam| tulye triśāle yujyete sarvabhadrā dibhiryadā

140

तदान्या दशशालानां समुत्पद्येत विंशतिः। तेष्वेकमवहन्मूषं विंशतिर्मूषयैकया

tadānyā daśaśālānāṃ samutpadyeta viṃśatiḥ| teṣvekamavahanmūṣaṃ viṃśatirmūṣayaikayā

141

वहन्त्या स्यादुभाभ्यां तु नवत्यभ्यधिकं शतम्। चत्वारिंशानि तिसृभिः शतान्येकादश ध्रुवम्

vahantyā syādubhābhyāṃ tu navatyabhyadhikaṃ śatam| catvāriṃśāni tisṛbhiḥ śatānyekādaśa dhruvam

142

चत्वारि स्युश्चतसृभिः सहस्राणि शताष्टकम्। चत्वारिंशच्च गेहानि जायन्ते पञ्चभिः सह

catvāri syuścatasṛbhiḥ sahasrāṇi śatāṣṭakam| catvāriṃśacca gehāni jāyante pañcabhiḥ saha

143

पञ्चभिस्तु सहस्राणि मूषाभिर्दशपञ्च च। जायन्ते सचतुष्काणि तथा पञ्चशतानि च

pañcabhistu sahasrāṇi mūṣābhirdaśapañca ca| jāyante sacatuṣkāṇi tathā pañcaśatāni ca

144

अष्टात्रिंशत्सहस्राणि षड्भिः सप्त शतानि च। षष्ट्युत्तराणि जायन्ते वेश्मनां परिसङ्ख्यया

aṣṭātriṃśatsahasrāṇi ṣaḍbhiḥ sapta śatāni ca| ṣaṣṭyuttarāṇi jāyante veśmanāṃ parisaṅkhyayā

145

गृहाणां स्युः सहस्राणि सप्तभिः सप्तसप्ततिः। शतपञ्चकमन्यच्च भवेद्विंशतिसंयुतम्

gṛhāṇāṃ syuḥ sahasrāṇi saptabhiḥ saptasaptatiḥ| śatapañcakamanyacca bhavedviṃśatisaṃyutam

146

लक्षमेकं सहस्राणि पञ्चविंशतिरष्टभिः। शतानि नव जायन्ते सप्तत्यभ्यधिकानि च

lakṣamekaṃ sahasrāṇi pañcaviṃśatiraṣṭabhiḥ| śatāni nava jāyante saptatyabhyadhikāni ca

147

लक्षमेकं सहस्राणि सप्तषष्टिः शतानि च। नव स्युः षष्टियुक्तानि नवमूषाप्रचारतः

lakṣamekaṃ sahasrāṇi saptaṣaṣṭiḥ śatāni ca| nava syuḥ ṣaṣṭiyuktāni navamūṣāpracārataḥ

148

लक्षं चतुरशीतिश्च सहस्राणि शतानि च। सप्त स्युर्दशभिस्तद्वद्पञ्चाशच्च षडुत्तरा

lakṣaṃ caturaśītiśca sahasrāṇi śatāni ca| sapta syurdaśabhistadvadpañcāśacca ṣaḍuttarā

149

लक्षमेकं सहस्राणि सप्तषष्टिश्च वेश्मनाम्। शतानि चैकादशभिः षष्ट्यानि नव निर्दिशेत्

lakṣamekaṃ sahasrāṇi saptaṣaṣṭiśca veśmanām| śatāni caikādaśabhiḥ ṣaṣṭyāni nava nirdiśet

150

लक्षं तथा सहस्राणि जायन्ते पञ्चविंशतिः। शतानि च द्वादशभिर्नव तद्वच्च सप्ततिः

lakṣaṃ tathā sahasrāṇi jāyante pañcaviṃśatiḥ| śatāni ca dvādaśabhirnava tadvacca saptatiḥ

151

सहस्राणि निकेतानां सङ्ख्यया सप्तसप्ततिः। सविंशतिः पञ्चशती त्रयोदशभिरीरिता

sahasrāṇi niketānāṃ saṅkhyayā saptasaptatiḥ| saviṃśatiḥ pañcaśatī trayodaśabhirīritā

152

अष्टात्रिंशत्सहस्राणि तथा सप्तशतानि च। स्युश्चतुर्दशभिः षष्ट्या वेश्मनामन्वितानि च

aṣṭātriṃśatsahasrāṇi tathā saptaśatāni ca| syuścaturdaśabhiḥ ṣaṣṭyā veśmanāmanvitāni ca

153

स्यात्पञ्चदशसाहस्री शतैः पञ्चभिरन्विता। मूषाभिः पञ्चदशभिश्चत्वारि भवनानि च

syātpañcadaśasāhasrī śataiḥ pañcabhiranvitā| mūṣābhiḥ pañcadaśabhiścatvāri bhavanāni ca

154

स्युः सहस्राणि चत्वारि तद्वदष्टौ शतानि च। तथा षोडशमूषाणां चत्वारिंशच्च पञ्च च

syuḥ sahasrāṇi catvāri tadvadaṣṭau śatāni ca| tathā ṣoḍaśamūṣāṇāṃ catvāriṃśacca pañca ca

155

सहस्रं सप्तदशभिः शतमेकं च वेश्मनाम्। चत्वारिंशच्च वेश्मानि भवन्ति परिसङ्ख्यया

sahasraṃ saptadaśabhiḥ śatamekaṃ ca veśmanām| catvāriṃśacca veśmāni bhavanti parisaṅkhyayā

156

शतं नवत्यभ्यधिकमष्टादशभिरुच्यते। भवत्येकोनविंशत्या मूषाणां वेश्मविंशतिः

śataṃ navatyabhyadhikamaṣṭādaśabhirucyate| bhavatyekonaviṃśatyā mūṣāṇāṃ veśmaviṃśatiḥ

157

एकमेव गृहं मूषाविंशतेर्वहनाद्भवेत्। सङ्ख्येयं दशशालानां मूषाभेदप्रचारतः

ekameva gṛhaṃ mūṣāviṃśatervahanādbhavet| saṅkhyeyaṃ daśaśālānāṃ mūṣābhedapracārataḥ

158

प्रयुतं चत्वार्ययुतान्यष्टसहस्राणि पञ्च शतानि च। षट्सप्ततिर्गृहाणि च दशशालेष्वेकसङ्ख्येयम्

prayutaṃ catvāryayutānyaṣṭasahasrāṇi pañca śatāni ca| ṣaṭsaptatirgṛhāṇi ca daśaśāleṣvekasaṅkhyeyam

159

चतुःशालादिगेहानि यावन्त्यादशशालतः। चतुर्गुणानि प्रत्याशं तान्यलिन्देन निर्दिशेत्

catuḥśālādigehāni yāvantyādaśaśālataḥ| caturguṇāni pratyāśaṃ tānyalindena nirdiśet

160

एकद्वित्रिचतुःशालवेश्मनां सङ्गमान्मिथः। गृहाणि दशशालान्तान्येवमुक्तानि विस्तरात्

ekadvitricatuḥśālaveśmanāṃ saṅgamānmithaḥ| gṛhāṇi daśaśālāntānyevamuktāni vistarāt

161

समारभ्य चतुःशालं दशशालान्तवेश्मनाम्। सङ्ख्यामिदानीमैक्येन सर्वेषामभिदध्महे

samārabhya catuḥśālaṃ daśaśālāntaveśmanām| saṅkhyāmidānīmaikyena sarveṣāmabhidadhmahe

162

मूषाभेदेन लक्षाणि स्युस्त्रयोदश वेश्मनाम्। सहस्राण्यष्टनवतिस्तथा वेश्मानि षोडश

mūṣābhedena lakṣāṇi syustrayodaśa veśmanām| sahasrāṇyaṣṭanavatistathā veśmāni ṣoḍaśa

163

मूषासंस्थानभेदेन भिन्नानां वेश्मनां पुनः। जायन्ते कोटिशो भेदा यस्मान्नोक्तानि तान्यतः

mūṣāsaṃsthānabhedena bhinnānāṃ veśmanāṃ punaḥ| jāyante koṭiśo bhedā yasmānnoktāni tānyataḥ

164

इत्थं चतुःशालमुखानि वेश्मान्युक्तानि यावद्दशशालमत्र। शालाप्रभेदेन मिथोऽभिषङ्गात्सङ्ख्या च तेषामुदिता यथावत्

itthaṃ catuḥśālamukhāni veśmānyuktāni yāvaddaśaśālamatra| śālāprabhedena mitho'bhiṣaṅgātsaṅkhyā ca teṣāmuditā yathāvat

अथ आयादिनिर्णयो नाम षड्विंशोऽध्यायः

इदानीमभिधास्यामः सूत्रपातविधेः क्रमम्। शस्ते मासि सिते पक्षे विदध्यात्तं शुभेऽहनि

idānīmabhidhāsyāmaḥ sūtrapātavidheḥ kramam| śaste māsi site pakṣe vidadhyāttaṃ śubhe'hani

चैत्रे शोकाकुलो भर्ता वैशाखे च धनान्वितः। ज्येष्ठे गृही विपद्येत नश्यन्ति पशवः शुचौ

caitre śokākulo bhartā vaiśākhe ca dhanānvitaḥ| jyeṣṭhe gṛhī vipadyeta naśyanti paśavaḥ śucau

श्रावणे धनवृद्धिः स्यान्नभस्ये न वसेद्गृहे। कलहश्चाश्विने मासि भृत्या नश्यन्ति कार्त्तिके

śrāvaṇe dhanavṛddhiḥ syānnabhasye na vasedgṛhe| kalahaścāśvine māsi bhṛtyā naśyanti kārttike

मार्गशीर्षे धनप्राप्तिः सहस्ये कामसम्पदः। माघे वह्निभयं चैव फाल्गुने श्रीरनुत्तमा

mārgaśīrṣe dhanaprāptiḥ sahasye kāmasampadaḥ| māghe vahnibhayaṃ caiva phālgune śrīranuttamā

द्वितीया पञ्चमी मुख्या सप्तमी नवमी तथा। एकादशीत्रयोदश्यस्तिथयः स्युः शुभावहाः

dvitīyā pañcamī mukhyā saptamī navamī tathā| ekādaśītrayodaśyastithayaḥ syuḥ śubhāvahāḥ

चन्द्र ताराबलं भर्तुरनुकूलं च शस्यते। इयं हि सूत्रपाताख्या क्रिया प्रासादकर्मणि

candra tārābalaṃ bharturanukūlaṃ ca śasyate| iyaṃ hi sūtrapātākhyā kriyā prāsādakarmaṇi

कार्या पुरनिवेशे च प्रारम्भे भवनस्य च। शिलानिवेशने द्वारस्तम्भोच्छ्रायादिकेषु च

kāryā puraniveśe ca prārambhe bhavanasya ca| śilāniveśane dvārastambhocchrāyādikeṣu ca

आद्रि येत सिते पक्षे शोभने लग्न एव हि। रवौ कन्यातुलालिस्थे गृहं वरुणदिङ्मुखम्

ādri yeta site pakṣe śobhane lagna eva hi| ravau kanyātulālisthe gṛhaṃ varuṇadiṅmukham

न कुर्यात्तद्धि शून्यं स्यान्न च वृद्धिर्भवेत्प्रभोः। न दक्षिणमुखं कुम्भमृगधन्विस्थिते रवौ

na kuryāttaddhi śūnyaṃ syānna ca vṛddhirbhavetprabhoḥ| na dakṣiṇamukhaṃ kumbhamṛgadhanvisthite ravau

कुर्वीत निष्फलं तत्स्यान्नृपदण्डवधादिकृत्। न मीनवृषमेषस्थे कुर्वीत प्राङ्मुखं रवौ

kurvīta niṣphalaṃ tatsyānnṛpadaṇḍavadhādikṛt| na mīnavṛṣameṣasthe kurvīta prāṅmukhaṃ ravau

तद्धनघ्नं कलिक्षुद्र राजचौरार्तिकृद्यतः। रवौ मिथुनसिंहस्थे न कर्किस्थेऽप्युदङ्मुखम्

taddhanaghnaṃ kalikṣudra rājacaurārtikṛdyataḥ| ravau mithunasiṃhasthe na karkisthe'pyudaṅmukham

कुर्यात्तद्धि दरिद्र त्वं दद्याच्चरणदासताम्। आयव्ययांशकर्क्षाणि प्रवक्ष्यामोऽथ वेश्मनाम्

kuryāttaddhi daridra tvaṃ dadyāccaraṇadāsatām| āyavyayāṃśakarkṣāṇi pravakṣyāmo'tha veśmanām

गृहमानवशात्सम्यक्कर्तुः स्थानबलाबलम्। नगरे वा पुरादौ वा दण्डैर्मानं विधीयते

gṛhamānavaśātsamyakkartuḥ sthānabalābalam| nagare vā purādau vā daṇḍairmānaṃ vidhīyate

तदलाभे करैः कार्यं सम्यगायविशुद्धये। यत्र हस्तैर्मितिः क्षेत्रे तत्रायो हस्तसंश्रितः

tadalābhe karaiḥ kāryaṃ samyagāyaviśuddhaye| yatra hastairmitiḥ kṣetre tatrāyo hastasaṃśritaḥ

क्षेत्रालाभे तु तत्रैव ग्राह्यः स स्यादिहाङ्गुलैः। अङ्गुलैस्तु मिते क्षेत्रे सोऽङ्गुलैस्तदलाभतः

kṣetrālābhe tu tatraiva grāhyaḥ sa syādihāṅgulaiḥ| aṅgulaistu mite kṣetre so'ṅgulaistadalābhataḥ

पादैर्वाथ यवैर्वापि ग्राह्यः क्षेत्रानुसारतः। गृहेषु कर्महस्तेन मानं स्वामिकरेण वा

pādairvātha yavairvāpi grāhyaḥ kṣetrānusārataḥ| gṛheṣu karmahastena mānaṃ svāmikareṇa vā

देवतानां तु धिष्ण्येषु कर्महस्तेन केवलम्। दैर्घ्यं हन्यात्पृथुत्वेन हरेद्भागं ततोऽष्टभिः

devatānāṃ tu dhiṣṇyeṣu karmahastena kevalam| dairghyaṃ hanyātpṛthutvena haredbhāgaṃ tato'ṣṭabhiḥ

यच्छेषमायं तं विद्याच्छास्त्रदृष्टं ध्वजादिकम्। ध्वजो धूमोऽथ सिंहश्च श्वा वृषः खरकुञ्जरौ

yaccheṣamāyaṃ taṃ vidyācchāstradṛṣṭaṃ dhvajādikam| dhvajo dhūmo'tha siṃhaśca śvā vṛṣaḥ kharakuñjarau

ध्वाङ्क्षश्चेति त उद्दिष्टाः प्राच्याद्यासु प्रदक्षिणम्। अन्योन्याभ्हिमुखास्ते च कामं स्वच्छन्दचारिणः

dhvāṅkṣaśceti ta uddiṣṭāḥ prācyādyāsu pradakṣiṇam| anyonyābhhimukhāste ca kāmaṃ svacchandacāriṇaḥ

पूर्वाचार्यैः समुद्दिष्टा आयवृद्धिविधायकाः। वृषसिंहगजाः शस्ताः प्रासादपुरवेश्मसु

pūrvācāryaiḥ samuddiṣṭā āyavṛddhividhāyakāḥ| vṛṣasiṃhagajāḥ śastāḥ prāsādapuraveśmasu

ध्वजेऽर्थलाभः सन्तापो धूमे भोगो मृगाधिपे। कलिः शुनि धनं धान्यं वृषे स्त्रीदूषणं खरे

dhvaje'rthalābhaḥ santāpo dhūme bhogo mṛgādhipe| kaliḥ śuni dhanaṃ dhānyaṃ vṛṣe strīdūṣaṇaṃ khare

गजे भद्रा णि दृश्यन्ते ध्वाङ्क्षे तु मरणं ध्रुवम्। वृषस्थाने गजं कुर्यात्सिंहं वृषभहस्तिनोः

gaje bhadrā ṇi dṛśyante dhvāṅkṣe tu maraṇaṃ dhruvam| vṛṣasthāne gajaṃ kuryātsiṃhaṃ vṛṣabhahastinoḥ

न कुर्याद्वृषमन्यत्र शस्यते सर्वतो ध्वजः। कल्याणं कुरुते सिंहो ब्राह्मणस्य विशेषतः

na kuryādvṛṣamanyatra śasyate sarvato dhvajaḥ| kalyāṇaṃ kurute siṃho brāhmaṇasya viśeṣataḥ

क्षत्त्रियस्य गजः शस्तो वृषभः शस्यते विशः। शूद्र स्य ध्वज एवैकः शस्यतेऽर्थप्रदः सदा

kṣattriyasya gajaḥ śasto vṛṣabhaḥ śasyate viśaḥ| śūdra sya dhvaja evaikaḥ śasyate'rthapradaḥ sadā

एवमेते गृहादीनामायाः सर्वे प्रकीर्तिताः। प्रदद्यादासने सिंहमातपत्रेषु तु ध्वजम्

evamete gṛhādīnāmāyāḥ sarve prakīrtitāḥ| pradadyādāsane siṃhamātapatreṣu tu dhvajam

चिह्नेष्वपि च सर्वेषु चामरव्यजनादिषु। सिंहं गजं वा शस्त्रेषु रथेषु कवचेषु च

cihneṣvapi ca sarveṣu cāmaravyajanādiṣu| siṃhaṃ gajaṃ vā śastreṣu ratheṣu kavaceṣu ca

सार्यश्वगजपर्याणेष्विभं वृषभमेव च। अर्थधारणपात्रेषु शयनेषु मतङ्गजम्

sāryaśvagajaparyāṇeṣvibhaṃ vṛṣabhameva ca| arthadhāraṇapātreṣu śayaneṣu mataṅgajam

याने च वाहने चैव मतिमान् योजयेद्गजम्। प्रासादप्रतिमालिङ्गपीठमण्डपवेदिषु

yāne ca vāhane caiva matimān yojayedgajam| prāsādapratimāliṅgapīṭhamaṇḍapavediṣu

कुण्डेषु च ध्वजं दद्याद्देवोपकरणेषु च। आयो गृहवदुद्वाहवेदीमण्डपयोर्भवेत्

kuṇḍeṣu ca dhvajaṃ dadyāddevopakaraṇeṣu ca| āyo gṛhavadudvāhavedīmaṇḍapayorbhavet

महानसे वृषं दद्याज्जलाधारे जलाशये। स्थाल्यां भोजनपात्रे च कोष्ठागारेऽन्नधारणे

mahānase vṛṣaṃ dadyājjalādhāre jalāśaye| sthālyāṃ bhojanapātre ca koṣṭhāgāre'nnadhāraṇe

एतद्गृहे तथा दद्याद्गृहोपकरणेषु च। वृषभं गजशालायां प्रदद्याद्गजमेव वा

etadgṛhe tathā dadyādgṛhopakaraṇeṣu ca| vṛṣabhaṃ gajaśālāyāṃ pradadyādgajameva vā

वृषं तुरगशालासु गोशालागोकुलेषु च। गजाश्ववृषशालासु सिंहं यत्नेन वर्जयेत्

vṛṣaṃ turagaśālāsu gośālāgokuleṣu ca| gajāśvavṛṣaśālāsu siṃhaṃ yatnena varjayet

अधमानां खरध्वाङ्क्षधूमश्वानः शुभावहाः। धूमोऽग्निजीविनां शस्तो ध्वाङ्क्षः सन्न्यासिनां हितः

adhamānāṃ kharadhvāṅkṣadhūmaśvānaḥ śubhāvahāḥ| dhūmo'gnijīvināṃ śasto dhvāṅkṣaḥ sannyāsināṃ hitaḥ

स्वगणानां श्वपाकानां स्ववेश्मानां खरः शुभः। नटनर्तकवेश्मेषु पण्यस्त्रीणां खरः शुभः

svagaṇānāṃ śvapākānāṃ svaveśmānāṃ kharaḥ śubhaḥ| naṭanartakaveśmeṣu paṇyastrīṇāṃ kharaḥ śubhaḥ

कुलालरजकादीनां तथा गर्दभजीविनाम्। गृहादिषु क्षेत्रफलं गणयेदष्टभिर्भजेत्

kulālarajakādīnāṃ tathā gardabhajīvinām| gṛhādiṣu kṣetraphalaṃ gaṇayedaṣṭabhirbhajet

त्रिघनेन भजेच्छेषं नक्षत्रेऽष्टहृते व्ययः। पिशाचो राक्षसो यक्ष इति त्रेधा व्ययो मतः

trighanena bhajeccheṣaṃ nakṣatre'ṣṭahṛte vyayaḥ| piśāco rākṣaso yakṣa iti tredhā vyayo mataḥ

साम्याधिक्यन्यूनताभिरायतः स्याद्यथाक्रमम्। व्ययं क्षेत्रफले क्षिप्त्वा गृहनामाक्षराणि च

sāmyādhikyanyūnatābhirāyataḥ syādyathākramam| vyayaṃ kṣetraphale kṣiptvā gṛhanāmākṣarāṇi ca

भागं त्रिभिर्हरेत्तत्र यच्छेषं सॐऽशको भवेत्। चतुरङ्गो यथा मन्त्रो मुख्यो लग्ने नवांशकः

bhāgaṃ tribhirharettatra yaccheṣaṃ saॐ'śako bhavet| caturaṅgo yathā mantro mukhyo lagne navāṃśakaḥ

तथा गृहादिषु प्रोक्तं मुख्यत्वेनांशकत्रयम्। इन्द्रो यमश्च राजा च त्रयो नामाभिरंशकाः

tathā gṛhādiṣu proktaṃ mukhyatvenāṃśakatrayam| indro yamaśca rājā ca trayo nāmābhiraṃśakāḥ

स्वनामतुल्यफलदा विज्ञातव्यास्त्रयोऽपि च। गणयेत्स्वामिनक्षत्राद्यावत्स्याद्भवनस्य भम्

svanāmatulyaphaladā vijñātavyāstrayo'pi ca| gaṇayetsvāminakṣatrādyāvatsyādbhavanasya bham

नवभिर्भाजिते तस्मिञ्शेषं तारा प्रकीर्तिता। जन्मसम्पद्विपत्क्षेमपापसाधकनैधनीः

navabhirbhājite tasmiñśeṣaṃ tārā prakīrtitā| janmasampadvipatkṣemapāpasādhakanaidhanīḥ

मैत्रीपरममैत्र्यौ च प्राहुः संज्ञाः समाः फले। त्रिसप्तपञ्चमीर्भर्तुर्गृहतारा विवर्जयेत्

maitrīparamamaitryau ca prāhuḥ saṃjñāḥ samāḥ phale| trisaptapañcamīrbharturgṛhatārā vivarjayet

आद्याद्वितीयाष्टम्यस्तु ताराः स्युरिह मध्यमाः। तथा ऋक्षेऽपि चानिष्टे चन्द्रे ऽष्टमगतेऽपि च

ādyādvitīyāṣṭamyastu tārāḥ syuriha madhyamāḥ| tathā ṛkṣe'pi cāniṣṭe candre 'ṣṭamagate'pi ca

नयते दुरितं तारा चतुःषण्णवती नृणाम्। सुरराक्षसमर्त्याख्या ऋक्षाणां स्युर्गणास्त्रयः

nayate duritaṃ tārā catuḥṣaṇṇavatī nṛṇām| surarākṣasamartyākhyā ṛkṣāṇāṃ syurgaṇāstrayaḥ

यद्गणर्क्षो भवेद्भर्ता तद्गणर्क्षं गृहं शुभम्। मृगाश्विरेवतीस्वात्यो मैत्रं पुष्यपुनर्वसू

yadgaṇarkṣo bhavedbhartā tadgaṇarkṣaṃ gṛhaṃ śubham| mṛgāśvirevatīsvātyo maitraṃ puṣyapunarvasū

हस्तः श्रवण इत्येष देवाख्यो नवको गणः। विशाखा कृत्तिकाश्लेषा नैऋतं वारुणं मघा

hastaḥ śravaṇa ityeṣa devākhyo navako gaṇaḥ| viśākhā kṛttikāśleṣā naiṛtaṃ vāruṇaṃ maghā

चित्रा ज्येष्ठा धनिष्ठेति नवको राक्षसो गणः। आर्द्राभरण्यौ रोहिण्यौ तिस्रः पूर्वास्तथोत्तराः

citrā jyeṣṭhā dhaniṣṭheti navako rākṣaso gaṇaḥ| ārdrābharaṇyau rohiṇyau tisraḥ pūrvāstathottarāḥ

इति नक्षत्रनवकं विज्ञेयं मानुषे गणे। गणसाम्यं शुभा तारा यस्यायातृ व्ययोऽल्पकः

iti nakṣatranavakaṃ vijñeyaṃ mānuṣe gaṇe| gaṇasāmyaṃ śubhā tārā yasyāyātṛ vyayo'lpakaḥ

हितॐऽशकश्च तद्वेश्म भर्तुः शुभफलप्रदम्। आयो व्ययश्च योनित्वं ताराश्च भवनांशकाः

hitaॐ'śakaśca tadveśma bhartuḥ śubhaphalapradam| āyo vyayaśca yonitvaṃ tārāśca bhavanāṃśakāḥ

गृहनामेति चिन्त्यानि करणानि गृहस्य षट्। त्रिभिः शुभैः शुभं वेश्म द्वाभ्यामेकेन चाशुभम्

gṛhanāmeti cintyāni karaṇāni gṛhasya ṣaṭ| tribhiḥ śubhaiḥ śubhaṃ veśma dvābhyāmekena cāśubham

करणैश्चतुराद्यैस्तु शुभैरतिशुभं भवेत्। न समायव्ययं वेश्म नाव्ययं नाधिकव्ययम्

karaṇaiścaturādyaistu śubhairatiśubhaṃ bhavet| na samāyavyayaṃ veśma nāvyayaṃ nādhikavyayam

न द्वितीयांशमसदृग्योनिभं च न कारयेत्। भर्तृतुल्याभिधानं च गृहं दूरात्परित्यजेत्

na dvitīyāṃśamasadṛgyonibhaṃ ca na kārayet| bhartṛtulyābhidhānaṃ ca gṛhaṃ dūrātparityajet

समसप्तकमेकर्क्षं तृतीयैकादशं तथा। चतुर्थदशकं चेति कर्तव्यं मन्द्रि रं सदा

samasaptakamekarkṣaṃ tṛtīyaikādaśaṃ tathā| caturthadaśakaṃ ceti kartavyaṃ mandri raṃ sadā

षट्कोष्ठकं त्रिकोणं च वर्ज्यं द्विर्द्वादशं तथा। षट्कोष्ठके मृतिर्दैन्यं वियोगश्च भवेद्गृहे

ṣaṭkoṣṭhakaṃ trikoṇaṃ ca varjyaṃ dvirdvādaśaṃ tathā| ṣaṭkoṣṭhake mṛtirdainyaṃ viyogaśca bhavedgṛhe

त्रिकोणे वसतां दुःखं वैधव्यं च प्रजायते। द्विर्द्वादशे पुत्रपौत्रगुरुबन्धुधनक्षयः

trikoṇe vasatāṃ duḥkhaṃ vaidhavyaṃ ca prajāyate| dvirdvādaśe putrapautragurubandhudhanakṣayaḥ

हृतेऽष्टभिः क्षेत्रफले खनेत्रशशिभाजिते। शेषं जीवितमेतस्मिन् पञ्चभक्ते भवेन्मृतिः

hṛte'ṣṭabhiḥ kṣetraphale khanetraśaśibhājite| śeṣaṃ jīvitametasmin pañcabhakte bhavenmṛtiḥ

सभुजं सहषड्दारु मुखमण्डपसंयुतम्। आयामतः पृथुत्वाच्च मानं कृत्वा विभाजयेत्

sabhujaṃ sahaṣaḍdāru mukhamaṇḍapasaṃyutam| āyāmataḥ pṛthutvācca mānaṃ kṛtvā vibhājayet

सर्वतः शोधितं वास्तु यच्च सम्यङ्मितं भवेत्। स्वामिनस्तद्भवेद्धन्यं स्थपतेश्च यशस्करम्

sarvataḥ śodhitaṃ vāstu yacca samyaṅmitaṃ bhavet| svāminastadbhaveddhanyaṃ sthapateśca yaśaskaram

अर्चितं वर्धते वास्तु नारीभिः पशुभिर्नरैः। कीर्त्त्यायुर्धनधान्यैश्च प्रमोदैस्तु महोत्सवैः

arcitaṃ vardhate vāstu nārībhiḥ paśubhirnaraiḥ| kīrttyāyurdhanadhānyaiśca pramodaistu mahotsavaiḥ

मेरुश्च खण्डमेरुश्च पताका सूचिका तथा। उद्दिष्टं नष्टमिति षट् छन्दांसीह प्रचक्षते

meruśca khaṇḍameruśca patākā sūcikā tathā| uddiṣṭaṃ naṣṭamiti ṣaṭ chandāṃsīha pracakṣate

एकाद्येकोत्तरान् कोष्ठान् विन्यसेदिच्छयात्मनः। आद्यादारभ्य तद्वृद्धिर्यथा स्यात्पार्श्वयोः समम्

ekādyekottarān koṣṭhān vinyasedicchayātmanaḥ| ādyādārabhya tadvṛddhiryathā syātpārśvayoḥ samam

मेरोरेकाधिका सङ्खया शरावस्येव चाकृतिः। प्रथमे कोष्ठके रूपमन्तं यावच्च पार्श्वयोः

merorekādhikā saṅkhayā śarāvasyeva cākṛtiḥ| prathame koṣṭhake rūpamantaṃ yāvacca pārśvayoḥ

आसनोर्ध्वस्थयोर्न्यस्येन्मध्ये सङ्कलितं पृथक्। तस्मिन्निष्टविकल्पानां सङ्ख्या स्यादन्त्यपङ्क्तिगा

āsanordhvasthayornyasyenmadhye saṅkalitaṃ pṛthak| tasminniṣṭavikalpānāṃ saṅkhyā syādantyapaṅktigā

खण्डमेरुं तु विन्यस्येत्तद्वदेवैकपार्श्वतः। प्रवृद्धैः कोष्टकैस्तत्राप्यङ्काः प्राग्वत्फलं तथा

khaṇḍameruṃ tu vinyasyettadvadevaikapārśvataḥ| pravṛddhaiḥ koṣṭakaistatrāpyaṅkāḥ prāgvatphalaṃ tathā

अथापरः खण्डमेरुः कोष्ठांस्तत्रेष्टसङ्ख्यया। कृत्वैकापचितान् वामविभागापचितानधः

athāparaḥ khaṇḍameruḥ koṣṭhāṃstatreṣṭasaṅkhyayā| kṛtvaikāpacitān vāmavibhāgāpacitānadhaḥ

एकाद्येकोत्तरानङ्कानाद्यपङ्क्तौ निवेशयेत्। अन्यासु पङ्क्तिष्वाप्रान्तं शून्यान्याद्येषु कल्पयेत्

ekādyekottarānaṅkānādyapaṅktau niveśayet| anyāsu paṅktiṣvāprāntaṃ śūnyānyādyeṣu kalpayet

द्वितीयेषु च कोष्ठेषु तासामेकैकमावयेत्। द्वितीयायां तृतीयादिकोष्ठकेषु यथाक्रमम्

dvitīyeṣu ca koṣṭheṣu tāsāmekaikamāvayet| dvitīyāyāṃ tṛtīyādikoṣṭhakeṣu yathākramam

विकर्णयोगजानन्यानूर्ध्वाधोयोगसंभवान्। फलं विकर्णयोगोत्थमेकस्मिन् परिकल्पयेत्

vikarṇayogajānanyānūrdhvādhoyogasaṃbhavān| phalaṃ vikarṇayogotthamekasmin parikalpayet

एकाधिकानभीष्टायाः सङ्ख्यायास्तिर्यगालिखेत्। कोष्ठानेकांच रूपादींस्तन्मध्ये द्विगुणोत्तरान्

ekādhikānabhīṣṭāyāḥ saṅkhyāyāstiryagālikhet| koṣṭhānekāṃca rūpādīṃstanmadhye dviguṇottarān

एकोनं पृष्ठतस्तेषामेकं द्विगुणमग्रतः। नातिक्रामेत्परां सङ्ख्यां पताकाछन्द उच्यते

ekonaṃ pṛṣṭhatasteṣāmekaṃ dviguṇamagrataḥ| nātikrāmetparāṃ saṅkhyāṃ patākāchanda ucyate

तद्विनेष्टाद्यगा सङ्ख्येत्येकाद्यैस्तैस्ततो गृहे। न्यस्ताङ्कसङ्ख्याः सङ्ख्याः स्युरलिन्दाद्यैः प्रकल्पिताः

tadvineṣṭādyagā saṅkhyetyekādyaistaistato gṛhe| nyastāṅkasaṅkhyāḥ saṅkhyāḥ syuralindādyaiḥ prakalpitāḥ

एकैकमिष्टस्थानेषु लिखेत्सैकेश्वतः परम्। अन्त्यादृते पूर्वपूर्वयुक्तेनायोजयेत्परम्

ekaikamiṣṭasthāneṣu likhetsaikeśvataḥ param| antyādṛte pūrvapūrvayuktenāyojayetparam

अन्त्यादारभ्य तद्वनावेकाद्येषु च पर्ययात्। अलिन्दादिषु यत्र स्यात्सङ्ख्या सूचीं तु तां विदुः

antyādārabhya tadvanāvekādyeṣu ca paryayāt| alindādiṣu yatra syātsaṅkhyā sūcīṃ tu tāṃ viduḥ

उद्दिष्टे स्थापयेत्सङ्ख्यामुद्दिष्टां सम्भवेच्च ताम्। दलयेद्रू पयुक्तां तु दलयेन्नाम सम्भवेत्

uddiṣṭe sthāpayetsaṅkhyāmuddiṣṭāṃ sambhavecca tām| dalayedrū payuktāṃ tu dalayennāma sambhavet

लघुस्वरूपदलने सैकार्धे करणे गुरुः। यावदिष्टपदापितः स्याल्लघवोऽलिन्दकोदयः

laghusvarūpadalane saikārdhe karaṇe guruḥ| yāvadiṣṭapadāpitaḥ syāllaghavo'lindakodayaḥ

कृत्वा छन्दः समुद्दिष्टं तदन्ते लघुनि द्विकम्। न्यसेदेकं गुरूणां च द्विगुणं द्विगुणं ततः

kṛtvā chandaḥ samuddiṣṭaṃ tadante laghuni dvikam| nyasedekaṃ gurūṇāṃ ca dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ

व्यत्ययाल्लघुनः स्थाने द्विगुणादेककं गुरोः। कुर्यात्तमाद्यस्थानाङ्कसङ्ख्यं नष्टे गृहं भवेत्

vyatyayāllaghunaḥ sthāne dviguṇādekakaṃ guroḥ| kuryāttamādyasthānāṅkasaṅkhyaṃ naṣṭe gṛhaṃ bhavet

प्राप्तस्यैकं कोष्ठमेकैकवृद्ध्या न्यस्येदूर्ध्वं पङ्क्तयो यावदिष्टाः। इष्टानेकादील्लिखेदानुपूर्व्या कर्णेनाधः शून्यरूपे च दद्यात्

prāptasyaikaṃ koṣṭhamekaikavṛddhyā nyasyedūrdhvaṃ paṅktayo yāvadiṣṭāḥ| iṣṭānekādīllikhedānupūrvyā karṇenādhaḥ śūnyarūpe ca dadyāt

कर्णस्थाङ्कश्लेषतोऽङ्के भवेद्यस्तं विन्यस्येत्कोष्ठकेषु क्रमेण। उद्दिष्टाङ्को भद्र सङ्ख्यानि मध्ये याभ्यः कर्णश्लेषतो मूषिकास्ताः

karṇasthāṅkaśleṣato'ṅke bhavedyastaṃ vinyasyetkoṣṭhakeṣu krameṇa| uddiṣṭāṅko bhadra saṅkhyāni madhye yābhyaḥ karṇaśleṣato mūṣikāstāḥ

एकादिषु द्विगुणितेष्विह यावदिष्टमूषाक्रमव्युपहितेष्वथ तेषु विद्यात्। उद्दिष्टवेश्मकृतनिर्गममार्गमूषासत्काङ्कसैकयुतिनिर्मितसङ्ख्यमोकः

ekādiṣu dviguṇiteṣviha yāvadiṣṭamūṣākramavyupahiteṣvatha teṣu vidyāt| uddiṣṭaveśmakṛtanirgamamārgamūṣāsatkāṅkasaikayutinirmitasaṅkhyamokaḥ

अथ सभाष्टकं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

नन्दा भद्रा जया पूर्णा सभा स्याद्भाविता तथा। दक्षा च प्रवरा तद्वद्विदुरा चाष्टमी मता

nandā bhadrā jayā pūrṇā sabhā syādbhāvitā tathā| dakṣā ca pravarā tadvadvidurā cāṣṭamī matā

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे ततः षोढा विभाजिते। मध्ये पदचतुष्कं स्यात्सीमालिन्दस्तु भागिकः

caturaśrīkṛte kṣetre tataḥ ṣoḍhā vibhājite| madhye padacatuṣkaṃ syātsīmālindastu bhāgikaḥ

तद्वाद्योऽलिन्दकस्तद्वद्भवेत्प्रतिसराभिधः। प्राग्ग्रीवाख्यस्तृतीयश्च बहिः क्षेत्राच्चतुर्दिशम्

tadvādyo'lindakastadvadbhavetpratisarābhidhaḥ| prāggrīvākhyastṛtīyaśca bahiḥ kṣetrāccaturdiśam

निसृष्टसौर्धयैर्वा स्यादेकस्यां वा यदा दिशि। नन्दा भद्रा जया पूर्णा क्रमेण स्युः सभास्तदा

nisṛṣṭasaurdhayairvā syādekasyāṃ vā yadā diśi| nandā bhadrā jayā pūrṇā krameṇa syuḥ sabhāstadā

षड्भागभाजिते क्षेत्रे कर्णभित्तिं निवेशयेत्। सभा स्याद्भाविता नाम सप्राग्ग्रीवात्र पञ्चमी

ṣaḍbhāgabhājite kṣetre karṇabhittiṃ niveśayet| sabhā syādbhāvitā nāma saprāggrīvātra pañcamī

स्तम्भान्षट्त्रिंशदेतासु पञ्चस्वपि निवेशयेत्। स्तम्भान्प्राग्ग्रीवसंबद्धान्पृथगेभ्यो विनिर्दिशेत्

stambhānṣaṭtriṃśadetāsu pañcasvapi niveśayet| stambhānprāggrīvasaṃbaddhānpṛthagebhyo vinirdiśet

दक्षेति षष्ठी परितस्तृतीयालिन्दवेष्टिता। प्रवरा सप्तमी द्वारैर्युक्तैषा परिकीर्तिता

dakṣeti ṣaṣṭhī paritastṛtīyālindaveṣṭitā| pravarā saptamī dvārairyuktaiṣā parikīrtitā

प्राग्ग्रीवद्वारसंयुक्ता विदुरेत्यष्टमी सभा। सभानामिदमष्टानां लक्षणं समुदाहृतम्

prāggrīvadvārasaṃyuktā viduretyaṣṭamī sabhā| sabhānāmidamaṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam

इत्यष्टानां लक्ष्म सम्यक्सभाना-। मेतत्प्रोक्तं दिग्भवालिन्दभेदात्। तद्वद्द्वारालिन्दसंयोगश्च। ज्ञातेऽत्र स्याद्भूभृतां स्थानयोगः

ityaṣṭānāṃ lakṣma samyaksabhānā-| metatproktaṃ digbhavālindabhedāt| tadvaddvārālindasaṃyogaśca| jñāte'tra syādbhūbhṛtāṃ sthānayogaḥ

अथ गृहद्र व्यप्रमाणानि नामाष्टाविंशोऽध्यायः

उपादेयानि यान्यत्र परित्याज्यानि यानि च। गृहद्र व्यप्रमाणानि तानीदानीं प्रचक्ष्महे

upādeyāni yānyatra parityājyāni yāni ca| gṛhadra vyapramāṇāni tānīdānīṃ pracakṣmahe

द्वारस्य गृहविस्तारैर्हस्ततुल्याङ्गुलैर्भवेत्। उछ्रायः सप्तभिर्युक्तैर्विस्तृतिस्तु तदर्धतः

dvārasya gṛhavistārairhastatulyāṅgulairbhavet| uchrāyaḥ saptabhiryuktairvistṛtistu tadardhataḥ

प्रकल्पयेद्गृहद्वारं क्रमेणैव कनीयसा। त्रैराशिकेन मध्यानां द्वादशांशं परित्यजेत्

prakalpayedgṛhadvāraṃ krameṇaiva kanīyasā| trairāśikena madhyānāṃ dvādaśāṃśaṃ parityajet

इत्युच्छ्रितिस्तदर्धेन सर्वेषामपि विस्तरः। उच्छ्रायमुत्तमानां तु कुर्यादष्टांशवर्जितम्

ityucchritistadardhena sarveṣāmapi vistaraḥ| ucchrāyamuttamānāṃ tu kuryādaṣṭāṃśavarjitam

विस्ताराङ्गुलसंयुक्तां कुर्यादतिकनियसाम्। चतुःषष्टिगृहद्वारमुदयेनार्धविस्तृतम्

vistārāṅgulasaṃyuktāṃ kuryādatikaniyasām| catuḥṣaṣṭigṛhadvāramudayenārdhavistṛtam

विस्तारहस्ततुल्यानि षष्ट्या पञ्चशताथवा। संयुतान्यङ्गुलानि स्यादुच्छ्रायोऽर्धेन विस्तृतिः

vistārahastatulyāni ṣaṣṭyā pañcaśatāthavā| saṃyutānyaṅgulāni syāducchrāyo'rdhena vistṛtiḥ

गृहोत्सेधेन वा त्र्यंशहीनेन स्यात्समुच्छ्रितिः। तदर्धेन तु विस्तारो द्वारस्येत्यपरो विधिः

gṛhotsedhena vā tryaṃśahīnena syātsamucchritiḥ| tadardhena tu vistāro dvārasyetyaparo vidhiḥ

द्वारोच्छ्रायकरैस्तुल्येष्वङ्गुलेषु विनिक्षिपेत्। चत्वारि पेद्यापिण्डः स्यात्सपादं विदधीत तम्

dvārocchrāyakaraistulyeṣvaṅguleṣu vinikṣipet| catvāri pedyāpiṇḍaḥ syātsapādaṃ vidadhīta tam

सार्धं वा सत्रिभागं वा द्विगुणं चाधिकं न तु। एवं कृते भवेत् द्वारपेद्याया विस्तृतिः स्फुटा

sārdhaṃ vā satribhāgaṃ vā dviguṇaṃ cādhikaṃ na tu| evaṃ kṛte bhavet dvārapedyāyā vistṛtiḥ sphuṭā

सार्धेन पेद्यापिण्डेन पिण्डं स्यादम्बरो भवेत्। सार्धस्तु पेद्याविस्तारः स्यादुदुम्बरविस्तृतिः

sārdhena pedyāpiṇḍena piṇḍaṃ syādambaro bhavet| sārdhastu pedyāvistāraḥ syādudumbaravistṛtiḥ

पेद्यापिण्डेन तुल्या स्याच्छाखाया विस्तृतिः शुभा। सार्धया वैतया रूपशाखाया अपि विस्तृतिः

pedyāpiṇḍena tulyā syācchākhāyā vistṛtiḥ śubhā| sārdhayā vaitayā rūpaśākhāyā api vistṛtiḥ

विस्तारार्धेन पेद्यायाः खल्वशाखा विधीयते। रूपशाखासमा वा स्यात्सार्धा वा बाह्यमण्डला

vistārārdhena pedyāyāḥ khalvaśākhā vidhīyate| rūpaśākhāsamā vā syātsārdhā vā bāhyamaṇḍalā

पादोना त्र्यंशहीना वा विस्तारादर्धमेव वा। प्रासादेषु च तुल्यः स्याद्भारशाखाविनिर्गमः

pādonā tryaṃśahīnā vā vistārādardhameva vā| prāsādeṣu ca tulyaḥ syādbhāraśākhāvinirgamaḥ

आद्या शाखा भवेद्देवी द्वितीया नन्दिनीति च। तृतीया सुन्दरी नाम चतुर्थी स्यात् प्रियानना

ādyā śākhā bhaveddevī dvitīyā nandinīti ca| tṛtīyā sundarī nāma caturthī syāt priyānanā

भद्रे ति पञ्चमी शाखा प्रशस्ताः पञ्च वेश्मनि। अतोऽधिकास्तु याः शाखा गृहद्वारि न ताः शुभाः

bhadre ti pañcamī śākhā praśastāḥ pañca veśmani| ato'dhikāstu yāḥ śākhā gṛhadvāri na tāḥ śubhāḥ

विस्तारात् षोडशो भागश्चतुर्हस्तसमन्वितः। तलोच्छ्रयः प्रशस्तोऽयं भवेद्विदितवेश्मनाम्

vistārāt ṣoḍaśo bhāgaścaturhastasamanvitaḥ| talocchrayaḥ praśasto'yaṃ bhavedviditaveśmanām

सप्तहस्तो भवेज्ज्येष्ठे मध्यमे षट्करोन्मितः। पञ्चहस्तः कनिष्ठे तु विधातव्यस्तथोदयः

saptahasto bhavejjyeṣṭhe madhyame ṣaṭkaronmitaḥ| pañcahastaḥ kaniṣṭhe tu vidhātavyastathodayaḥ

ज्येष्ठे भवेत्सप्तदशहस्ताच्छाला प्रविस्तृता। मध्यमे दशहस्तात्तु पञ्चहस्तात्कनीयसि

jyeṣṭhe bhavetsaptadaśahastācchālā pravistṛtā| madhyame daśahastāttu pañcahastātkanīyasi

उदुम्बरार्थे बाहुल्यं तलन्यासं तु कारयेत्। तलन्याससमं पट्टमलिन्दस्य परिग्रहे

udumbarārthe bāhulyaṃ talanyāsaṃ tu kārayet| talanyāsasamaṃ paṭṭamalindasya parigrahe

द्वारविस्तारपादेन स्तम्भकोटिर्विधीयते। साष्टांशेनाधिकेनाथ सत्रिभागे वा पुनः

dvāravistārapādena stambhakoṭirvidhīyate| sāṣṭāṃśenādhikenātha satribhāge vā punaḥ

कुर्यादेकादशांशेन तथास्यैव प्रपालकम्। स्तम्भान् कुर्यादृतेऽष्टांशान्नव द्वादशधाथवा

kuryādekādaśāṃśena tathāsyaiva prapālakam| stambhān kuryādṛte'ṣṭāṃśānnava dvādaśadhāthavā

भागैस्ततः स्वार्धसमैरर्धभागसमन्वितैः। अधस्ताडष्टभागा स्यात्स्तम्भस्य प्रतिपालना

bhāgaistataḥ svārdhasamairardhabhāgasamanvitaiḥ| adhastāḍaṣṭabhāgā syātstambhasya pratipālanā

स्तम्भमूलस्य विस्तारादर्धेन स्थलनिर्गमः। तदर्धेन विधातव्यो मसूरकविनिर्गमः

stambhamūlasya vistārādardhena sthalanirgamaḥ| tadardhena vidhātavyo masūrakavinirgamaḥ

उत्कालकसमुछ्रायः स्तम्भपिण्डसमः शुभः। कुम्भिकोत्कालवत्पिण्डे विस्तारेऽष्टांशसम्मिता

utkālakasamuchrāyaḥ stambhapiṇḍasamaḥ śubhaḥ| kumbhikotkālavatpiṇḍe vistāre'ṣṭāṃśasammitā

प्रागुक्तस्तम्भभागेन सपादेन विधीयते। दीर्घत्वमाद्यपत्राणां शेषाणां पादहानितः

prāguktastambhabhāgena sapādena vidhīyate| dīrghatvamādyapatrāṇāṃ śeṣāṇāṃ pādahānitaḥ

पादः पादो भवेन्न्यूनः पात्राणां रसनोच्छ्रयात्। सार्धभागोच्छ्रिता कार्या रसना कण्टकोपमा

pādaḥ pādo bhavennyūnaḥ pātrāṇāṃ rasanocchrayāt| sārdhabhāgocchritā kāryā rasanā kaṇṭakopamā

सार्धपादोच्छ्रिता यद्वा जङ्घा शेषं यथोदितम्। इत्थं स्यात्पद्मकस्तम्भो युक्त्या युक्तस्वरूपकैः

sārdhapādocchritā yadvā jaṅghā śeṣaṃ yathoditam| itthaṃ syātpadmakastambho yuktyā yuktasvarūpakaiḥ

अष्टाश्रो वा विधातव्यः स्तम्भसूत्रपरिक्रमात्। तद्विस्तारसमं त्यक्तोत्सेधं भागान्विभाजयेत्

aṣṭāśro vā vidhātavyaḥ stambhasūtraparikramāt| tadvistārasamaṃ tyaktotsedhaṃ bhāgānvibhājayet

अष्टाश्रच्छेदमानेन बाह्यसूत्रानुपल्लवान्। विदध्यान्मध्यभागे तु कोणांश्च पल्लविकाकुलान्

aṣṭāśracchedamānena bāhyasūtrānupallavān| vidadhyānmadhyabhāge tu koṇāṃśca pallavikākulān

घटिका पुष्पमालाभिः पल्लवैश्चोपशोभिता। छेदभागः समः कार्यो बहिर्भागविवर्जितः

ghaṭikā puṣpamālābhiḥ pallavaiścopaśobhitā| chedabhāgaḥ samaḥ kāryo bahirbhāgavivarjitaḥ

घटपल्लवको नाम स्तम्भोऽयं परिकीरितः। विहितो वेश्मनामेष स्वामिनः श्रेयसे भवेत्

ghaṭapallavako nāma stambho'yaṃ parikīritaḥ| vihito veśmanāmeṣa svāminaḥ śreyase bhavet

कुबेरो वा विधातव्यः षोडशाश्रक्रियान्वितः। ऊर्ध्वतः पल्लवाकीर्णो जङ्घास्य चतुरश्रिका

kubero vā vidhātavyaḥ ṣoḍaśāśrakriyānvitaḥ| ūrdhvataḥ pallavākīrṇo jaṅghāsya caturaśrikā

श्रीधरश्च भवेद्वृत्तः कल्पनास्य कुबेरवत्। एवं गृहाणां चत्वारः स्तम्भा लक्ष्मभिरीरिताः

śrīdharaśca bhavedvṛttaḥ kalpanāsya kuberavat| evaṃ gṛhāṇāṃ catvāraḥ stambhā lakṣmabhirīritāḥ

स्तम्भमूलस्य विस्तृत्या तलपदस्य विस्तृतिः। सपादया विधातव्या बाहुल्यं पादहीनया

stambhamūlasya vistṛtyā talapadasya vistṛtiḥ| sapādayā vidhātavyā bāhulyaṃ pādahīnayā

स्तम्भेन तुल्यं विस्तारे बाहल्ये पदसम्मितम्। हीरग्रहणमायामे स्तम्भाग्रात्त्रिगुणं भवेत्

stambhena tulyaṃ vistāre bāhalye padasammitam| hīragrahaṇamāyāme stambhāgrāttriguṇaṃ bhavet

हीरग्रहणविस्तारं भागात्सप्त प्रकल्पयेत्। तत्स्यात्सृष्टोत्तरं भागं भागेनेष्टं प्रवेशनम्

hīragrahaṇavistāraṃ bhāgātsapta prakalpayet| tatsyātsṛṣṭottaraṃ bhāgaṃ bhāgeneṣṭaṃ praveśanam

तस्याधस्तात्त्रिकण्टेन त्रिभागं लम्बितेन च। लिखेदुभावर्धचन्द्रौ पार्श्वयोरुभयोरपि

tasyādhastāttrikaṇṭena tribhāgaṃ lambitena ca| likhedubhāvardhacandrau pārśvayorubhayorapi

खल्वं कृत्वा ततो मध्यं भागद्वयमधोगतम्। कुर्यात्त्रिकण्टकं कान्तं तुम्बिकामथ लम्बिकाम्

khalvaṃ kṛtvā tato madhyaṃ bhāgadvayamadhogatam| kuryāttrikaṇṭakaṃ kāntaṃ tumbikāmatha lambikām

द्वयोर्मध्येऽपरं भूयो द्विभागस्थं च कण्टकम्। तुम्बिकां लम्बमानां वा पत्रजातिविभूषिताम्

dvayormadhye'paraṃ bhūyo dvibhāgasthaṃ ca kaṇṭakam| tumbikāṃ lambamānāṃ vā patrajātivibhūṣitām

तस्याश्चापरतीरं स्यात्पद्मपत्र्या विभूषितम्। तलपट्टसमः पेद्रो विस्तारात्पिण्डतोऽपि च

tasyāścāparatīraṃ syātpadmapatryā vibhūṣitam| talapaṭṭasamaḥ pedro vistārātpiṇḍato'pi ca

पट्टत्र्यंशेन तीरे स्यात्पट्टपिण्डार्धनिर्गमः। स्तम्भाग्रेण समा कार्या विस्तारस्थौल्यतस्तुला

paṭṭatryaṃśena tīre syātpaṭṭapiṇḍārdhanirgamaḥ| stambhāgreṇa samā kāryā vistārasthaulyatastulā

तदर्धेन जयन्तीनां कर्तव्ये पिण्डविस्तृती। ताभ्यो विधेयाः पादोनाः सन्धिपाला यदृच्छया

tadardhena jayantīnāṃ kartavye piṇḍavistṛtī| tābhyo vidheyāḥ pādonāḥ sandhipālā yadṛcchayā

निर्यूहेषु च ये पट्टाः पादोनांस्तांस्तु कारयेत्। तुलापट्टाश्च पादोनास्तदर्धेन जयन्तिकाः

niryūheṣu ca ye paṭṭāḥ pādonāṃstāṃstu kārayet| tulāpaṭṭāśca pādonāstadardhena jayantikāḥ

तुलार्धेन विधातव्या प्रतिमोकस्य विस्तृतिः। पट्टस्योपरि कण्ठः स्याद्भूषितो रूपकर्मणा

tulārdhena vidhātavyā pratimokasya vistṛtiḥ| paṭṭasyopari kaṇṭhaḥ syādbhūṣito rūpakarmaṇā

वेदिकाजालरूपाद्यो निर्यूहः संप्रशस्यते। विधातव्या च सच्छत्रा निबद्धाङ्गणवापिका

vedikājālarūpādyo niryūhaḥ saṃpraśasyate| vidhātavyā ca sacchatrā nibaddhāṅgaṇavāpikā

स्तम्भपट्टांश्च विस्तीर्णान् सपादांस्तत्र कल्पयेत्। तुलापिण्डाः समाः कार्याः सङ्ग्रहैः सुदृढैर्युताः

stambhapaṭṭāṃśca vistīrṇān sapādāṃstatra kalpayet| tulāpiṇḍāḥ samāḥ kāryāḥ saṅgrahaiḥ sudṛḍhairyutāḥ

वेदिकाजालसम्पन्नं तलं कार्यं मनोरमम्। भूमौ भूमौ भवेत्तच्च द्वादशांशविवर्जितम्

vedikājālasampannaṃ talaṃ kāryaṃ manoramam| bhūmau bhūmau bhavettacca dvādaśāṃśavivarjitam

प्रणाल्यः सर्वतः कार्या मूलग्राहाग्रनिर्गमाः। दण्डच्छाद्यं गृहेषु स्याज्ज्ञेयं तच्च चतुर्विधम्

praṇālyaḥ sarvataḥ kāryā mūlagrāhāgranirgamāḥ| daṇḍacchādyaṃ gṛheṣu syājjñeyaṃ tacca caturvidham

भूताख्यं तिलकं तद्वन्मण्डलं कुमुदं तथा। गृहच्छाद्येषु तेषु स्यादुछ्रायोऽपि चतुर्विधः

bhūtākhyaṃ tilakaṃ tadvanmaṇḍalaṃ kumudaṃ tathā| gṛhacchādyeṣu teṣu syāduchrāyo'pi caturvidhaḥ

क्षेत्रतुर्यांशतः कार्यो दैर्घ्येणच्छाद्यदण्डकः। तदर्धं मुष्टिकायामो दण्डत्र्यंशेन लम्बना

kṣetraturyāṃśataḥ kāryo dairghyeṇacchādyadaṇḍakaḥ| tadardhaṃ muṣṭikāyāmo daṇḍatryaṃśena lambanā

चतुरश्रं समं कान्तं मधुरं सुदृढं घनम्। वेश्मनां छाद्यकं कार्यं भूतं नाम्ना सुपूजितम्

caturaśraṃ samaṃ kāntaṃ madhuraṃ sudṛḍhaṃ ghanam| veśmanāṃ chādyakaṃ kāryaṃ bhūtaṃ nāmnā supūjitam

तस्यैवाष्टादशो भागो यदा स्यादुच्छ्रयेऽधिकः। उदयस्तिलको नाम शस्तः स गृहकर्मणि

tasyaivāṣṭādaśo bhāgo yadā syāducchraye'dhikaḥ| udayastilako nāma śastaḥ sa gṛhakarmaṇi

द्वाभ्यामुच्चतरः पूर्वो मण्डलः कुमुदस्त्रिभिः। अभित्तिस्थे भवेच्छाद्ये चन्द्र रेखाविभूषितम्

dvābhyāmuccataraḥ pūrvo maṇḍalaḥ kumudastribhiḥ| abhittisthe bhavecchādye candra rekhāvibhūṣitam

गुणरागान्विता भित्तिर्यद्वा घनचयात्मिका। तत्रच्छाद्यं भवेच्चान्यदवधारणसंज्ञितम्

guṇarāgānvitā bhittiryadvā ghanacayātmikā| tatracchādyaṃ bhaveccānyadavadhāraṇasaṃjñitam

सिंहकर्णकपोतालीघण्टाकर्णार्धपक्षगाः। ध्वजच्छत्रकुमारांश्च गृहेषु परिवर्जयेत्

siṃhakarṇakapotālīghaṇṭākarṇārdhapakṣagāḥ| dhvajacchatrakumārāṃśca gṛheṣu parivarjayet

न पक्षराजिध्वजसिंहकर्णकुमारघण्टाः समरालपल्लीः। न प्रस्खलार्धानि नचैव पत्राण्यायोजयेद्वेश्मसु मङ्गलार्थी

na pakṣarājidhvajasiṃhakarṇakumāraghaṇṭāḥ samarālapallīḥ| na praskhalārdhāni nacaiva patrāṇyāyojayedveśmasu maṅgalārthī

अथ शयनासनलक्षणं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः

इदानीमभिधास्यामः शयनासनलक्षणम्। शुभाशुभपरिज्ञानं येन सम्यक्प्रजायते

idānīmabhidhāsyāmaḥ śayanāsanalakṣaṇam| śubhāśubhaparijñānaṃ yena samyakprajāyate

मूत्रे मुहूर्ते पुष्यस्थे शीतरश्मौ शुभेऽहनि। सम्पूज्य देवताः सम्यक्कर्मारम्भं समाचरेत्

mūtre muhūrte puṣyasthe śītaraśmau śubhe'hani| sampūjya devatāḥ samyakkarmārambhaṃ samācaret

वृक्षास्तत्र प्रशस्यन्ते चन्दनस्तिनिशोऽर्जुनः। तिन्दुकः सालशाकौ च शिरीषासनधन्वनाः

vṛkṣāstatra praśasyante candanastiniśo'rjunaḥ| tindukaḥ sālaśākau ca śirīṣāsanadhanvanāḥ

हरिद्रुर्देवदारुश्च स्यन्दनोकौ सपद्मकौ। श्रीपर्णी दधिपर्णश्च शिंशपान्येऽपि ये शुभाः

haridrurdevadāruśca syandanokau sapadmakau| śrīparṇī dadhiparṇaśca śiṃśapānye'pi ye śubhāḥ

गृहकर्मणि ये नेष्टा वृक्षास्तेऽत्रापि निन्दिताः। हेम्ना रूयेण चानद्धा गजदन्तेन वा शुभा

gṛhakarmaṇi ye neṣṭā vṛkṣāste'trāpi ninditāḥ| hemnā rūyeṇa cānaddhā gajadantena vā śubhā

आरकूटेन वा नद्धा शय्या कार्या विचक्षणैः। पूर्वच्छिन्नं यदा दारु शयनासनहेतवे

ārakūṭena vā naddhā śayyā kāryā vicakṣaṇaiḥ| pūrvacchinnaṃ yadā dāru śayanāsanahetave

आदीयते तदारम्भे निमित्तान्युपलक्षयेत्। दध्यक्षतान् पूर्णकुम्भं रत्नानि कुसुमानि वा

ādīyate tadārambhe nimittānyupalakṣayet| dadhyakṣatān pūrṇakumbhaṃ ratnāni kusumāni vā

सुगन्धद्र व्यवस्त्राद्यान् मत्स्याश्वयुगलं तथा। मत्तवारणमन्यांश्च शुभान् वीक्ष्यादिशेच्छुभम्

sugandhadra vyavastrādyān matsyāśvayugalaṃ tathā| mattavāraṇamanyāṃśca śubhān vīkṣyādiśecchubham

कर्माङ्गुलं समुद्दिष्टं वितुषैरष्टभिर्यवैः। अष्टोत्तरशतं तेषां शय्या ज्येष्ठा महीभुजाम्

karmāṅgulaṃ samuddiṣṭaṃ vituṣairaṣṭabhiryavaiḥ| aṣṭottaraśataṃ teṣāṃ śayyā jyeṣṭhā mahībhujām

मध्या महीभुजां शय्या शतं स्याच्चतुरुत्तरम्। शतं कनीयसी प्रोक्ता नृपाणां विजयावहा

madhyā mahībhujāṃ śayyā śataṃ syāccaturuttaram| śataṃ kanīyasī proktā nṛpāṇāṃ vijayāvahā

नवतिर्नृपपुत्रस्य मन्त्रिणः सा षडुज्झिता। द्वादशोना बलपतेस्त्रिषट्कोना पुरोधसः

navatirnṛpaputrasya mantriṇaḥ sā ṣaḍujjhitā| dvādaśonā balapatestriṣaṭkonā purodhasaḥ

आयामार्धेन विस्तारं सर्वं शय्यासु कल्पयेत्। यद्वा निजाष्टभागेन षड्भागेनाथवाधिकम्

āyāmārdhena vistāraṃ sarvaṃ śayyāsu kalpayet| yadvā nijāṣṭabhāgena ṣaḍbhāgenāthavādhikam

विप्राणां शस्यते शय्या दैर्घ्येणाङ्गुलसप्ततिः। द्वाभ्यां द्वाभ्यामङ्गुलाभ्यां हीना स्याच्छेषवर्णिनाम्

viprāṇāṃ śasyate śayyā dairghyeṇāṅgulasaptatiḥ| dvābhyāṃ dvābhyāmaṅgulābhyāṃ hīnā syāccheṣavarṇinām

बाहल्यमुत्पलस्य स्यादुत्तमस्याङ्गुलत्रयम्। अङ्गुलद्वितयं साधं मध्यस्य द्वे कनीयसः

bāhalyamutpalasya syāduttamasyāṅgulatrayam| aṅguladvitayaṃ sādhaṃ madhyasya dve kanīyasaḥ

बाहल्यमीशादण्डस्य कुर्यादुत्पलसम्मितम्। सार्धं सपादं सत्र्यंशं तस्य विस्तारमुत्पलात्

bāhalyamīśādaṇḍasya kuryādutpalasammitam| sārdhaṃ sapādaṃ satryaṃśaṃ tasya vistāramutpalāt

विस्तारार्धेन शय्यायाः सकुष्यस्य विधीयते। तत्पादस्योदयो मध्यहीनौ द्विचतुरुज्झितौ

vistārārdhena śayyāyāḥ sakuṣyasya vidhīyate| tatpādasyodayo madhyahīnau dvicaturujjhitau

अर्धेन मध्यविस्तारान्मध्ये बाहल्यमिष्यते। त्रिभागहीनमिच्छन्ति पादोनमपि केचन

ardhena madhyavistārānmadhye bāhalyamiṣyate| tribhāgahīnamicchanti pādonamapi kecana

स्थौल्येन पादोऽधः शीर्षादुत्पलेन समो भवेत्। मध्ये सपादः सार्धश्च तले वृद्धिः क्रमेण सा

sthaulyena pādo'dhaḥ śīrṣādutpalena samo bhavet| madhye sapādaḥ sārdhaśca tale vṛddhiḥ krameṇa sā

षड्भागोऽस्याधिको यद्वा मध्ये त्र्यंशाधिकस्तले। तत्कुष्यमुत्पलत्र्यंशो मूले तस्यार्धमग्रतः

ṣaḍbhāgo'syādhiko yadvā madhye tryaṃśādhikastale| tatkuṣyamutpalatryaṃśo mūle tasyārdhamagrataḥ

उत्सेधतुल्यो विस्तारः कार्यो वा द्व्यङ्गुलाधिकः। सपत्रकलिकापत्रपुटग्रासविभूषितः

utsedhatulyo vistāraḥ kāryo vā dvyaṅgulādhikaḥ| sapatrakalikāpatrapuṭagrāsavibhūṣitaḥ

कुर्यात्प्रदक्षिणाग्राणि शय्याङ्गानि समन्ततः। ऊर्ध्वाग्रा निखिलाः पादाः स्वामिनो वृद्धिहेतवे

kuryātpradakṣiṇāgrāṇi śayyāṅgāni samantataḥ| ūrdhvāgrā nikhilāḥ pādāḥ svāmino vṛddhihetave

श्रेष्ठैकद्र व्यजा शय्या मिश्रद्र व्या न शस्यते। एकदारुं प्रशंसन्ति द्विदारुर्भयमावहेत्

śreṣṭhaikadra vyajā śayyā miśradra vyā na śasyate| ekadāruṃ praśaṃsanti dvidārurbhayamāvahet

त्रिदारुघटितायां तु स्वामिनो नियतो वधः। शय्यायां जायते यस्मात् तस्मात्तां परिवर्जयेत्

tridārughaṭitāyāṃ tu svāmino niyato vadhaḥ| śayyāyāṃ jāyate yasmāt tasmāttāṃ parivarjayet

मूलमग्रेण संयुक्तमपसव्यं विगर्हितम्। मूलं मूलेन वा विद्धमेकाग्रे द्वे च दारुणी

mūlamagreṇa saṃyuktamapasavyaṃ vigarhitam| mūlaṃ mūlena vā viddhamekāgre dve ca dāruṇī

मध्ये व्रणो मृत्युकरस्त्रिभागे व्याधिकारकः। क्लेशावहश्चतुर्भागे शिरस्थो द्र व्यहानिकृत्

madhye vraṇo mṛtyukarastribhāge vyādhikārakaḥ| kleśāvahaścaturbhāge śirastho dra vyahānikṛt

निर्दोषगात्रे पर्यङ्के पापस्वप्नो न दृश्यते। ग्रन्थिकोटरवत्कुर्यात्तस्मान्न शयनासनम्

nirdoṣagātre paryaṅke pāpasvapno na dṛśyate| granthikoṭaravatkuryāttasmānna śayanāsanam

आसनं शयनीयं च ग्रन्थिकोटरवर्जितम्। बहुपुत्रकरं प्राहुर्धर्मकामार्थसाधनम्

āsanaṃ śayanīyaṃ ca granthikoṭaravarjitam| bahuputrakaraṃ prāhurdharmakāmārthasādhanam

आरोहणे प्रचलति शयने कम्पते तथा। विदेशयानकलहौ ते क्रमेण प्रयच्छतः

ārohaṇe pracalati śayane kampate tathā| videśayānakalahau te krameṇa prayacchataḥ

सुश्लिष्टां तामतः कुर्यान्निर्दोषां वर्णशालिनीम्। दृढां स्थिरां च स्थपतिः पत्युः कामविवृद्धये

suśliṣṭāṃ tāmataḥ kuryānnirdoṣāṃ varṇaśālinīm| dṛḍhāṃ sthirāṃ ca sthapatiḥ patyuḥ kāmavivṛddhaye

निष्कुटं कोलदृक् क्रोडनयनं वत्सनाभकम्। कालकं बन्धकं चेति छिद्र संक्षेप ईरितः

niṣkuṭaṃ koladṛk kroḍanayanaṃ vatsanābhakam| kālakaṃ bandhakaṃ ceti chidra saṃkṣepa īritaḥ

घटवत् सुषिरं मध्ये सङ्कटास्यं च निष्कुटम्। कोलाक्षं नीडमिच्छन्ति माषनिष्पावमात्रकम्

ghaṭavat suṣiraṃ madhye saṅkaṭāsyaṃ ca niṣkuṭam| kolākṣaṃ nīḍamicchanti māṣaniṣpāvamātrakam

अध्यर्धपर्वदीर्घं च विवर्णं विषमं तथा। तदिह क्रोडनयनं छिद्र माहुर्महर्षयः

adhyardhaparvadīrghaṃ ca vivarṇaṃ viṣamaṃ tathā| tadiha kroḍanayanaṃ chidra māhurmaharṣayaḥ

भिन्नं पर्वमितं वामावर्तं स्याद्वत्सनाभकम्। कालकं कृष्णकान्ति स्याद्विनिर्भिन्नं तु बन्धकम्

bhinnaṃ parvamitaṃ vāmāvartaṃ syādvatsanābhakam| kālakaṃ kṛṣṇakānti syādvinirbhinnaṃ tu bandhakam

छिद्रं दारुसवर्णं यत्तन्नो शुभकरं तथा। निष्कुटेऽर्थक्षयः कोललोचने कुलविद्र वः

chidraṃ dārusavarṇaṃ yattanno śubhakaraṃ tathā| niṣkuṭe'rthakṣayaḥ kolalocane kulavidra vaḥ

शस्त्राद्भीः क्रोडनयने वत्सनाभे रुजो भयम्। कालके बन्धकाख्ये च कीटविद्धे च नो शुभम्

śastrādbhīḥ kroḍanayane vatsanābhe rujo bhayam| kālake bandhakākhye ca kīṭaviddhe ca no śubham

सर्वत्र प्रचुरग्रन्थि दारु सर्वमनिष्टदम्। शय्यार्थे कथितैः कॢप्तं दारुभिः शस्तमासनम्

sarvatra pracuragranthi dāru sarvamaniṣṭadam| śayyārthe kathitaiḥ kḷptaṃ dārubhiḥ śastamāsanam

उपवेशसुखं मानं प्रशस्ताय प्रकल्पितम्। पुष्करः सूदहस्तश्च वृत्तोऽङ्गुलचतुष्टयात्

upaveśasukhaṃ mānaṃ praśastāya prakalpitam| puṣkaraḥ sūdahastaśca vṛtto'ṅgulacatuṣṭayāt

आरभ्य विस्तरात्कार्यस्तावद्यावन्नवाङ्गुलम्। पुष्करव्यासतो दण्डस्तस्य कार्यश्चतुर्गुणः

ārabhya vistarātkāryastāvadyāvannavāṅgulam| puṣkaravyāsato daṇḍastasya kāryaścaturguṇaḥ

फलकः पुष्करार्धेन तत्तुल्यश्चास्य भूलकः। स्थूलः स्याच्चतुरंशेन दण्डपुष्करविस्तरात्

phalakaḥ puṣkarārdhena tattulyaścāsya bhūlakaḥ| sthūlaḥ syāccaturaṃśena daṇḍapuṣkaravistarāt

खातं च पुष्करस्यान्तस्तावद्गाम्भीर्यमिष्यते। प्रशस्तसारदारूत्थः कर्तव्योऽस्य प्रयोजनम्

khātaṃ ca puṣkarasyāntastāvadgāmbhīryamiṣyate| praśastasāradārūtthaḥ kartavyo'sya prayojanam

परिवेषणमन्यच्च पच्यमानानघट्टकम्। कार्यः कङ्कतकः श्लक्ष्णः प्रशस्तमृदुदारुजः

pariveṣaṇamanyacca pacyamānānaghaṭṭakam| kāryaḥ kaṅkatakaḥ ślakṣṇaḥ praśastamṛdudārujaḥ

आरभ्य दैर्घ्येणाष्टभ्यः स्याद्यावद्द्वादशाङ्गुलम्। सार्धाङ्गुलं चतुर्भागं विस्तारेण च दैर्घ्यतः

ārabhya dairghyeṇāṣṭabhyaḥ syādyāvaddvādaśāṅgulam| sārdhāṅgulaṃ caturbhāgaṃ vistāreṇa ca dairghyataḥ

मध्ये च तस्य बाहल्यं विस्ताराष्टांशतो भवेत्। एकतः स्थूलविस्तारा भवेयुस्तस्य दन्तकाः

madhye ca tasya bāhalyaṃ vistārāṣṭāṃśato bhavet| ekataḥ sthūlavistārā bhaveyustasya dantakāḥ

अन्यतस्तु घनाः सूक्ष्मास्तीक्ष्णाः कार्यास्तथाग्रतः। मध्ये त्रिभागमुत्सुज्य दन्तका भागयोर्द्वयोः

anyatastu ghanāḥ sūkṣmāstīkṣṇāḥ kāryāstathāgrataḥ| madhye tribhāgamutsujya dantakā bhāgayordvayoḥ

त्रिभिर्भागे हृते तेषां शेषस्तान् विवर्जयेत्। गजदन्तमयः श्रेष्ठस्तथा शाखोटवृक्षजः

tribhirbhāge hṛte teṣāṃ śeṣastān vivarjayet| gajadantamayaḥ śreṣṭhastathā śākhoṭavṛkṣajaḥ

मध्यमो दारुभिः शेषैर्जघन्योऽसारदारुजः। रूपकैः स्वस्तिकाद्यैर्वा स मध्ये स्यादलङ्कृतः

madhyamo dārubhiḥ śeṣairjaghanyo'sāradārujaḥ| rūpakaiḥ svastikādyairvā sa madhye syādalaṅkṛtaḥ

यूकाद्यपनये केशविवेके चोपयुज्यते। अङ्गुलेनाधिके पादात्कार्ये दैर्घ्येण पादुके

yūkādyapanaye keśaviveke copayujyate| aṅgulenādhike pādātkārye dairghyeṇa pāduke

कृतायां पञ्चधा तस्यां कुर्याद्भागत्रयं पुरः। पञ्चाद्भागद्वयं तत्र सङ्ग्रहोऽस्या विधीयते

kṛtāyāṃ pañcadhā tasyāṃ kuryādbhāgatrayaṃ puraḥ| pañcādbhāgadvayaṃ tatra saṅgraho'syā vidhīyate

अङ्गुलत्रयमुत्सेधो विस्तारोऽङ्घ्रयनुसारतः। अङ्गुल्यङ्गुष्ठयोर्मध्यभागे मत्स्याद्यलङ्कृतौ

aṅgulatrayamutsedho vistāro'ṅghrayanusārataḥ| aṅgulyaṅguṣṭhayormadhyabhāge matsyādyalaṅkṛtau

कर्तव्यौ कीलकौ काष्ठदन्तशृङ्गादिसम्भवौ। गजेन्द्र दन्तः श्रीखण्डश्रीपर्ण्यौ मेषशृङ्गिका

kartavyau kīlakau kāṣṭhadantaśṛṅgādisambhavau| gajendra dantaḥ śrīkhaṇḍaśrīparṇyau meṣaśṛṅgikā

शस्ताः पादुकयोः शाकक्षीरिणीचिरबिल्विकाः। इदमिह शयनानामासनानां च लक्ष्म। प्रकटितमनु दर्व्याः कङ्कतस्यापि सम्यक्। शुभमथ विपरीतं पादुकानां च विद्वान्। सकलमिति विदित्वा पूज्यतामेति लोके

śastāḥ pādukayoḥ śākakṣīriṇīcirabilvikāḥ| idamiha śayanānāmāsanānāṃ ca lakṣma| prakaṭitamanu darvyāḥ kaṅkatasyāpi samyak| śubhamatha viparītaṃ pādukānāṃ ca vidvān| sakalamiti viditvā pūjyatāmeti loke

अथ राजगृहं नाम त्रिंशोऽध्यायः

अष्टोत्तरशतं ज्येष्ठं मध्यं स्यान्नवतिं करान्। जघन्यं सप्ततिकरान् राजवेश्म प्रशस्यते

aṣṭottaraśataṃ jyeṣṭhaṃ madhyaṃ syānnavatiṃ karān| jaghanyaṃ saptatikarān rājaveśma praśasyate

अतो हीनं न कर्तव्यं महतीं श्रियमिच्छता। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते

ato hīnaṃ na kartavyaṃ mahatīṃ śriyamicchatā| caturaśrīkṛte kṣetre daśadhā pravibhājite

भागार्धं शस्यते भित्तिरादिकोणसमाश्रिता। चतुष्को भागिको मध्ये चतुःस्तम्भसमन्वितः

bhāgārdhaṃ śasyate bhittirādikoṇasamāśritā| catuṣko bhāgiko madhye catuḥstambhasamanvitaḥ

अलिन्दस्तद्बहिः कार्यः स्तम्भैर्द्वादशभिर्वृतः। विंशत्या स्याद्वरैर्युक्तो द्वितीयोऽलिन्दकस्ततः

alindastadbahiḥ kāryaḥ stambhairdvādaśabhirvṛtaḥ| viṃśatyā syādvarairyukto dvitīyo'lindakastataḥ

स्यादष्टाविंशतिस्तम्भस्तृतीयश्चाप्यलिन्दकः। षट्त्रिंशता चतुर्थश्च स्तम्भानां परिकीर्तितः

syādaṣṭāviṃśatistambhastṛtīyaścāpyalindakaḥ| ṣaṭtriṃśatā caturthaśca stambhānāṃ parikīrtitaḥ

एवं स्तम्भशतं मध्ये प्रोक्तं पृथ्वीजये बुधैः। द्वाराणि चास्य चत्वारि पञ्चशाखानि जायते

evaṃ stambhaśataṃ madhye proktaṃ pṛthvījaye budhaiḥ| dvārāṇi cāsya catvāri pañcaśākhāni jāyate

चत्वारो निर्गमास्तस्य प्रोक्ताः सर्वे विभागिकाः। दिक्षु सर्वासु कर्तव्यमेवं भद्र निवेशनम्

catvāro nirgamāstasya proktāḥ sarve vibhāgikāḥ| dikṣu sarvāsu kartavyamevaṃ bhadra niveśanam

अर्धेन मध्यभित्तेस्तु भित्तिर्भद्र स्त्रये भवेत्। भद्रे भद्रे धराणां स्याद् विंशतिश्चाष्टभिर्युता

ardhena madhyabhittestu bhittirbhadra straye bhavet| bhadre bhadre dharāṇāṃ syād viṃśatiścāṣṭabhiryutā

मुखभद्रं भवेत्युक्तं वेदिकामत्तवारणैः। क्षेत्रभागोदयाद्या भूराभूमिफलकान्तरम्

mukhabhadraṃ bhavetyuktaṃ vedikāmattavāraṇaiḥ| kṣetrabhāgodayādyā bhūrābhūmiphalakāntaram

आदिभूम्युदयार्धेन पीठं चास्य प्रकल्पयेत्। भागान्नवोदयं कृत्वा भागेनैकेन कुम्भिका

ādibhūmyudayārdhena pīṭhaṃ cāsya prakalpayet| bhāgānnavodayaṃ kṛtvā bhāgenaikena kumbhikā

कर्तव्याष्टांशयुक्तेन स्तम्भो भागचतुष्टये। पादयुक्तं विधातव्यो भागेनोत्कलकं तथा

kartavyāṣṭāṃśayuktena stambho bhāgacatuṣṭaye| pādayuktaṃ vidhātavyo bhāgenotkalakaṃ tathā

हीरग्रहणकं कार्यं भागं पादविवर्जितः। सपादभागिकः पट्टः स्तम्भकेन समन्वितः

hīragrahaṇakaṃ kāryaṃ bhāgaṃ pādavivarjitaḥ| sapādabhāgikaḥ paṭṭaḥ stambhakena samanvitaḥ

पट्टार्धेन जयन्त्यः स्युर्भूमौभूमावयं क्रमः। कॢप्तभागोदयादर्धं भूमिष्वन्यासु हीयते

paṭṭārdhena jayantyaḥ syurbhūmaubhūmāvayaṃ kramaḥ| kḷptabhāgodayādardhaṃ bhūmiṣvanyāsu hīyate

पञ्चभागप्रमाणं तु सच्छाद्यं नवमं तलम्। वेदिकाया अधश्छाद्यं सार्धभागत्रयोन्मितम्

pañcabhāgapramāṇaṃ tu sacchādyaṃ navamaṃ talam| vedikāyā adhaśchādyaṃ sārdhabhāgatrayonmitam

कण्ठेन युक्तं कर्तव्यं वेदिका पिहिता यथा। तस्याः कण्ठे विधातव्यस्तन्मध्ये सार्धभागिकः

kaṇṭhena yuktaṃ kartavyaṃ vedikā pihitā yathā| tasyāḥ kaṇṭhe vidhātavyastanmadhye sārdhabhāgikaḥ

वेदिकाविस्तरः कार्यो भागांस्तत्रार्धसप्तमान्। वेदिकोपरि घण्टा च सार्धभागाश्चतुर्दश

vedikāvistaraḥ kāryo bhāgāṃstatrārdhasaptamān| vedikopari ghaṇṭā ca sārdhabhāgāścaturdaśa

भागद्वयं सपादं तु कण्ठः पट्टं तु पञ्चभिः। चतुर्भिश्च द्वितीयं च तृतीयं च त्रिभिस्ततः

bhāgadvayaṃ sapādaṃ tu kaṇṭhaḥ paṭṭaṃ tu pañcabhiḥ| caturbhiśca dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca tribhistataḥ

सद्मशीर्षश्च दातव्यो यथाशोभं यथारुचि। क्षेत्रभागसमः कार्यः कलशश्चूलिकावधेः

sadmaśīrṣaśca dātavyo yathāśobhaṃ yathāruci| kṣetrabhāgasamaḥ kāryaḥ kalaśaścūlikāvadheḥ

उदयार्धेन भूमेः स्युरन्तराणि तलानि च। यथाशोभं तु कर्तव्यं पीठं तस्य सुशोभितम्

udayārdhena bhūmeḥ syurantarāṇi talāni ca| yathāśobhaṃ tu kartavyaṃ pīṭhaṃ tasya suśobhitam

सार्धभागद्वयं चास्य कार्या खुरघरण्डिका। जङ्घा भागचतुष्कं च ततश्छाद्यं प्रयोजयेत्

sārdhabhāgadvayaṃ cāsya kāryā khuragharaṇḍikā| jaṅghā bhāgacatuṣkaṃ ca tataśchādyaṃ prayojayet

भागद्वयं च पादोनं छाद्यपिण्डः प्रकीर्तितः। निर्गमोऽस्य चतुर्भागो हंसाख्यस्तस्य चोपरि

bhāgadvayaṃ ca pādonaṃ chādyapiṇḍaḥ prakīrtitaḥ| nirgamo'sya caturbhāgo haṃsākhyastasya copari

पादोनभागं कर्तव्यं ततश्छाद्यं द्वितीयकम्। जङ्घा भूमिचतुष्केण प्रासादस्य प्रकल्पयेत्

pādonabhāgaṃ kartavyaṃ tataśchādyaṃ dvitīyakam| jaṅghā bhūmicatuṣkeṇa prāsādasya prakalpayet

चतुर्थभूमिकामूर्ध्नि ततो मुण्डा निवेशयेत्। क्षणक्षणप्रवेशेन कार्याः शेषास्तु भूमिकाः

caturthabhūmikāmūrdhni tato muṇḍā niveśayet| kṣaṇakṣaṇapraveśena kāryāḥ śeṣāstu bhūmikāḥ

वेदिका च यथोक्ता स्यात्सघण्टा कलशान्विता। रेखाशुद्ध्या च कर्तव्या मुण्डाः सर्वे यथायथम्

vedikā ca yathoktā syātsaghaṇṭā kalaśānvitā| rekhāśuddhyā ca kartavyā muṇḍāḥ sarve yathāyatham

अर्धोदयं त्रिधा कृत्वा तृतीयं दशधा भजेत्। वामनश्चातपत्रश्च कुबेरो भ्रमरावली

ardhodayaṃ tridhā kṛtvā tṛtīyaṃ daśadhā bhajet| vāmanaścātapatraśca kubero bhramarāvalī

हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्बुको जयः। अनन्तो दशमस्तेषां विधायकवशादमी

haṃsapṛṣṭho mahābhogī nāradaḥ śambuko jayaḥ| ananto daśamasteṣāṃ vidhāyakavaśādamī

विधातव्याः स्थपतिभिर्मुण्डरेखाप्रसिद्धये। तमङ्गवेदिकाजालमत्तवारणशोभितम्

vidhātavyāḥ sthapatibhirmuṇḍarekhāprasiddhaye| tamaṅgavedikājālamattavāraṇaśobhitam

वितर्दिनिर्यूहयुतं चन्द्र शालाविभूषितम्। कर्माढ्यं बहुचित्रं च कुर्वीत पृथिवीजयम्

vitardiniryūhayutaṃ candra śālāvibhūṣitam| karmāḍhyaṃ bahucitraṃ ca kurvīta pṛthivījayam

प्रासादाश्च महान्तो ये विधेयास्ते समोदयाः। अर्धोदयेन लघवो ह्यवाकोणादयं क्रमः

prāsādāśca mahānto ye vidheyāste samodayāḥ| ardhodayena laghavo hyavākoṇādayaṃ kramaḥ

भूम्यष्टकादभ्युदयः क्षेत्रविस्तारसम्मितः। यतस्तव वधे प्रोक्तः प्रासादोऽन्यद्विभूषणम्

bhūmyaṣṭakādabhyudayaḥ kṣetravistārasammitaḥ| yatastava vadhe proktaḥ prāsādo'nyadvibhūṣaṇam

बहवो निकरा येषु प्राङ्गणं तेषु दीयते। रेखायां प्रथमायां वा द्वितीयायामथापि वा

bahavo nikarā yeṣu prāṅgaṇaṃ teṣu dīyate| rekhāyāṃ prathamāyāṃ vā dvitīyāyāmathāpi vā

तृतीयायां वा रेखायां तत्र संवरणाः स्मृताः। अयं भूम्युदयः कार्यः क्षेत्रे दशविभागिके

tṛtīyāyāṃ vā rekhāyāṃ tatra saṃvaraṇāḥ smṛtāḥ| ayaṃ bhūmyudayaḥ kāryaḥ kṣetre daśavibhāgike

न्यूनाधिकविभक्ते तु कार्यः स्यादनुसारतः। मुक्तकोणस्य लक्ष्माथ प्रक्रमागतमुच्यते

nyūnādhikavibhakte tu kāryaḥ syādanusārataḥ| muktakoṇasya lakṣmātha prakramāgatamucyate

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागद्वादशकाङ्किते। भागश्चतुष्टो मध्येऽस्य चतुर्द्वारविभूषितः

caturaśrīkṛte kṣetre bhāgadvādaśakāṅkite| bhāgaścatuṣṭo madhye'sya caturdvāravibhūṣitaḥ

भागेन च ततोऽलिन्दो धरद्वादशकान्वितः। तद्वद् द्वितीयालिन्दोऽपि विंशत्या धारितो धरैः

bhāgena ca tato'lindo dharadvādaśakānvitaḥ| tadvad dvitīyālindo'pi viṃśatyā dhārito dharaiḥ

तृतीयश्च धरैरष्टाविंशत्यालिन्दको भवेत्। षट्त्रिंशता धरैर्युक्तः कार्योऽलिन्दश्चतुर्थकः

tṛtīyaśca dharairaṣṭāviṃśatyālindako bhavet| ṣaṭtriṃśatā dharairyuktaḥ kāryo'lindaścaturthakaḥ

चतुश्चत्वारिंशता स्याद् धरैर्युक्तश्च पञ्चमः। भागार्धं कारयेद् गित्तिं सार्धं भागं विमुच्य तु

catuścatvāriṃśatā syād dharairyuktaśca pañcamaḥ| bhāgārdhaṃ kārayed gittiṃ sārdhaṃ bhāgaṃ vimucya tu

भागत्रयं ततः कुर्यात्प्राग्ग्रीवं दैर्घ्यविस्तृतौ। विस्तृतौ निर्गमे चैषां भद्रं भागेन कल्पयेत्

bhāgatrayaṃ tataḥ kuryātprāggrīvaṃ dairghyavistṛtau| vistṛtau nirgame caiṣāṃ bhadraṃ bhāgena kalpayet

भागिकं निर्गतं तस्मान्मध्येऽन्यद्भद्र मस्य हि। भागनिर्गमविस्तारं दिक्षु सर्वास्वयं विधिः

bhāgikaṃ nirgataṃ tasmānmadhye'nyadbhadra masya hi| bhāganirgamavistāraṃ dikṣu sarvāsvayaṃ vidhiḥ

चतुःपञ्चाशता स्तम्भैरेकैकं भद्र मन्वितम्। मध्ये वास्य चतुश्चत्वारिंशं स्तम्भशतं भवेत्

catuḥpañcāśatā stambhairekaikaṃ bhadra manvitam| madhye vāsya catuścatvāriṃśaṃ stambhaśataṃ bhavet

षोडशाभ्यधिका च स्याद्भद्र स्तम्भशतद्वयी। एवं धराणां सर्वेषां भवेत् षष्ठं शतत्रयम्

ṣoḍaśābhyadhikā ca syādbhadra stambhaśatadvayī| evaṃ dharāṇāṃ sarveṣāṃ bhavet ṣaṣṭhaṃ śatatrayam

पृथ्वीजयवदत्रापि शेषनिर्माणमिष्यते। तृतीयभूमिकामूर्ध्नि निर्गमेष्वखिलेष्वपि

pṛthvījayavadatrāpi śeṣanirmāṇamiṣyate| tṛtīyabhūmikāmūrdhni nirgameṣvakhileṣvapi

प्राङ्गणानि विधेयानि विशेषोऽत्रैष कीर्तितः। सर्वतोभद्र संज्ञेऽथ शत्रुमर्दननामपि

prāṅgaṇāni vidheyāni viśeṣo'traiṣa kīrtitaḥ| sarvatobhadra saṃjñe'tha śatrumardananāmapi

अयमेव विधिः कार्यो मुण्डरेखाप्रसिद्धये। श्रीवत्सस्यापि मध्ये स्यात् स्तम्भाद्यं मुक्तकोणवत्

ayameva vidhiḥ kāryo muṇḍarekhāprasiddhaye| śrīvatsasyāpi madhye syāt stambhādyaṃ muktakoṇavat

सार्धं भागं परित्यज्य भागत्रितयविस्तृतम्। कर्णप्राग्ग्रीवमेतस्य भगेन च विनिर्गतम्

sārdhaṃ bhāgaṃ parityajya bhāgatritayavistṛtam| karṇaprāggrīvametasya bhagena ca vinirgatam

भद्रं तस्यापि कर्तव्यं भागविस्तारनिर्गमम्। मुक्तकोणवदस्यापि मध्यभद्रं विधीयते

bhadraṃ tasyāpi kartavyaṃ bhāgavistāranirgamam| muktakoṇavadasyāpi madhyabhadraṃ vidhīyate

अयं विधिः समग्रासु दिक्षु शेषं तु पूर्ववत्। प्रतिभद्रं धरास्त्रिंशद्भवन्त्यस्य दृढाः शुभाः

ayaṃ vidhiḥ samagrāsu dikṣu śeṣaṃ tu pūrvavat| pratibhadraṃ dharāstriṃśadbhavantyasya dṛḍhāḥ śubhāḥ

शतं विंशमिदं सर्वधराणामिह कीर्तितम्। एवं समस्तस्तम्भानां चतुःषष्ठं शतद्वयम्

śataṃ viṃśamidaṃ sarvadharāṇāmiha kīrtitam| evaṃ samastastambhānāṃ catuḥṣaṣṭhaṃ śatadvayam

सर्वतोधद्र संज्ञस्य लक्ष्मेदानीं प्रचक्ष्महे। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते

sarvatodhadra saṃjñasya lakṣmedānīṃ pracakṣmahe| caturaśrīkṛte kṣetre caturdaśavibhājite

भागिकः स्याच्चतुष्कोऽस्य चतुःस्तम्भविभूषितः। स्तम्भैर्द्वाडशभिर्युक्तः प्रथमः स्यादलिन्दकः

bhāgikaḥ syāccatuṣko'sya catuḥstambhavibhūṣitaḥ| stambhairdvāḍaśabhiryuktaḥ prathamaḥ syādalindakaḥ

स्तम्भविंशतिसंयुक्तो द्वितीयः स्यादलिन्दकः। स्यादष्टाविंशतिस्तम्भस्तृतीयः स्याप्यलिन्दकः

stambhaviṃśatisaṃyukto dvitīyaḥ syādalindakaḥ| syādaṣṭāviṃśatistambhastṛtīyaḥ syāpyalindakaḥ

षट्त्रिंशता चतुर्थः स्यादलिन्दो भूषितो धरैः। पञ्चमः स्याच्चतुश्चत्वारिंशता भूषितो धरैः

ṣaṭtriṃśatā caturthaḥ syādalindo bhūṣito dharaiḥ| pañcamaḥ syāccatuścatvāriṃśatā bhūṣito dharaiḥ

द्वापञ्चाशद्धरः षष्ठः सर्वेऽप्येतेऽस्य भागिकाः। भागार्धं शस्यते भित्तिः सर्वतः सुदृढा घना

dvāpañcāśaddharaḥ ṣaṣṭhaḥ sarve'pyete'sya bhāgikāḥ| bhāgārdhaṃ śasyate bhittiḥ sarvataḥ sudṛḍhā ghanā

सार्धभागं परित्यज्य भागत्रितयविस्तृतः। कर्णप्राग्ग्रीवकश्च स्याद्भागमेकं च निर्गमः

sārdhabhāgaṃ parityajya bhāgatritayavistṛtaḥ| karṇaprāggrīvakaśca syādbhāgamekaṃ ca nirgamaḥ

भद्र मस्यापि कर्तव्यं भागनिर्गमविस्तृतम्। मध्ये भद्रं विधातव्यं भागद्वयविनिर्गतम्

bhadra masyāpi kartavyaṃ bhāganirgamavistṛtam| madhye bhadraṃ vidhātavyaṃ bhāgadvayavinirgatam

अस्यापि भद्रं मध्ये स्याद्भागत्रितयविस्तृतम्। भागिको निर्गमश्चास्य तदन्तर्भागनिर्गतम्

asyāpi bhadraṃ madhye syādbhāgatritayavistṛtam| bhāgiko nirgamaścāsya tadantarbhāganirgatam

भागविस्तारसंयुक्तं भद्र मन्यत्प्रकल्पयेत्। दिक्षु सर्वास्वयं प्रोक्तो विधिर्भद्र प्रकल्पने

bhāgavistārasaṃyuktaṃ bhadra manyatprakalpayet| dikṣu sarvāsvayaṃ prokto vidhirbhadra prakalpane

स्तम्भानामस्य कर्तव्यं मध्ये षण्णवतं शतम्। भद्रे ष्वेषु च सर्वेषु भवेत् षष्ट्यधिकं शतम्

stambhānāmasya kartavyaṃ madhye ṣaṇṇavataṃ śatam| bhadre ṣveṣu ca sarveṣu bhavet ṣaṣṭyadhikaṃ śatam

समेन प्रविभागेन स्तम्भानामेकसङ्ख्यया। इत्थं समस्तस्तम्भानां षट्पञ्चाशं शतत्रयम्

samena pravibhāgena stambhānāmekasaṅkhyayā| itthaṃ samastastambhānāṃ ṣaṭpañcāśaṃ śatatrayam

किन्तु जङ्घा भवेदस्य भूमिकात्रितयोन्मिता। शत्रुमर्दनसंज्ञस्य भाम्नो लक्ष्माथ कथ्यते

kintu jaṅghā bhavedasya bhūmikātritayonmitā| śatrumardanasaṃjñasya bhāmno lakṣmātha kathyate

पृथ्वीजयसमं मध्ये भित्तिश्चापि तथाविधा। सार्धं भागं परित्यज्य भागेनायतविस्तृतम्

pṛthvījayasamaṃ madhye bhittiścāpi tathāvidhā| sārdhaṃ bhāgaṃ parityajya bhāgenāyatavistṛtam

भद्रं विदध्यात्तन्मध्ये भगत्रितयविस्तृतम्। भद्र मेव विधातव्यं भागत्रितयनिर्गतम्

bhadraṃ vidadhyāttanmadhye bhagatritayavistṛtam| bhadra meva vidhātavyaṃ bhāgatritayanirgatam

पार्श्वयोर्भागिकं भद्र मायत्यां विस्तरेण च। भागत्रितयविस्तारं भागेनैकेन निर्गमम्

pārśvayorbhāgikaṃ bhadra māyatyāṃ vistareṇa ca| bhāgatritayavistāraṃ bhāgenaikena nirgamam

मध्यभद्रं ततोऽपि स्याद्भागेनायतविस्तृतम्। क्रमोऽयं दिक्षु सर्वासु विधातव्योऽस्य सिद्धये

madhyabhadraṃ tato'pi syādbhāgenāyatavistṛtam| kramo'yaṃ dikṣu sarvāsu vidhātavyo'sya siddhaye

ऊर्ध्वंपृथ्वीजयस्येव कार्यमस्यापरं पुनः। प्रतिभद्रं चतुश्चत्वारिंशत्स्तम्भसमन्वितम्

ūrdhvaṃpṛthvījayasyeva kāryamasyāparaṃ punaḥ| pratibhadraṃ catuścatvāriṃśatstambhasamanvitam

मध्ये स्तम्भशतं चास्य विधेयं सुदृढं शुभम्। षट्सप्ततिस्तम्भशतद्वयमस्य भवेदिति

madhye stambhaśataṃ cāsya vidheyaṃ sudṛḍhaṃ śubham| ṣaṭsaptatistambhaśatadvayamasya bhavediti

पञ्चानामपि चैतेषां हस्ताष्टशतमुत्तमम्। मानमुत्सेधविस्तारात्कर्तव्यं श्रियमिच्छता

pañcānāmapi caiteṣāṃ hastāṣṭaśatamuttamam| mānamutsedhavistārātkartavyaṃ śriyamicchatā

मध्यमाधमयोर्मानं कीर्तितं पृथिवीजये। राज्ञः क्रीडार्थमन्यच्च कथ्यते गृहपञ्चकम्

madhyamādhamayormānaṃ kīrtitaṃ pṛthivījaye| rājñaḥ krīḍārthamanyacca kathyate gṛhapañcakam

क्षोणीवि भूषणं त्वाद्यं पृथिवीतिलकं परम्। प्रतापवर्धनं चान्यच्छ्रीनिवासं ततोऽपि च

kṣoṇīvi bhūṣaṇaṃ tvādyaṃ pṛthivītilakaṃ param| pratāpavardhanaṃ cānyacchrīnivāsaṃ tato'pi ca

लक्ष्मीविलाससंज्ञं च पञ्चमं परिकीर्तितम्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागैर्विभाजिते

lakṣmīvilāsasaṃjñaṃ ca pañcamaṃ parikīrtitam| caturaśrīkṛte kṣetre daśabhāgairvibhājite

चतुष्को भागविस्तीर्णो मध्ये कार्यश्चतुर्धरः। बहिश्च भागिकोऽलिन्दस्तदन्तेंऽशत्रयायताः

catuṣko bhāgavistīrṇo madhye kāryaścaturdharaḥ| bahiśca bhāgiko'lindastadanteṃ'śatrayāyatāḥ

कर्णप्रासादकाः कार्या भागत्रितयविस्तृताः। तेषां षड्दारुकं मध्ये भित्तिर्भागार्धसम्मिता

karṇaprāsādakāḥ kāryā bhāgatritayavistṛtāḥ| teṣāṃ ṣaḍdārukaṃ madhye bhittirbhāgārdhasammitā

तद्बहिर्भागनिष्क्रान्तो भद्रे भागं च विस्तृतः। प्राग्ग्रीवत्रयसंयुक्तो भागिकालिन्दवेष्टितः

tadbahirbhāganiṣkrānto bhadre bhāgaṃ ca vistṛtaḥ| prāggrīvatrayasaṃyukto bhāgikālindaveṣṭitaḥ

अर्ध भागिकभित्त्या च चतुष्को वेष्टितो भवेत्। प्रासादोऽयं मनोहारी भवेदवनिशेखरः

ardha bhāgikabhittyā ca catuṣko veṣṭito bhavet| prāsādo'yaṃ manohārī bhavedavaniśekharaḥ

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागद्वादशभाजिते। चतुष्को भागिको मध्ये बाह्यालिन्दौ च भागिकौ

caturaśrīkṛte kṣetre bhāgadvādaśabhājite| catuṣko bhāgiko madhye bāhyālindau ca bhāgikau

नवकोष्ठांश्च कर्णेषु प्रासादान् विनिवेशयेत्। षड्दारुकं च कर्तव्यं तेषामन्तरसंश्रयम्

navakoṣṭhāṃśca karṇeṣu prāsādān viniveśayet| ṣaḍdārukaṃ ca kartavyaṃ teṣāmantarasaṃśrayam

ततोऽर्धभागिकी भित्तिः कर्तव्या सर्वतो बहिः। भद्रे भागायतो भागविनिष्क्रान्तश्चतुर्दिशम्

tato'rdhabhāgikī bhittiḥ kartavyā sarvato bahiḥ| bhadre bhāgāyato bhāgaviniṣkrāntaścaturdiśam

चतुष्को भागिकाऽलिन्दवेष्टितश्च विधीयते। अस्य भद्र त्रयं कार्यं भागविस्तारनिर्गमम्

catuṣko bhāgikā'lindaveṣṭitaśca vidhīyate| asya bhadra trayaṃ kāryaṃ bhāgavistāranirgamam

अर्धभागिकभित्त्या च वेष्टितं तद्विधीयते। कर्णे कर्णेऽस्य विस्तीर्णे द्वे भद्रे भागनिर्गते

ardhabhāgikabhittyā ca veṣṭitaṃ tadvidhīyate| karṇe karṇe'sya vistīrṇe dve bhadre bhāganirgate

प्रासादमेवं भुवनतिलकं परिचक्षते। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागद्वादशभाजिते

prāsādamevaṃ bhuvanatilakaṃ paricakṣate| caturaśrīkṛte kṣetre bhāgadvādaśabhājite

चतुष्को भागिको मध्ये चतुःस्तम्भो विधीयते। तद्बहिर्भागिकोऽलिन्दो द्वितीयोऽपि अ भागिकः

catuṣko bhāgiko madhye catuḥstambho vidhīyate| tadbahirbhāgiko'lindo dvitīyo'pi a bhāgikaḥ

navakoṣṭhāṃśca karṇeṣu prāsādān viniveśayet| ṣaḍdārukaṃ ca kartavyaṃ teṣāmantarasaṃśrayam

ततोऽर्धभागिकी भित्तिः कर्तव्या सर्वतो बहिः। भद्रे भागायतो भद्र विनिष्क्रान्तश्चतुर्धरः

tato'rdhabhāgikī bhittiḥ kartavyā sarvato bahiḥ| bhadre bhāgāyato bhadra viniṣkrāntaścaturdharaḥ

चतुष्को भागिकालिन्दद्वयेन परिवेष्टितः। त्रिभागविस्तृतं भद्रं तद्बहिर्भागनिर्गतम्

catuṣko bhāgikālindadvayena pariveṣṭitaḥ| tribhāgavistṛtaṃ bhadraṃ tadbahirbhāganirgatam

भागिकं प्रतिभद्रं च कुर्यादुभयतः समम्। भागार्धं बाह्यतो भित्तिर्भद्र स्य परितो भवेत्

bhāgikaṃ pratibhadraṃ ca kuryādubhayataḥ samam| bhāgārdhaṃ bāhyato bhittirbhadra sya parito bhavet

विधिरेष विधातव्यो दिक्ष्वेवं चतसृष्वपि। विलासस्तबको नाम प्रासादोऽयं प्रकीर्तितः

vidhireṣa vidhātavyo dikṣvevaṃ catasṛṣvapi| vilāsastabako nāma prāsādo'yaṃ prakīrtitaḥ

कर्णप्राग्ग्रीवकौ द्वौ द्वौ शालाप्राग्ग्रीवकौ यदा। स्यातामस्य तदा कीर्त्तिपताकः परिकीर्तितः

karṇaprāggrīvakau dvau dvau śālāprāggrīvakau yadā| syātāmasya tadā kīrttipatākaḥ parikīrtitaḥ

अस्यैव पीठे निर्मुक्तशालाभिः परितोऽष्टभिः। अन्योन्यशालासंबद्धे यदासाबेव दीयते

asyaiva pīṭhe nirmuktaśālābhiḥ parito'ṣṭabhiḥ| anyonyaśālāsaṃbaddhe yadāsābeva dīyate

कर्णप्रासादकोपेतः कोणैः शालोज्झितैर्युतः। प्रासादसुन्दरो ज्ञेयस्तदा भुवनमण्डनः

karṇaprāsādakopetaḥ koṇaiḥ śālojjhitairyutaḥ| prāsādasundaro jñeyastadā bhuvanamaṇḍanaḥ

एते प्रोक्तास्तलच्छन्दा जङ्घासंवरणादिकम्। भूमिमानादिकं यच्च तत्पृथ्वीजयवद्भवेत्

ete proktāstalacchandā jaṅghāsaṃvaraṇādikam| bhūmimānādikaṃ yacca tatpṛthvījayavadbhavet

इदानीं कथ्यते लक्ष्म क्षोणीभूषणवेश्मनः। पञ्चपञ्चाशता हस्तैः कल्पिते चतुरश्रके

idānīṃ kathyate lakṣma kṣoṇībhūṣaṇaveśmanaḥ| pañcapañcāśatā hastaiḥ kalpite caturaśrake

विभक्ते चाष्टभिर्भागैश्चतुष्को भागिकः स्मृतः। चतुर्भिरन्वितः स्तम्भैरलिन्दश्चास्य भागिकः

vibhakte cāṣṭabhirbhāgaiścatuṣko bhāgikaḥ smṛtaḥ| caturbhiranvitaḥ stambhairalindaścāsya bhāgikaḥ

युक्तो द्वादशभिः स्तम्भैर्विंशत्या च द्वितीयकः। स्यादष्टाविंशतिधरस्तृतीयश्चाप्यलिन्दकः

yukto dvādaśabhiḥ stambhairviṃśatyā ca dvitīyakaḥ| syādaṣṭāviṃśatidharastṛtīyaścāpyalindakaḥ

भित्तेरप्यर्धभागेन सार्धं भागं विमुच्यते। भागपञ्चकविस्तीर्णं भद्रं भागेन निर्गतम्

bhitterapyardhabhāgena sārdhaṃ bhāgaṃ vimucyate| bhāgapañcakavistīrṇaṃ bhadraṃ bhāgena nirgatam

तन्मध्यभद्र मन्यच्च भागत्रितयविस्तृतम्। भागेन निर्गतं कार्यं भद्र मन्यत्ततोऽपि च

tanmadhyabhadra manyacca bhāgatritayavistṛtam| bhāgena nirgataṃ kāryaṃ bhadra manyattato'pi ca

भागेन विस्तृतं कार्यं भागेनापि च निर्गतम्। दिक्षु सर्वासु कर्तव्यो विधिरेषोऽस्य सिद्धये

bhāgena vistṛtaṃ kāryaṃ bhāgenāpi ca nirgatam| dikṣu sarvāsu kartavyo vidhireṣo'sya siddhaye

मध्यस्तम्भैश्चतुःषष्ट्या संयुक्तं सारदारुजैः। प्रतिभद्रं धरैः कार्यमष्टादशभिरन्वितम्

madhyastambhaiścatuḥṣaṣṭyā saṃyuktaṃ sāradārujaiḥ| pratibhadraṃ dharaiḥ kāryamaṣṭādaśabhiranvitam

षट्त्रिंशं शतमेवं स्यात्स्तम्भानामिह सर्वतः। चतुर्द्वारमिदं कार्यं यशःश्रीकीर्तिवर्धनम्

ṣaṭtriṃśaṃ śatamevaṃ syātstambhānāmiha sarvataḥ| caturdvāramidaṃ kāryaṃ yaśaḥśrīkīrtivardhanam

पृथिवीतिलकस्याथ लक्षणं परिकीर्त्यते। चत्वारिंशत्करे क्षेत्रे भागैर्भक्तेऽर्धषष्ठकैः

pṛthivītilakasyātha lakṣaṇaṃ parikīrtyate| catvāriṃśatkare kṣetre bhāgairbhakte'rdhaṣaṣṭhakaiḥ

100

भागिकः स्याच्चतुष्कोऽन्तश्चतुःस्तम्भविभूषितः। अलिन्दोऽपि च भागेन स्तम्भैर्द्वादशभिर्युतः

bhāgikaḥ syāccatuṣko'ntaścatuḥstambhavibhūṣitaḥ| alindo'pi ca bhāgena stambhairdvādaśabhiryutaḥ

101

विंशत्या च द्वितीयोऽपि भित्तिः स्यादस्य पादिका। कर्णे प्रासादको भागैस्त्रिभिः स्यान्निर्गतायतः

viṃśatyā ca dvitīyo'pi bhittiḥ syādasya pādikā| karṇe prāsādako bhāgaistribhiḥ syānnirgatāyataḥ

102

अस्य भद्र द्वयं कार्यं भागनिर्गतविस्तृतम्। कर्णप्रासादयोर्मध्ये भागपञ्चकविस्तृतम्

asya bhadra dvayaṃ kāryaṃ bhāganirgatavistṛtam| karṇaprāsādayormadhye bhāgapañcakavistṛtam

103

भागेन निर्गतं कार्यं भद्रं तस्यापि मध्यतः। भागत्रितयविस्तीर्णं भागेनैकेन निर्गतम्

bhāgena nirgataṃ kāryaṃ bhadraṃ tasyāpi madhyataḥ| bhāgatritayavistīrṇaṃ bhāgenaikena nirgatam

104

भद्र मस्यापि मध्येऽन्यद्भागेनायतनिर्गतम्। स्तम्भाः षट्त्रिंशदन्तः स्युर्भद्रे ष्वष्टौ शतद्वयम्

bhadra masyāpi madhye'nyadbhāgenāyatanirgatam| stambhāḥ ṣaṭtriṃśadantaḥ syurbhadre ṣvaṣṭau śatadvayam

105

अथातः श्रीनिवासस्य लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे। पृथ्वीतिलकबन्मध्यमेतस्य परिकीर्त्यते

athātaḥ śrīnivāsasya lakṣaṇaṃ sampracakṣmahe| pṛthvītilakabanmadhyametasya parikīrtyate

106

सपादं भागमुत्सृज्य भागत्रितयविस्तृतम्। भागेन निर्गतं चास्य भद्र माद्यं प्रकल्पयेत्

sapādaṃ bhāgamutsṛjya bhāgatritayavistṛtam| bhāgena nirgataṃ cāsya bhadra mādyaṃ prakalpayet

107

तस्यापि मध्यवर्तन्यद्भागनिर्गतविस्तृतम्। अन्वितं दशभिः स्तम्भैः सुदृढैस्तद्विधीयते

tasyāpi madhyavartanyadbhāganirgatavistṛtam| anvitaṃ daśabhiḥ stambhaiḥ sudṛḍhaistadvidhīyate

108

सर्वास्वपि च दिक्ष्वेवं विधेया भद्र कल्पना। अस्य षट्सप्ततिः स्तम्भाः भवन्त्येकत्र सङ्ख्यया

sarvāsvapi ca dikṣvevaṃ vidheyā bhadra kalpanā| asya ṣaṭsaptatiḥ stambhāḥ bhavantyekatra saṅkhyayā

109

प्रतापवर्धनस्याथ लक्ष्म साम्प्रतमुच्यते। पञ्चविंशतिहस्ताङ्के सार्धभागत्रयाङ्किते

pratāpavardhanasyātha lakṣma sāmpratamucyate| pañcaviṃśatihastāṅke sārdhabhāgatrayāṅkite

110

मध्ये चतुष्को भागेन चतुर्भिः सम्भृतो धरैः। अलिन्दो भागिकश्चास्य स्तम्भद्वादशकान्वितः

madhye catuṣko bhāgena caturbhiḥ sambhṛto dharaiḥ| alindo bhāgikaścāsya stambhadvādaśakānvitaḥ

111

पादिका भित्तिरेतस्य भद्रं चास्य प्रकल्पयेत्। भागनिर्गमविस्तारं चतुःस्तम्भविभूषितम्

pādikā bhittiretasya bhadraṃ cāsya prakalpayet| bhāganirgamavistāraṃ catuḥstambhavibhūṣitam

112

विधिरेष समग्रासु दिक्षु कार्योऽस्य सिद्धये। स्तम्भैर्द्वात्रिंशता युक्तो बहिरन्तरयं भवेत्

vidhireṣa samagrāsu dikṣu kāryo'sya siddhaye| stambhairdvātriṃśatā yukto bahirantarayaṃ bhavet

113

धराणां चैव सर्वेषां चतुःषष्टिः प्रकल्पना। अथ लक्ष्मीविलासस्य सम्यग्लक्ष्माधुनोच्यते

dharāṇāṃ caiva sarveṣāṃ catuḥṣaṣṭiḥ prakalpanā| atha lakṣmīvilāsasya samyaglakṣmādhunocyate

114

प्रतापवर्धनस्येव मध्यमस्य प्रकल्पयेत्। प्रतापवर्धनसमं सर्वतोऽप्येतदीरितम्

pratāpavardhanasyeva madhyamasya prakalpayet| pratāpavardhanasamaṃ sarvato'pyetadīritam

115

किन्त्वस्य पार्श्वभद्रा णि भद्रा णामेव कारयेत्। कोणेष्वपि च भद्रा णि पार्श्वयोरुभयोस्तथा

kintvasya pārśvabhadrā ṇi bhadrā ṇāmeva kārayet| koṇeṣvapi ca bhadrā ṇi pārśvayorubhayostathā

116

भागस्य निर्गमोऽप्येषां विशेषोऽस्मादयं मतः। भद्र मस्य दशस्तम्भैर्मध्यं षोडशभिर्धरैः

bhāgasya nirgamo'pyeṣāṃ viśeṣo'smādayaṃ mataḥ| bhadra masya daśastambhairmadhyaṃ ṣoḍaśabhirdharaiḥ

117

चतुर्द्वारं भवेदेतदिच्छया क्षणमध्यगम्। द्वारमन्यद्विधातव्यं स्वपदे स्यात्सुशोभितम्

caturdvāraṃ bhavedetadicchayā kṣaṇamadhyagam| dvāramanyadvidhātavyaṃ svapade syātsuśobhitam

118

भूमिभिः सार्धषष्ठीभिर्विधेयः क्षोणिभूषणः। अर्धाष्टमीभिश्च भवेत्पृथ्वीतिलकसंज्ञकः

bhūmibhiḥ sārdhaṣaṣṭhībhirvidheyaḥ kṣoṇibhūṣaṇaḥ| ardhāṣṭamībhiśca bhavetpṛthvītilakasaṃjñakaḥ

119

स्यात्सार्धपञ्चमीभिस्तु श्रीनिवासोऽत्र भूमिभिः। लक्ष्मीविलाससंज्ञोऽर्धपञ्चमीभिर्विधीयते

syātsārdhapañcamībhistu śrīnivāso'tra bhūmibhiḥ| lakṣmīvilāsasaṃjño'rdhapañcamībhirvidhīyate

120

प्रतापवर्धनाख्योऽर्धचतुर्थीभिर्विधीयते। राज्ञां पृथ्वीजयादीनि निवासभवनानि च

pratāpavardhanākhyo'rdhacaturthībhirvidhīyate| rājñāṃ pṛthvījayādīni nivāsabhavanāni ca

121

क्षोणीविभूषणादीनि विलासभवनानि च। यान्युक्तानि निवासाय विलासाय च भूभृताम्

kṣoṇīvibhūṣaṇādīni vilāsabhavanāni ca| yānyuktāni nivāsāya vilāsāya ca bhūbhṛtām

122

तेषां पृथ्वीजयादीनां द्वारमानमथोच्यते। चतुःपञ्चाशदंशो यो विस्तृतः सकरत्रयः

teṣāṃ pṛthvījayādīnāṃ dvāramānamathocyate| catuḥpañcāśadaṃśo yo vistṛtaḥ sakaratrayaḥ

123

स द्वारस्योदयः प्रोक्तस्तदर्धेनास्य विस्तृतिः। स्वोदयस्य त्रिभागेन पिण्डः स्तम्भेषु शस्यते

sa dvārasyodayaḥ proktastadardhenāsya vistṛtiḥ| svodayasya tribhāgena piṇḍaḥ stambheṣu śasyate

124

स्यात्सप्तविंशतितमः सपादः सचतुष्करः। गृहभागो भवेद्भूमिः प्रथमा राजवेश्मनाम्

syātsaptaviṃśatitamaḥ sapādaḥ sacatuṣkaraḥ| gṛhabhāgo bhavedbhūmiḥ prathamā rājaveśmanām

125

भूच्छ्राये नवधा भक्ते तदंशकचतुष्टयम्। निर्गमश्छाद्यकस्यांशद्वयं पादोनमुच्छ्रयः

bhūcchrāye navadhā bhakte tadaṃśakacatuṣṭayam| nirgamaśchādyakasyāṃśadvayaṃ pādonamucchrayaḥ

126

तथान्तरावणी कार्या छाद्यकोच्छ्रायनिर्गता। हीरग्रहणपिण्डार्धबाहल्या सा प्रशस्यते

tathāntarāvaṇī kāryā chādyakocchrāyanirgatā| hīragrahaṇapiṇḍārdhabāhalyā sā praśasyate

127

तस्याः स्वमेव बाहल्यं पादोनं विस्तृतिः स्मृता। अन्तरावणिकातुल्यो मदलाया विनिर्गमः

tasyāḥ svameva bāhalyaṃ pādonaṃ vistṛtiḥ smṛtā| antarāvaṇikātulyo madalāyā vinirgamaḥ

128

स्वनिर्गमात्तथा चास्याः सपादः स्यात्समुच्छ्रयः। भूम्युच्छ्रयनवांशस्य पादोऽस्याः पिण्डमिष्यते

svanirgamāttathā cāsyāḥ sapādaḥ syātsamucchrayaḥ| bhūmyucchrayanavāṃśasya pādo'syāḥ piṇḍamiṣyate

129

भूनवांशस्त्रिभागोनो मदलायाश्च विस्तृतिः। लुमामूलस्य स्तम्भार्धं विस्तारः परिकीर्तितः

bhūnavāṃśastribhāgono madalāyāśca vistṛtiḥ| lumāmūlasya stambhārdhaṃ vistāraḥ parikīrtitaḥ

130

तत्त्र्यंशादग्रविस्तीर्णा मूले साष्टांशयुग्भवेत्। तुम्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमा

tattryaṃśādagravistīrṇā mūle sāṣṭāṃśayugbhavet| tumbinī lambinī helā śāntā kolā manoramā

131

आध्माता चेत्यभू प्रोक्ता लुमाः सप्त मनीषिभिः। ऋजुः सा लम्बिनी तासामाध्माता कर्णगा स्मृता

ādhmātā cetyabhū proktā lumāḥ sapta manīṣibhiḥ| ṛjuḥ sā lambinī tāsāmādhmātā karṇagā smṛtā

132

अन्तराले क्रमेण स्युः पञ्चान्याः परिकीर्तिताः। स्तम्भे निदध्यान्मदलां छाद्यं धर्तुं दृढां शुभाम्

antarāle krameṇa syuḥ pañcānyāḥ parikīrtitāḥ| stambhe nidadhyānmadalāṃ chādyaṃ dhartuṃ dṛḍhāṃ śubhām

133

स्तम्भाभावे पुनर्न्यस्येत्कुड्यपट्टेऽपि तां सुधीः। सप्त पञ्चाथवा तिस्रो मल्लच्छाद्ये लुमाः स्मृताः

stambhābhāve punarnyasyetkuḍyapaṭṭe'pi tāṃ sudhīḥ| sapta pañcāthavā tisro mallacchādye lumāḥ smṛtāḥ

134

कोणेष्वेता इमाभ्योऽन्याः कर्तव्याः प्राञ्जलाः समाः। छाद्ये कर्णात्क्वचित्कार्या मकराननभूषिताः

koṇeṣvetā imābhyo'nyāḥ kartavyāḥ prāñjalāḥ samāḥ| chādye karṇātkvacitkāryā makarānanabhūṣitāḥ

135

तेऽपि विद्याधरोपेताः क्वचित्सगजतुण्डिकाः। सकुभ्भिकस्य स्तम्भस्य प्रविभज्योदयं त्रिधा

te'pi vidyādharopetāḥ kvacitsagajatuṇḍikāḥ| sakubhbhikasya stambhasya pravibhajyodayaṃ tridhā

136

तत्र भागद्वयं कुर्याद्भागानर्धचतुर्थकान्। तत्र पादोनभागेन राजितासनकं भवेत्

tatra bhāgadvayaṃ kuryādbhāgānardhacaturthakān| tatra pādonabhāgena rājitāsanakaṃ bhavet

137

ततः सोल्कलका वेदी साङ्घ्रिभागा विधीयते। कूटागारसमांशार्धं कार्योऽत्रासनपट्टकः

tataḥ solkalakā vedī sāṅghribhāgā vidhīyate| kūṭāgārasamāṃśārdhaṃ kāryo'trāsanapaṭṭakaḥ

138

स स्यादभीष्टोविस्तारो भागोच्चं मत्तवारणम्। स्वोदयस्य त्रिभागेन तिर्यक् कार्योऽस्य निर्गमः

sa syādabhīṣṭovistāro bhāgoccaṃ mattavāraṇam| svodayasya tribhāgena tiryak kāryo'sya nirgamaḥ

139

रूपकैः करणायाभिः सुपुत्रैरपि शोभितम्। वेदिकादिकमप्यस्य रूपपत्राचितं शुभम्

rūpakaiḥ karaṇāyābhiḥ suputrairapi śobhitam| vedikādikamapyasya rūpapatrācitaṃ śubham

140

आयसीभिः शलाकाभिः कीलकैश्च दृढीकृतम्। एतानि अप्ञ्चदशराजनिवेशनानि पृथ्वीजयप्रभृति यानि निरूपितानि। यो लक्षणेन सहितं परिमाणमेषां जानाति तस्य नृपतिः परितोषमेति

āyasībhiḥ śalākābhiḥ kīlakaiśca dṛḍhīkṛtam| etāni apñcadaśarājaniveśanāni pṛthvījayaprabhṛti yāni nirūpitāni| yo lakṣaṇena sahitaṃ parimāṇameṣāṃ jānāti tasya nṛpatiḥ paritoṣameti