2. Samarāṅgaṇasūtradhāra of Bhojadeva (part 2 of 3)

अथ यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः

भ्राम्यद्दिनेशशशिमण्डलचक्रशत्सं। मेतज्जगत्त्रितययन्त्रमलक्ष्यमध्यम् ।। भूतानि बीजमखिलान्यपि सम्प्रकल्प्य। यः सन्ततं भ्रमयति स्मरजित्स वोऽव्यात्

bhrāmyaddineśaśaśimaṇḍalacakraśatsaṃ| metajjagattritayayantramalakṣyamadhyam || bhūtāni bījamakhilānyapi samprakalpya| yaḥ santataṃ bhramayati smarajitsa vo'vyāt

यन्त्राध्यायमथ ब्रूमो यथावत्प्रक्रमागतम्। धर्मार्थकाममोक्षाणां यदेकमिह कारणम्

yantrādhyāyamatha brūmo yathāvatprakramāgatam| dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yadekamiha kāraṇam

यदृच्छया प्रवृत्तानि भूतानि स्वेन वर्त्मना। नियम्यास्मिन् नयति यत्तद्यन्त्रमिति कीर्तितम्

yadṛcchayā pravṛttāni bhūtāni svena vartmanā| niyamyāsmin nayati yattadyantramiti kīrtitam

स्वरसेन प्रवृत्तानि भूतानि स्वमनीषया। कृतं यस्माद्यमयति तद्वा यन्त्रमिति स्मृतम्

svarasena pravṛttāni bhūtāni svamanīṣayā| kṛtaṃ yasmādyamayati tadvā yantramiti smṛtam

तस्य बीजं चतुर्धा स्यात् क्षितिरापोऽनलोऽनिलः। आश्रयत्वेन चैतेषां विजयदप्युपयुज्यते

tasya bījaṃ caturdhā syāt kṣitirāpo'nalo'nilaḥ| āśrayatvena caiteṣāṃ vijayadapyupayujyate

भिन्नः सूतश्चकैरुक्तस्ते च सम्यङ् न जानते। प्रकृत्या पार्थिवः सूतस्नायात् तत्र क्रिया भवेत्

bhinnaḥ sūtaścakairuktaste ca samyaṅ na jānate| prakṛtyā pārthivaḥ sūtasnāyāt tatra kriyā bhavet

पार्थिवत्वादयमतो न कदाचिद्विभिद्यते। द्र व्यत्वादग्निजत्वं हि यद्यस्य परिकल्प्यते

pārthivatvādayamato na kadācidvibhidyate| dra vyatvādagnijatvaṃ hi yadyasya parikalpyate

तदा विरोधो नैवास्य पावकेनोपपद्यते। गन्धाद् वह्नेर्विरोधाच्च स्थिता पार्थिवता बलात्

tadā virodho naivāsya pāvakenopapadyate| gandhād vahnervirodhācca sthitā pārthivatā balāt

आत्मैव बीजं सर्वेषां प्रत्येकमपराण्यपि। एवं भेदा भवन्त्येषां भूयांसः सङ्करान्मिथः

ātmaiva bījaṃ sarveṣāṃ pratyekamaparāṇyapi| evaṃ bhedā bhavantyeṣāṃ bhūyāṃsaḥ saṅkarānmithaḥ

स्वयंवाहकमेकं स्यात्सकृत्प्रेर्यं तथापरम्। अन्यदन्तरित वाह्यं वाह्यमन्यत् त्वदूरतः

svayaṃvāhakamekaṃ syātsakṛtpreryaṃ tathāparam| anyadantarita vāhyaṃ vāhyamanyat tvadūrataḥ

स्वयंबाह्यमिहोत्कृष्टं हीनं स्यादितरत्त्रयम्। तेषु शंसन्ति दूरस्थमलक्ष्यं निकटस्थितम्

svayaṃbāhyamihotkṛṣṭaṃ hīnaṃ syāditarattrayam| teṣu śaṃsanti dūrasthamalakṣyaṃ nikaṭasthitam

यद्युत्पन्नमलक्ष्यं यदेकं बहुषु साधकम्। तदन्यदपि शंसन्ति यस्माद्विस्मयकृन्नृणाम्

yadyutpannamalakṣyaṃ yadekaṃ bahuṣu sādhakam| tadanyadapi śaṃsanti yasmādvismayakṛnnṛṇām

एका स्वीया गतिश्चित्रे वाह्येऽन्या वाहकाश्रिता। अरघट्टाश्रिते कीटे दृश्यते द्वयमप्यदः

ekā svīyā gatiścitre vāhye'nyā vāhakāśritā| araghaṭṭāśrite kīṭe dṛśyate dvayamapyadaḥ

इत्थं गतिद्वयवशाद्वैचित्र्यं कल्पयेत्स्वयम्। अलक्षता विचित्रत्वं यस्माद्यन्त्रेषु शस्यते

itthaṃ gatidvayavaśādvaicitryaṃ kalpayetsvayam| alakṣatā vicitratvaṃ yasmādyantreṣu śasyate

अन्यत्स्यादन्तरात्प्रेर्यं द्वितीयं मध्यमं त्विदम्। द्वयत्रयादियोगेन चतुर्णामपि योगतः

anyatsyādantarātpreryaṃ dvitīyaṃ madhyamaṃ tvidam| dvayatrayādiyogena caturṇāmapi yogataḥ

अंशांशिभावाद्भूतानां सङ्ख्यैषामतिरिच्यते। यः सम्यगेतज्जानाति स पुमान्भवति प्रियः

aṃśāṃśibhāvādbhūtānāṃ saṅkhyaiṣāmatiricyate| yaḥ samyagetajjānāti sa pumānbhavati priyaḥ

प्रमदानां नृपाणां च प्रज्ञानां च मतस्य च। लाभं ख्यातिं च पूजां च यशो मानं धनानि च

pramadānāṃ nṛpāṇāṃ ca prajñānāṃ ca matasya ca| lābhaṃ khyātiṃ ca pūjāṃ ca yaśo mānaṃ dhanāni ca

प्राप्नोति किं किं न पुमान् य इदं वेत्ति तत्त्वतः। गृहमेकं विलासानामाश्चर्यस्य परं पदम्

prāpnoti kiṃ kiṃ na pumān ya idaṃ vetti tattvataḥ| gṛhamekaṃ vilāsānāmāścaryasya paraṃ padam

रतेरावासभवनं विस्मयस्यैकमास्पदम्। यथावद्देवतादीनां रूपचेष्टादिदर्शनात्

raterāvāsabhavanaṃ vismayasyaikamāspadam| yathāvaddevatādīnāṃ rūpaceṣṭādidarśanāt

तास्तुष्यन्त्यथ तत्तुष्टिः पूर्वैर्धर्मः प्रकीर्तितः। नृपादितोषादर्थः स्यादर्थे कामः प्रतिष्ठितः

tāstuṣyantyatha tattuṣṭiḥ pūrvairdharmaḥ prakīrtitaḥ| nṛpāditoṣādarthaḥ syādarthe kāmaḥ pratiṣṭhitaḥ

वित्तैक्यादस्य निष्पत्तिर्मोक्षश्चास्मान्न दुर्लभः। पार्थिवं पार्थिवैर्बीजैः पार्थिवं जलजन्मभिः

vittaikyādasya niṣpattirmokṣaścāsmānna durlabhaḥ| pārthivaṃ pārthivairbījaiḥ pārthivaṃ jalajanmabhiḥ

तदेव तेजोजनितैस्तदेव मरुदुद्भवैः। आप्यमाप्यैस्तथा बीजैरानलैरानिलैरपि

tadeva tejojanitaistadeva marududbhavaiḥ| āpyamāpyaistathā bījairānalairānilairapi

वह्निजैश्च मरुज्जातैः पार्थिवैर्वारुणैरपि। मारुतं मारुतैराप्यैः पार्थिवैरानलैस्तथा

vahnijaiśca marujjātaiḥ pārthivairvāruṇairapi| mārutaṃ mārutairāpyaiḥ pārthivairānalaistathā

वह्निजातेऽपि बीजं स्यात्सूतः सोऽपि च वानले। पार्थिवानां भवेद्बीजमाप्यानामपि वारणे

vahnijāte'pi bījaṃ syātsūtaḥ so'pi ca vānale| pārthivānāṃ bhavedbījamāpyānāmapi vāraṇe

इति बीजानि सर्वेषां कीर्तितान्यखिलान्यपि। कुड्यंकरणसूत्राणि भारगोलकपीडनम्

iti bījāni sarveṣāṃ kīrtitānyakhilānyapi| kuḍyaṃkaraṇasūtrāṇi bhāragolakapīḍanam

लम्बनं लम्बकारे च चक्राणि विविधान्यपि। अयस्ताम्रं च तारं च त्रपु संवित्प्रमर्दने

lambanaṃ lambakāre ca cakrāṇi vividhānyapi| ayastāmraṃ ca tāraṃ ca trapu saṃvitpramardane

काष्ठं च चर्म वस्त्रं च स्वबीजेषु प्रयुज्यते। उर्दकः कर्तरो यष्टिश्चक्रं भ्रमरकस्तथा

kāṣṭhaṃ ca carma vastraṃ ca svabījeṣu prayujyate| urdakaḥ kartaro yaṣṭiścakraṃ bhramarakastathā

शृङ्गावली च नाराचः स्वबीजान्यौर्वरे विदुः। ताप उत्तेजनं स्तोभः क्षोभश्च जलसङ्गजः

śṛṅgāvalī ca nārācaḥ svabījānyaurvare viduḥ| tāpa uttejanaṃ stobhaḥ kṣobhaśca jalasaṅgajaḥ

एवमाद्यग्निबीजानि पार्थिवस्य प्रचक्षते। धारा च जलभारश्च पयसो भ्रमणं तथा

evamādyagnibījāni pārthivasya pracakṣate| dhārā ca jalabhāraśca payaso bhramaṇaṃ tathā

एवमादीनि भूजस्य जलजानि प्रचक्षते। यथोच्छ्रायो यथाधिक्यं यथा नीरन्ध्रतापि च

evamādīni bhūjasya jalajāni pracakṣate| yathocchrāyo yathādhikyaṃ yathā nīrandhratāpi ca

अत्यन्तमूर्ध्वगामित्वं स्वबीजान्ययसस्तथा। मरुत्स्वभावजो गाढैर्ग्राहकैश्च प्रतीप्सितः

atyantamūrdhvagāmitvaṃ svabījānyayasastathā| marutsvabhāvajo gāḍhairgrāhakaiśca pratīpsitaḥ

दृत्याद्यैर्वीजनाद्यैश्च गजकर्णादिभिः कृतः। चाणितो गालितश्चायं बीजं भवति भूभवे

dṛtyādyairvījanādyaiśca gajakarṇādibhiḥ kṛtaḥ| cāṇito gālitaścāyaṃ bījaṃ bhavati bhūbhave

काष्टंभृत्तिश्च लोहं च जलजे पार्थिवं भवेत्। अन्यदम्भस्तदप्यस्तु तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा

kāṣṭaṃbhṛttiśca lohaṃ ca jalaje pārthivaṃ bhavet| anyadambhastadapyastu tiryagūrdhvamadhastathā

बीजं स्वकीयं भवति यन्त्रेषु जलजन्मसु। तापाद्यं पूर्वकथितं वह्निजं जलजे भवेत्

bījaṃ svakīyaṃ bhavati yantreṣu jalajanmasu| tāpādyaṃ pūrvakathitaṃ vahnijaṃ jalaje bhavet

सङ्गृहीतश्च दत्तश्च पूरितः प्रतिनोदितः। मरुद्बीजत्वमायाति यन्त्रेषु जलजन्मसु

saṅgṛhītaśca dattaśca pūritaḥ pratinoditaḥ| marudbījatvamāyāti yantreṣu jalajanmasu

वह्निजातेषु मृत्ताम्रलोहरुक्मादि तद्ग्रहे। पार्थिवं कथयन्तीह बीजं बीजविचक्षणाः

vahnijāteṣu mṛttāmraloharukmādi tadgrahe| pārthivaṃ kathayantīha bījaṃ bījavicakṣaṇāḥ

वह्नेर्वह्निर्भवेद्बीजमाप आपस्तथा भवेत्। आद्यैर्दृत्यादिभिः प्रोक्तैर्मरुद् गच्छति बीजताम्

vahnervahnirbhavedbījamāpa āpastathā bhavet| ādyairdṛtyādibhiḥ proktairmarud gacchati bījatām

प्रत्येषकं च जनकं प्रेरकं ग्राहकं तथा। सङ्ग्राहकं च भूजातं बीजं स्यादनिलोद्भवैः

pratyeṣakaṃ ca janakaṃ prerakaṃ grāhakaṃ tathā| saṅgrāhakaṃ ca bhūjātaṃ bījaṃ syādanilodbhavaiḥ

प्रेरणं चाभिघाटश्च विवर्तो भ्रमणं तथा। जलजं मारुतोत्थेषु बीजं स्यादिति सम्मतम्

preraṇaṃ cābhighāṭaśca vivarto bhramaṇaṃ tathā| jalajaṃ mārutottheṣu bījaṃ syāditi sammatam

सङ्गृहीतस्य तापाद्यैर्यानि पावकजन्मनि। प्रकीर्तितानि तान्येव भवन्ति पवनोद्भवैः

saṅgṛhītasya tāpādyairyāni pāvakajanmani| prakīrtitāni tānyeva bhavanti pavanodbhavaiḥ

प्रेरितः सङ्गृहीतश्च जनितश्च समीरणः। आत्मनो बीजतां गच्छत्येवमन्यत् प्रकल्पयेत्

preritaḥ saṅgṛhītaśca janitaśca samīraṇaḥ| ātmano bījatāṃ gacchatyevamanyat prakalpayet

भूतमेकमिहोद्रि क्तमन्यद्धीनं ततोऽधिकम्। अन्यद्धीनतरं चान्यदेवंप्रायैर्विकल्पितैः

bhūtamekamihodri ktamanyaddhīnaṃ tato'dhikam| anyaddhīnataraṃ cānyadevaṃprāyairvikalpitaiḥ

नाना भेदा भवन्त्येषां कस्तान् कार्त्स्न्येन वक्ष्यति। निष्क्रिया भूः क्रिया त्वंशे शेषेषु सहजा त्रिषु

nānā bhedā bhavantyeṣāṃ kastān kārtsnyena vakṣyati| niṣkriyā bhūḥ kriyā tvaṃśe śeṣeṣu sahajā triṣu

अतः प्रायेण सा जन्या क्षितावेव जयत्नतः। साध्यस्य रूपवशतः सन्निवेशो यत्क्षे भवेत्

ataḥ prāyeṇa sā janyā kṣitāveva jayatnataḥ| sādhyasya rūpavaśataḥ sanniveśo yatkṣe bhavet

यन्त्राणामाकृतिस्तेन निर्णेतुं नैव शक्यते। यथावद्बीजसंयोगः सौश्लिष्ट्यं श्लक्ष्णतापि च

yantrāṇāmākṛtistena nirṇetuṃ naiva śakyate| yathāvadbījasaṃyogaḥ sauśliṣṭyaṃ ślakṣṇatāpi ca

अलक्षाता निर्वहणं लघुत्वं शब्दहीनता। शब्दे साध्ये तदाधिक्यमशैथिल्यमगाढता

alakṣātā nirvahaṇaṃ laghutvaṃ śabdahīnatā| śabde sādhye tadādhikyamaśaithilyamagāḍhatā

वहनीषु समस्तासु सौश्लिष्ट्यं चास्खलद्गति। यथाभीष्टार्थकारित्वं लयतालानुगामिता

vahanīṣu samastāsu sauśliṣṭyaṃ cāskhaladgati| yathābhīṣṭārthakāritvaṃ layatālānugāmitā

इष्टकालेऽर्धदर्शित्वं पुनः सम्यक्त्वसंवृतिः। अनुल्बणत्वं ताद्रू प्यं दार्ढ्ये मसृणता तथा

iṣṭakāle'rdhadarśitvaṃ punaḥ samyaktvasaṃvṛtiḥ| anulbaṇatvaṃ tādrū pyaṃ dārḍhye masṛṇatā tathā

चिरकालसहत्वं च यन्त्रस्यैते गुणः स्मृताः। एकं बहूनि चलयेद्बहुभिश्चाल्यतेऽपरम्

cirakālasahatvaṃ ca yantrasyaite guṇaḥ smṛtāḥ| ekaṃ bahūni calayedbahubhiścālyate'param

सुश्लिष्टत्वमलक्षत्वं यन्त्राणां परमो गुणः। अथ कर्माणि यन्त्राणां विचित्राणि यथाविधि

suśliṣṭatvamalakṣatvaṃ yantrāṇāṃ paramo guṇaḥ| atha karmāṇi yantrāṇāṃ vicitrāṇi yathāvidhi

न विस्तरान्न सङ्क्षेपात्साम्प्रतं संप्रचक्ष्महे। कस्यचित्सा क्रिया साध्या कालः कस्यापि कस्यचित्

na vistarānna saṅkṣepātsāmprataṃ saṃpracakṣmahe| kasyacitsā kriyā sādhyā kālaḥ kasyāpi kasyacit

शब्दः कस्यापि चोच्छ्रायो रूपस्पर्शौ च कस्यचित्। क्रियास्तु कार्यस्य वशादनन्ताः परिकीर्तिताः

śabdaḥ kasyāpi cocchrāyo rūpasparśau ca kasyacit| kriyāstu kāryasya vaśādanantāḥ parikīrtitāḥ

तीर्यंगूर्ध्वमधः पृष्ठे पुरतः पार्श्वयोरपि। गमनं सरणं पात इति भेदाः क्रियोद्भवाः

tīryaṃgūrdhvamadhaḥ pṛṣṭhe purataḥ pārśvayorapi| gamanaṃ saraṇaṃ pāta iti bhedāḥ kriyodbhavāḥ

कालो मुहूर्तकाष्ठाद्यैर्भिन्नो भेदैरनेकधा। शब्दो विचित्रः सुखदो रतिकृद्भीषणस्तथा

kālo muhūrtakāṣṭhādyairbhinno bhedairanekadhā| śabdo vicitraḥ sukhado ratikṛdbhīṣaṇastathā

उच्छ्रायस्तु जलस्य स्यात्क्वचिद्भूजेऽपि शस्यते। गीतं नृत्यं च वाद्यं च पटहो वंश एव च

ucchrāyastu jalasya syātkvacidbhūje'pi śasyate| gītaṃ nṛtyaṃ ca vādyaṃ ca paṭaho vaṃśa eva ca

वीणा च कांस्यतालश्च तृमिला करटापि च। यत्किञ्चिदन्यदप्यत्र वादित्रादि विभाव्यते

vīṇā ca kāṃsyatālaśca tṛmilā karaṭāpi ca| yatkiñcidanyadapyatra vāditrādi vibhāvyate

समस्तमपि तद्यन्त्राज्जायते कल्प्लनावशात्। नृत्ये तु नाटकं चोक्षस्ताण्डवं लास्यमेव च

samastamapi tadyantrājjāyate kalplanāvaśāt| nṛtye tu nāṭakaṃ cokṣastāṇḍavaṃ lāsyameva ca

राजमार्गश्च देशी च यन्त्रात् सर्वं प्रसिध्यति। तथा जात्यनुगाश्चेष्टा विरुद्धा यास्तु जातितः

rājamārgaśca deśī ca yantrāt sarvaṃ prasidhyati| tathā jātyanugāśceṣṭā viruddhā yāstu jātitaḥ

ताः सर्वा अपि सिध्यन्ति सम्यग्यन्त्रस्य साधनात्। भूचराणां गतिर्व्योम्नि भूमौ व्योमचरागमः

tāḥ sarvā api sidhyanti samyagyantrasya sādhanāt| bhūcarāṇāṃ gatirvyomni bhūmau vyomacarāgamaḥ

चेष्टितान्यपि मर्त्यानां तथा भूमिस्पृशामिव। जायन्ते यन्त्रनिर्माणाद्विविधानीप्सितानि च

ceṣṭitānyapi martyānāṃ tathā bhūmispṛśāmiva| jāyante yantranirmāṇādvividhānīpsitāni ca

यथासुरा जिता देवैर्यथा निर्मथितोऽम्बुधिः। हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नृसिंहेन हतो यथा

yathāsurā jitā devairyathā nirmathito'mbudhiḥ| hiraṇyakaśipurdaityo nṛsiṃhena hato yathā

धावनं हस्तियुद्धं च गजानामगडोऽपि च। नानाप्रकार या चेष्टा नानाधारागृहाणि च

dhāvanaṃ hastiyuddhaṃ ca gajānāmagaḍo'pi ca| nānāprakāra yā ceṣṭā nānādhārāgṛhāṇi ca

दोलाकेल्यो विचित्राश्च तथा रतिगृहाणि च। चित्रा सेन च कुट्यश्च स्वयंवाहकसेवकाः

dolākelyo vicitrāśca tathā ratigṛhāṇi ca| citrā sena ca kuṭyaśca svayaṃvāhakasevakāḥ

सभाश्च विविधाकाराः सत्या मायाः प्रकल्पिताः। एवंप्रायाणि चान्यानि यन्त्रात्सिध्यन्ति कल्पनात्

sabhāśca vividhākārāḥ satyā māyāḥ prakalpitāḥ| evaṃprāyāṇi cānyāni yantrātsidhyanti kalpanāt

विधाय भूमिकाः पञ्च शय्या त्वादिभुवि स्थिता। प्रतिप्रहरमन्यासु सर्पन्ती याति पञ्चमीम्

vidhāya bhūmikāḥ pañca śayyā tvādibhuvi sthitā| pratipraharamanyāsu sarpantī yāti pañcamīm

एवंप्रायाणि चित्राणि सम्यक् सिध्यन्ति यन्त्रतः। क्रमेण त्रिशतावर्तं स्थाले दन्ता भ्रमन्त्यसौ

evaṃprāyāṇi citrāṇi samyak sidhyanti yantrataḥ| krameṇa triśatāvartaṃ sthāle dantā bhramantyasau

तन्मध्ये पुत्रिका कॢप्ता प्रति नाडिं प्रबोधयेत्। वह्नेश्च दर्शनं तोये वह्निमध्याज्जलोद्गतिः

tanmadhye putrikā kḷptā prati nāḍiṃ prabodhayet| vahneśca darśanaṃ toye vahnimadhyājjalodgatiḥ

अवस्तुतोऽपि वस्तुत्वं वस्तुतोऽपि तथान्यथा। निःश्वासेन वियद् याति श्वासेनायाति मेदिनीम्

avastuto'pi vastutvaṃ vastuto'pi tathānyathā| niḥśvāsena viyad yāti śvāsenāyāti medinīm

क्षीरोदमध्यगा शय्या प्रतीष्टाधः फणाभृता। गोलश्च सूतिविहितः सूर्यादीनां प्रदक्षिणम्

kṣīrodamadhyagā śayyā pratīṣṭādhaḥ phaṇābhṛtā| golaśca sūtivihitaḥ sūryādīnāṃ pradakṣiṇam

परिभ्राम्यत्यहोरात्रं ग्रहाणां दर्शयन् गतिम्। गजादिरूपे रथिकरूपतां गमितः पुमान्

paribhrāmyatyahorātraṃ grahāṇāṃ darśayan gatim| gajādirūpe rathikarūpatāṃ gamitaḥ pumān

भ्रान्त्वा नादिकया तस्याः पर्यन्ते हन्ति भोजनम्। दीपिकापुत्रिका कॢप्ता क्षीणं क्षीणं प्रयच्छति

bhrāntvā nādikayā tasyāḥ paryante hanti bhojanam| dīpikāputrikā kḷptā kṣīṇaṃ kṣīṇaṃ prayacchati

दीपे तैलं प्रनृत्यन्ती तालगत्या प्रदक्षिणम्। यावत्प्रदीयते वारि तावत्पिबति सन्ततम्

dīpe tailaṃ pranṛtyantī tālagatyā pradakṣiṇam| yāvatpradīyate vāri tāvatpibati santatam

यन्त्रेण कल्पितो हस्ती न तद्गच्छत्प्रतीयते। शुकाद्याः पक्षिणः कॢप्तास्तालस्यानुगमान्मुहुः

yantreṇa kalpito hastī na tadgacchatpratīyate| śukādyāḥ pakṣiṇaḥ kḷptāstālasyānugamānmuhuḥ

जनस्य विस्मयकृतो नृत्यन्ति च पठन्ति च। पुत्रिका वा गजेन्द्रो वा तुरगो मर्कटोऽपि वा

janasya vismayakṛto nṛtyanti ca paṭhanti ca| putrikā vā gajendro vā turago markaṭo'pi vā

वलनैर्वर्तनैर्नृत्यंस्तालेन हरते मनः। येनैव वर्त्मना क्षेत्रं ध्रियते तेन तत्पयः

valanairvartanairnṛtyaṃstālena harate manaḥ| yenaiva vartmanā kṣetraṃ dhriyate tena tatpayaḥ

यात्यायाति पुनस्तद्वद्गर्तात्पुष्करिणीष्वपि। फलके कानि तिष्ठन्ति धावन्त्यनुमतानि च

yātyāyāti punastadvadgartātpuṣkariṇīṣvapi| phalake kāni tiṣṭhanti dhāvantyanumatāni ca

धातां ददति युध्यन्ते निर्यान्त्यश्रमनावृतम्। नृत्यन्ति गायन्ति तथा वंशादीन् वादयन्ति च

dhātāṃ dadati yudhyante niryāntyaśramanāvṛtam| nṛtyanti gāyanti tathā vaṃśādīn vādayanti ca

निरुद्धमुक्तस्य वशान्मरुतो यन्त्रभङ्गिभिः। याश्चेष्टा दिव्यमानुष्यस्ता एवात्र न केवलम्

niruddhamuktasya vaśānmaruto yantrabhaṅgibhiḥ| yāśceṣṭā divyamānuṣyastā evātra na kevalam

दुष्करं यद्यदन्यच्च तत्तद्यन्त्रात्प्रसिध्यति। यन्त्राणां घटना नोक्ता गुप्त्यर्थं नाज्ञतावशात्

duṣkaraṃ yadyadanyacca tattadyantrātprasidhyati| yantrāṇāṃ ghaṭanā noktā guptyarthaṃ nājñatāvaśāt

तत्र हेतुरयं ज्ञेयो व्यक्ता नैते फलप्रदाः। कथितान्यत्र बीजानि यन्त्राणां घटना न यत्

tatra heturayaṃ jñeyo vyaktā naite phalapradāḥ| kathitānyatra bījāni yantrāṇāṃ ghaṭanā na yat

तस्माद्व्यक्तीकृतेष्वेषु न स्यात्स्वार्थो न कौतुकम्। वस्तुतः कथितं सर्वं बीजानामिह कीर्तनात्

tasmādvyaktīkṛteṣveṣu na syātsvārtho na kautukam| vastutaḥ kathitaṃ sarvaṃ bījānāmiha kīrtanāt

अभ्यूह्यं स्वधिया प्राज्ञैर्यन्त्राणां कर्म यद्यथा। यन्त्राणि यानि दृष्टानि कीर्तितान्यत्र तान्यपि

abhyūhyaṃ svadhiyā prājñairyantrāṇāṃ karma yadyathā| yantrāṇi yāni dṛṣṭāni kīrtitānyatra tānyapi

नन्द्यानि यस्मात्तान्यातो विज्ञेयान्युपदेशतः। एतत्स्वबुद्ध्यैवास्माभिः समग्रमपि कल्पितम्

nandyāni yasmāttānyāto vijñeyānyupadeśataḥ| etatsvabuddhyaivāsmābhiḥ samagramapi kalpitam

अग्रतश्च पुनर्ब्रूमः कथितं यत्पुरातनैः। बीजं चतुर्विधमिह प्रवदन्ति यन्त्रे-। ष्वम्भोग्निभूमिपवनैर्निहितैर्यथावत् ।। प्रत्येकतो बहुविधं हि विभागतः स्या-। न्मिश्रैर्गुणैः पुनरिदं गणनामपास्येत्

agrataśca punarbrūmaḥ kathitaṃ yatpurātanaiḥ| bījaṃ caturvidhamiha pravadanti yantre-| ṣvambhognibhūmipavanairnihitairyathāvat || pratyekato bahuvidhaṃ hi vibhāgataḥ syā-| nmiśrairguṇaiḥ punaridaṃ gaṇanāmapāsyet

किमेतस्मादन्यद्भवति भुवने चित्रमपरं। किमन्यद्वा तुष्ठ्यै भवति किमु वा कौतुककरम् ।। किमन्यद् वा कीर्त्तेर्भवनमपरं कामसदनं। किमस्मात्पुण्यं वा किमिव च परीतापशमनम्

kimetasmādanyadbhavati bhuvane citramaparaṃ| kimanyadvā tuṣṭhyai bhavati kimu vā kautukakaram || kimanyad vā kīrtterbhavanamaparaṃ kāmasadanaṃ| kimasmātpuṇyaṃ vā kimiva ca parītāpaśamanam

एतेऽत्यर्थं प्रीतिदा बीजयोगाः संजायन्ते योजिताः सूत्रधारैः। भ्रान्त्या नान्यश्चित्रकृद्दारुकॢप्तं चक्रं दोलाद्यं पुनः पञ्चमं तत्

ete'tyarthaṃ prītidā bījayogāḥ saṃjāyante yojitāḥ sūtradhāraiḥ| bhrāntyā nānyaścitrakṛddārukḷptaṃ cakraṃ dolādyaṃ punaḥ pañcamaṃ tat

पारम्पर्यं कौशलं सोपदेशं शास्त्राभ्यासो वास्तुकर्मोद्यमो धीः। सामग्रीयं निर्मला यस्य सोऽस्मिंश्चित्राण्येवं वेत्ति यन्त्राणि कर्तुम्

pāramparyaṃ kauśalaṃ sopadeśaṃ śāstrābhyāso vāstukarmodyamo dhīḥ| sāmagrīyaṃ nirmalā yasya so'smiṃścitrāṇyevaṃ vetti yantrāṇi kartum

चित्रैर्युक्तं ये गुणैः पञ्चरूपं जानन्त्येनं यन्त्रशास्त्राधिकारम्। ये वा कृत्स्नं योजयन्तेऽत्र सम्यक्तेषां कीर्त्तिर्द्यां भुवं चावृणोति

citrairyuktaṃ ye guṇaiḥ pañcarūpaṃ jānantyenaṃ yantraśāstrādhikāram| ye vā kṛtsnaṃ yojayante'tra samyakteṣāṃ kīrttirdyāṃ bhuvaṃ cāvṛṇoti

अङ्गुलेन मितमङ्गुलपादेनोच्छ्रितं द्विपुटकं तनुवृत्तम्। संविधेयमृजु मध्यगरन्ध्रं श्लिष्टसन्धि दृढताम्रमयं तत्

aṅgulena mitamaṅgulapādenocchritaṃ dvipuṭakaṃ tanuvṛttam| saṃvidheyamṛju madhyagarandhraṃ śliṣṭasandhi dṛḍhatāmramayaṃ tat

दारवेषु विहगेषु तदन्तः क्षिप्तमुद्गतसमीरवशेन। आतनोति विचलन्मृदुशब्दं शृण्वतां भवति चित्रकरं च

dāraveṣu vihageṣu tadantaḥ kṣiptamudgatasamīravaśena| ātanoti vicalanmṛduśabdaṃ śṛṇvatāṃ bhavati citrakaraṃ ca

सुश्लिष्टखण्डद्वितयेन कृत्वा सरन्ध्रमन्तर्मुरजानुकारम्। ग्रस्तं तथा कुण्डलयोर्युगेन मध्ये पुटं तस्य मृदु प्रदेयम्

suśliṣṭakhaṇḍadvitayena kṛtvā sarandhramantarmurajānukāram| grastaṃ tathā kuṇḍalayoryugena madhye puṭaṃ tasya mṛdu pradeyam

पूर्वोक्तयन्त्रे विधिनोदरेऽस्य क्षिप्तेऽथ शय्यातलसंस्थमेतत्। ध्वनिं ततः सञ्चलनादनङ्गक्रीडारसोल्लासकरं करोति

pūrvoktayantre vidhinodare'sya kṣipte'tha śayyātalasaṃsthametat| dhvaniṃ tataḥ sañcalanādanaṅgakrīḍārasollāsakaraṃ karoti

अस्मिञ् शय्यातलविनिहिते मुञ्चति व्यक्तरागं। चित्राञ्शब्दान् मृगशिशुदृशां यान्ति भीत्येव मानः ।। किञ्चैतासां दयितमभितो निर्भरप्रेमभाजां। प्रौढिं गच्छन्त्यधिकमधिकं मन्मथक्रीडितानि

asmiñ śayyātalavinihite muñcati vyaktarāgaṃ| citrāñśabdān mṛgaśiśudṛśāṃ yānti bhītyeva mānaḥ || kiñcaitāsāṃ dayitamabhito nirbharapremabhājāṃ| prauḍhiṃ gacchantyadhikamadhikaṃ manmathakrīḍitāni

पटहमुरजे वेणुः शङ्खो विपञ्च्यथ काहला। डमरुटिविले वाद्यातोद्यान्यमून्यखिलान्यपि। मधुरमधिकं यच्चित्रं च ध्वनिं विदधात्यलं। तदिह विधिना रुद्धोन्मुक्तानिलस्य विजृम्भितम्

paṭahamuraje veṇuḥ śaṅkho vipañcyatha kāhalā| ḍamaruṭivile vādyātodyānyamūnyakhilānyapi| madhuramadhikaṃ yaccitraṃ ca dhvaniṃ vidadhātyalaṃ| tadiha vidhinā ruddhonmuktānilasya vijṛmbhitam

लघुदारुमयं महाविहङ्गं दृढसुश्लिष्टतनुं विधाय तस्य। उदरे रसयन्त्रमादधीत ज्वलनाधारमधोऽस्य चातिपूर्णम्

laghudārumayaṃ mahāvihaṅgaṃ dṛḍhasuśliṣṭatanuṃ vidhāya tasya| udare rasayantramādadhīta jvalanādhāramadho'sya cātipūrṇam

तत्रारूढः पूरुषस्तस्य पक्षद्वन्द्वोच्चालप्रोज्झितेनानिलेन। सुप्तस्वान्तः पारदस्यास्य शक्त्या चित्रं कुर्वन्नम्बरे याति दूरम्

tatrārūḍhaḥ pūruṣastasya pakṣadvandvoccālaprojjhitenānilena| suptasvāntaḥ pāradasyāsya śaktyā citraṃ kurvannambare yāti dūram

इत्थमेव सुरमन्दिरतुल्यं सञ्चलत्यलघु दारुविमानम्। आदधीत विधिना चतुरोऽन्तस्तस्य पारदभृतान् दृढकुम्भान्

itthameva suramandiratulyaṃ sañcalatyalaghu dāruvimānam| ādadhīta vidhinā caturo'ntastasya pāradabhṛtān dṛḍhakumbhān

अयःकपालाहितमन्दवह्निप्रतप्ततत्कुम्भभुवा गुणेन। व्योम्नो झगित्याभरणत्वमेति सन्तप्तगर्जद्र सराजशक्त्या

ayaḥkapālāhitamandavahniprataptatatkumbhabhuvā guṇena| vyomno jhagityābharaṇatvameti santaptagarjadra sarājaśaktyā

वृत्तसन्धितमथायसयन्त्रं तद्विधाय रसपूरितमन्तः। उच्चदेशविनिधापिततप्तं सिंहनादमुरजं विदधाति

vṛttasandhitamathāyasayantraṃ tadvidhāya rasapūritamantaḥ| uccadeśavinidhāpitataptaṃ siṃhanādamurajaṃ vidadhāti

100

स कोऽप्यस्य स्फारः स्फुरति नरसिंहस्य महिमा। पुरस्ताद्यस्यैता मदजलमुचोऽपि द्विपघटाः। मुहुः श्रुत्वा श्रुत्वा निनदमपि गम्भीरविषमं। पलायन्ते भीतास्त्वरितमवधूयाङ्कुशमपि

sa ko'pyasya sphāraḥ sphurati narasiṃhasya mahimā| purastādyasyaitā madajalamuco'pi dvipaghaṭāḥ| muhuḥ śrutvā śrutvā ninadamapi gambhīraviṣamaṃ| palāyante bhītāstvaritamavadhūyāṅkuśamapi

101

दृग्ग्रीवातलहस्तप्रकोष्ठबाहूरुहस्तशाखादि। सच्छिद्रं वपुरखिलं तत्सन्धिषु खण्डशो घटयेत्

dṛggrīvātalahastaprakoṣṭhabāhūruhastaśākhādi| sacchidraṃ vapurakhilaṃ tatsandhiṣu khaṇḍaśo ghaṭayet

102

श्लिष्टं कीलकविधिना दारुमयं सृष्टचर्मणा गुप्तम्। पुंसोऽथवा युवत्या रूपं कृत्वातिरमणीयम्

śliṣṭaṃ kīlakavidhinā dārumayaṃ sṛṣṭacarmaṇā guptam| puṃso'thavā yuvatyā rūpaṃ kṛtvātiramaṇīyam

103

रन्ध्रगतैः प्रत्यङ्गं विधिना नाराचसङ्गतैः सूत्रैः। ग्रीवाचलनप्रसरणविकुञ्चनादीनि विदधाति

randhragataiḥ pratyaṅgaṃ vidhinā nārācasaṅgataiḥ sūtraiḥ| grīvācalanaprasaraṇavikuñcanādīni vidadhāti

104

करग्रहणताम्बूलप्रदानजलसेचनप्रमाणादि। आदर्शप्रतिलोकनवीणावाद्यादि च करोति

karagrahaṇatāmbūlapradānajalasecanapramāṇādi| ādarśapratilokanavīṇāvādyādi ca karoti

105

एवमन्यदपि चेदृशमेतत्कर्म विस्मयविधायि विधत्ते। जृम्भितेन विधिना निजबुद्धेः कृष्टमुक्तगुणचक्रवशेन

evamanyadapi cedṛśametatkarma vismayavidhāyi vidhatte| jṛmbhitena vidhinā nijabuddheḥ kṛṣṭamuktaguṇacakravaśena

106

पुंसो दारुजमूर्ध्वं रूपं कृत्वा निकेतनद्वारि। तत्करयोजितदण्डं निरुणद्धि प्रविशतां वर्त्म

puṃso dārujamūrdhvaṃ rūpaṃ kṛtvā niketanadvāri| tatkarayojitadaṇḍaṃ niruṇaddhi praviśatāṃ vartma

107

खड्गहस्तमथ मुद्गरहस्तं कुन्तहस्तमथवा यदि तत्स्यात्। तन्निहन्ति विशतो निशि चौरान् द्वारि संवृतमुखं प्रसभेन

khaḍgahastamatha mudgarahastaṃ kuntahastamathavā yadi tatsyāt| tannihanti viśato niśi caurān dvāri saṃvṛtamukhaṃ prasabhena

108

ये चापाद्या ये शतघ्न्यादयोऽस्मिन्नुष्ट्रग्रीवाद्याश्च दुर्गस्य गुप्त्यै। ये क्रीडाद्याः क्रीडनार्थं च राज्ञां सर्वेऽपि स्युर्योगतस्ते गुणानाम्

ye cāpādyā ye śataghnyādayo'sminnuṣṭragrīvādyāśca durgasya guptyai| ye krīḍādyāḥ krīḍanārthaṃ ca rājñāṃ sarve'pi syuryogataste guṇānām

109

इदानीं प्रक्रमायातं वारियन्त्रं प्रचक्ष्महे। क्रीडार्थं कार्यसिद्ध्यै च चतुर्धा तद्गतिं विदुः

idānīṃ prakramāyātaṃ vāriyantraṃ pracakṣmahe| krīḍārthaṃ kāryasiddhyai ca caturdhā tadgatiṃ viduḥ

110

निम्नगं भवति द्रो णीदेशादूर्ध्वस्थिताज्जलम्। यत्र तत्पातयन्त्रः स्याद्वाटिकादिप्रयोजनम्

nimnagaṃ bhavati dro ṇīdeśādūrdhvasthitājjalam| yatra tatpātayantraḥ syādvāṭikādiprayojanam

111

उच्छ्रायसमपाताख्यं यत्रोर्ध्वा नाडिका पयः। जलाधारगुणान्मुञ्चेदधस्तात्समनाडिका

ucchrāyasamapātākhyaṃ yatrordhvā nāḍikā payaḥ| jalādhāraguṇānmuñcedadhastātsamanāḍikā

112

यत्र पातसमुच्छ्रायं पतित्वोच्छ्रायतो जलम्। तिर्यग्गत्वा प्रयात्यूर्ध्वं सच्छिद्र स्तम्भयोगतः

yatra pātasamucchrāyaṃ patitvocchrāyato jalam| tiryaggatvā prayātyūrdhvaṃ sacchidra stambhayogataḥ

113

पतित्वोच्छ्रायतस्तोयं तिर्यगूर्ध्वोर्ध्वमेत्यथ। सच्छिद्र स्तम्भयोगेन तत्स्यात्पातसमोच्छ्रयम्

patitvocchrāyatastoyaṃ tiryagūrdhvordhvametyatha| sacchidra stambhayogena tatsyātpātasamocchrayam

114

वाप्यां वापि च कूपे विधानतो दीर्घिकादिका विहिता। यत्रोर्ध्वमम्बु गमयति तदिहोच्छ्रयसंज्ञितं कथितम्

vāpyāṃ vāpi ca kūpe vidhānato dīrghikādikā vihitā| yatrordhvamambu gamayati tadihocchrayasaṃjñitaṃ kathitam

115

दारुजमिभस्य रूपं यत्सलिलं पात्रसंस्थितं पिबति। तन्माहात्म्यं निगदितमेतस्योच्छ्रायतुल्यस्य

dārujamibhasya rūpaṃ yatsalilaṃ pātrasaṃsthitaṃ pibati| tanmāhātmyaṃ nigaditametasyocchrāyatulyasya

116

सलिलं सुरङ्गदेशानीतं निम्नेन वर्त्मना दूरे। अद्भुतमम्भस्थानं तदिह समोच्छ्रायतः कुरुते

salilaṃ suraṅgadeśānītaṃ nimnena vartmanā dūre| adbhutamambhasthānaṃ tadiha samocchrāyataḥ kurute

117

धारागृहमेकं स्यात्प्रवर्षणाख्यं ततो द्वितीयं च। प्राणालं जलमग्नं नन्द्यावर्तं तथान्यदपि

dhārāgṛhamekaṃ syātpravarṣaṇākhyaṃ tato dvitīyaṃ ca| prāṇālaṃ jalamagnaṃ nandyāvartaṃ tathānyadapi

118

प्राकृतजनार्थमेतन्न विधेयं योग्यमेतदवनिभुजाम्। मङ्गल्यानां सदनं दिव्यमिदं तुष्टिपुष्टिकरम्

prākṛtajanārthametanna vidheyaṃ yogyametadavanibhujām| maṅgalyānāṃ sadanaṃ divyamidaṃ tuṣṭipuṣṭikaram

119

सलिलाशयस्य सविधे कस्याप्याश्रित्य शोभनं देशम्। यन्त्रोत्सेधाद्द्विगुणा त्रिगुणा वा नाडिका कार्या

salilāśayasya savidhe kasyāpyāśritya śobhanaṃ deśam| yantrotsedhāddviguṇā triguṇā vā nāḍikā kāryā

120

जलनिर्वाहसहासावन्तर्मसृणा बहिश्च नीरन्ध्रा। निर्व्यूढाम्भसि तस्यां शुभे मुहूर्ते गृहं कार्यम्

jalanirvāhasahāsāvantarmasṛṇā bahiśca nīrandhrā| nirvyūḍhāmbhasi tasyāṃ śubhe muhūrte gṛhaṃ kāryam

121

सर्वाभिरोषधीभिर्युक्तं सहिरण्यपूर्णकुम्भैश्च। सुविचित्रगन्धमाल्यं विनादितं भ्रमघोषेण

sarvābhiroṣadhībhiryuktaṃ sahiraṇyapūrṇakumbhaiśca| suvicitragandhamālyaṃ vināditaṃ bhramaghoṣeṇa

122

रत्नोद्भवैर्विचित्रैः स्तम्भैर्युक्तं हिरण्यघटितैर्वा। रजतोद्भवैः कदाचित्सुरदारुसमुद्भवैरथवा

ratnodbhavairvicitraiḥ stambhairyuktaṃ hiraṇyaghaṭitairvā| rajatodbhavaiḥ kadācitsuradārusamudbhavairathavā

123

श्रीखण्डोत्थैरथवा सालकमुख्यप्रशस्तवृक्षोत्थैः। शतसङ्ख्यैर्द्वात्रिंशत्सङ्ख्यैर्यदि वापि षोडशभिः

śrīkhaṇḍotthairathavā sālakamukhyapraśastavṛkṣotthaiḥ| śatasaṅkhyairdvātriṃśatsaṅkhyairyadi vāpi ṣoḍaśabhiḥ

124

अथवा चतुस्समन्वितविंशतिसङ्ख्यैर्दिनेशसङ्ख्यैर्वा। भूषितमतिरमणीयैश्चतुर्भिरपि वा विधातव्यम्

athavā catussamanvitaviṃśatisaṅkhyairdineśasaṅkhyairvā| bhūṣitamatiramaṇīyaiścaturbhirapi vā vidhātavyam

125

प्राग्ग्रीवैरतिचित्रैः शालैर्जालैर्विभूषितं विविधैः। वेदीभिः परिकरितं कपोतपालीभिरभिरामम्

prāggrīvairaticitraiḥ śālairjālairvibhūṣitaṃ vividhaiḥ| vedībhiḥ parikaritaṃ kapotapālībhirabhirāmam

126

रमणीयसालभञ्जिकमनेकविधयन्त्रशकुनिकृतशोभम्। मिथुनैश्च वानराणां जम्भकनिवहैश्च नैकविधैः

ramaṇīyasālabhañjikamanekavidhayantraśakunikṛtaśobham| mithunaiśca vānarāṇāṃ jambhakanivahaiśca naikavidhaiḥ

127

विद्याधरसिद्धभुजङ्गकिन्नरैश्चारणैश्च रमणीयम्। नृत्यद्भिः परमगुणैः शिखण्डिभिर्मण्डितोद्देशम्

vidyādharasiddhabhujaṅgakinnaraiścāraṇaiśca ramaṇīyam| nṛtyadbhiḥ paramaguṇaiḥ śikhaṇḍibhirmaṇḍitoddeśam

128

कल्पतरुभिर्विचित्रैश्चित्रलतावल्लिगुल्मसंछन्नम्। परपुष्टषट्पदालीमरालमालामनोहारि

kalpatarubhirvicitraiścitralatāvalligulmasaṃchannam| parapuṣṭaṣaṭpadālīmarālamālāmanohāri

129

प्रवहत्सकलस्रोतःसुश्लिष्टनिविष्टनाडिकं मध्ये। सच्छिद्र नाडिकयुतं नानाविधरूपरमणीयम्

pravahatsakalasrotaḥsuśliṣṭaniviṣṭanāḍikaṃ madhye| sacchidra nāḍikayutaṃ nānāvidharūparamaṇīyam

130

सुश्लिष्टनाडिकाग्रे स्तम्भतुलाभित्तिसंश्रिते परितः। सम्यक्कृत्वा दृढतरविलेपनं वज्रलेपाद्यैः

suśliṣṭanāḍikāgre stambhatulābhittisaṃśrite paritaḥ| samyakkṛtvā dṛḍhataravilepanaṃ vajralepādyaiḥ

131

लाक्षासर्जरसदृषन्मेषविषाणोत्थचूर्णसंमिश्रम्। अतसीकरञ्जतैलप्रविगाढो वज्रलेपः स्यात्

lākṣāsarjarasadṛṣanmeṣaviṣāṇotthacūrṇasaṃmiśram| atasīkarañjatailapravigāḍho vajralepaḥ syāt

132

दृढसन्धिबन्धहेतोः स तत्र देयो द्विशः कदाचिद्वा। शणवल्कश्लेष्मातकसिक्थकतैलैः प्रलेपश्च

dṛḍhasandhibandhahetoḥ sa tatra deyo dviśaḥ kadācidvā| śaṇavalkaśleṣmātakasikthakatailaiḥ pralepaśca

133

उच्छ्रययन्त्रेणैतद् भ्रान्तजलेनाथ तदभितः कृत्वा। चित्रानुपातयुक्तं प्रदर्शयेन्नृपतये स्थपतिः

ucchrayayantreṇaitad bhrāntajalenātha tadabhitaḥ kṛtvā| citrānupātayuktaṃ pradarśayennṛpataye sthapatiḥ

134

कार्याण्यस्मिन् करिणां मिथुनान्यभितोऽम्बुकेलियुक्तानि। अन्योन्यपुष्करोञ्झितसीकरभयपिहितनयनानि

kāryāṇyasmin kariṇāṃ mithunānyabhito'mbukeliyuktāni| anyonyapuṣkaroñjhitasīkarabhayapihitanayanāni

135

वर्षानुकृतं चास्मिन् प्रीतिमति प्रतिमङ्गजो वीक्ष्य। दृक्कटमेहनहस्तैर्मदमिव मुञ्चञ्जलं कार्यः

varṣānukṛtaṃ cāsmin prītimati pratimaṅgajo vīkṣya| dṛkkaṭamehanahastairmadamiva muñcañjalaṃ kāryaḥ

136

स्तनयोर्युगेन सृजती जलधारे तत्र कापि कार्या स्त्री। आनन्दाश्रुलवानिव सलिलकणान् पक्ष्मभिः काचित्

stanayoryugena sṛjatī jaladhāre tatra kāpi kāryā strī| ānandāśrulavāniva salilakaṇān pakṣmabhiḥ kācit

137

नाभिह्रदनदिकामिव विनिर्गतां कापि बिभ्रती धाराम्। काप्यङ्गुलीनखांशुभिरिव योषित्सिञ्चती कार्या

nābhihradanadikāmiva vinirgatāṃ kāpi bibhratī dhārām| kāpyaṅgulīnakhāṃśubhiriva yoṣitsiñcatī kāryā

138

एवम्प्रायांश्चित्रान् स्वभावचेष्टान् बहूंश्च रमणीयान्। क्षोभान् विधाय कुर्यादाश्चर्यं नरपतेः स्थपतिः

evamprāyāṃścitrān svabhāvaceṣṭān bahūṃśca ramaṇīyān| kṣobhān vidhāya kuryādāścaryaṃ narapateḥ sthapatiḥ

139

मध्ये तस्य विधेयं सिंहासनममलहेममणिघटितम्। तत्रासीदेन्नरपतिरवनिपतिः श्रीपतिर्देवः

madhye tasya vidheyaṃ siṃhāsanamamalahemamaṇighaṭitam| tatrāsīdennarapatiravanipatiḥ śrīpatirdevaḥ

140

स्नायात्कदाचिदस्मिन् मङ्गलगीतैर्विवर्धितानन्दः। वादित्रनाट्यनिपुणैर्निषेव्यमाणः सुरेन्द्र इव

snāyātkadācidasmin maṅgalagītairvivardhitānandaḥ| vāditranāṭyanipuṇairniṣevyamāṇaḥ surendra iva

141

य एतस्मिन् गाढग्लपितघनघर्मव्यतिकरे। शुचौ धाराधाम्नि स्फुटसलिलधारे नरपतिः ।। सुखेनास्ते पश्यन् विविधजलशिल्पानि स भवे-। न्न मर्त्यः कन्त्वेष क्षितिकृतनिवासः सुरपतिः

ya etasmin gāḍhaglapitaghanagharmavyatikare| śucau dhārādhāmni sphuṭasaliladhāre narapatiḥ || sukhenāste paśyan vividhajalaśilpāni sa bhave-| nna martyaḥ kantveṣa kṣitikṛtanivāsaḥ surapatiḥ

142

जलदकुलाष्टकयुक्तं पूर्ववदन्यद्गृहं समारचयेत्। वर्षद्धारानिकरैः प्रवर्षणाख्यां तदाप्नोति

jaladakulāṣṭakayuktaṃ pūrvavadanyadgṛhaṃ samāracayet| varṣaddhārānikaraiḥ pravarṣaṇākhyāṃ tadāpnoti

143

प्रतिकुलमस्मिन् कार्या दिव्यालङ्कारधारिणः पुरुषाः। विधिना त्रयः सुरूपाश्चत्वारः सप्त वा सुदृढाः

pratikulamasmin kāryā divyālaṅkāradhāriṇaḥ puruṣāḥ| vidhinā trayaḥ surūpāścatvāraḥ sapta vā sudṛḍhāḥ

144

यन्त्रेण समोच्छ्रायेण तांश्चतुर्थेन वा ततः पुरुषान्। कृत्वा सवक्रनालानम्भोभिः पूरयेद् विमलैः

yantreṇa samocchrāyeṇa tāṃścaturthena vā tataḥ puruṣān| kṛtvā savakranālānambhobhiḥ pūrayed vimalaiḥ

145

सलिलप्रवेशरन्ध्राण्यखिलानि पिधाय तत्र पुरुषाणाम्। अङ्गानि वारिमोक्षाण्यखिलान्यथ मोचयेत् तेषाम्

salilapraveśarandhrāṇyakhilāni pidhāya tatra puruṣāṇām| aṅgāni vārimokṣāṇyakhilānyatha mocayet teṣām

146

सलिलं सवक्रनालं द्वारप्रतिरोधमोचनैः पुरुषाः। मुञ्चन्ति स्वेच्छममी विचित्रपातेन चित्रकरम्

salilaṃ savakranālaṃ dvārapratirodhamocanaiḥ puruṣāḥ| muñcanti svecchamamī vicitrapātena citrakaram

147

इत्थमिमान् वारिधरान् सामस्याद् द्व्यन्तरेण वा सलिलम्। त्र्यन्तरतो वा स्वेच्छं प्रवर्षयेदतिमहच्चित्रम्

itthamimān vāridharān sāmasyād dvyantareṇa vā salilam| tryantarato vā svecchaṃ pravarṣayedatimahaccitram

148

इदं नानाकारं कुलभवनमाद्यं रतिपते-। र्निवासश्चित्राणामनुकरणमेकं जलमुचाम् ।। पयःपातैर्ग्रीष्मे रविकरपरीतापशमनं। न केषामत्यर्थं भवति नयनानन्दजननम्

idaṃ nānākāraṃ kulabhavanamādyaṃ ratipate-| rnivāsaścitrāṇāmanukaraṇamekaṃ jalamucām || payaḥpātairgrīṣme ravikaraparītāpaśamanaṃ| na keṣāmatyarthaṃ bhavati nayanānandajananam

149

एकेनाथ चतुर्भिः स्तम्भैरष्टभिरथार्कसङ्ख्यैर्वा। षोडशभिर्वा कुर्यान्मनोहरं गृहमिह द्वितलम्

ekenātha caturbhiḥ stambhairaṣṭabhirathārkasaṅkhyairvā| ṣoḍaśabhirvā kuryānmanoharaṃ gṛhamiha dvitalam

150

भद्रै र्युतं चतुर्भिश्चतुरश्रं सर्वभित्तिसंयुक्तम्। ईलीतोरणयुक्तं कर्तव्यं पुष्पकाकारम्

bhadrai ryutaṃ caturbhiścaturaśraṃ sarvabhittisaṃyuktam| īlītoraṇayuktaṃ kartavyaṃ puṣpakākāram

151

तस्योपरि मध्यगता प्राङ्गणवापी दृढा विधातव्या। शतपत्रविहितभूषा तन्मध्ये कर्णिका कार्या

tasyopari madhyagatā prāṅgaṇavāpī dṛḍhā vidhātavyā| śatapatravihitabhūṣā tanmadhye karṇikā kāryā

152

तत्कोणेषु चतुर्ष्वपि रमणीया दारुदारिकाः कार्याः। मध्याम्बुजनिहितदृशः सालङ्काराः सशृङ्गाराः

tatkoṇeṣu caturṣvapi ramaṇīyā dārudārikāḥ kāryāḥ| madhyāmbujanihitadṛśaḥ sālaṅkārāḥ saśṛṅgārāḥ

153

पूर्वोक्तयन्त्रयोगात्पद्मासीने वसुन्धराधिपतौ। भृङ्गारामलवारिभिरङ्गणवापीं भ्रियाच्च ततः

pūrvoktayantrayogātpadmāsīne vasundharādhipatau| bhṛṅgārāmalavāribhiraṅgaṇavāpīṃ bhriyācca tataḥ

154

तामिति भृत्वा वापीं तत्सलिलं तदनुपट्टगर्भगतम्। छाद्यस्तु गन्धरोध्रेष्वति रोहति सर्वतो नियतम्

tāmiti bhṛtvā vāpīṃ tatsalilaṃ tadanupaṭṭagarbhagatam| chādyastu gandharodhreṣvati rohati sarvato niyatam

155

मुखपट्टसमुत्कीर्णै रूपैश्चित्रैर्मनोरमैरखिलैः। अङ्गैर्वारि विमुञ्चति नासास्यश्रवणनेत्राद्यैः

mukhapaṭṭasamutkīrṇai rūpaiścitrairmanoramairakhilaiḥ| aṅgairvāri vimuñcati nāsāsyaśravaṇanetrādyaiḥ

156

प्रणालाख्यं धाराभवनमिदमत्यद्भुततरं । स्थितिं धत्ते यस्य क्षितिपतिलकस्याङ्गणभुवि । करोत्येतद्वेत्थं स्थपतिरपि बुद्ध्या चतुरया। जगत्येतौ द्वावप्यधिकमहनीयौ कृतधियाम्

praṇālākhyaṃ dhārābhavanamidamatyadbhutataraṃ | sthitiṃ dhatte yasya kṣitipatilakasyāṅgaṇabhuvi | karotyetadvetthaṃ sthapatirapi buddhyā caturayā| jagatyetau dvāvapyadhikamahanīyau kṛtadhiyām

157

चतुरश्रातिगभीरा वापी कार्या मनोरमा सुदृढा। गर्भगतं गृहमस्याः कर्तव्यं लिप्तसन्धि ततः

caturaśrātigabhīrā vāpī kāryā manoramā sudṛḍhā| garbhagataṃ gṛhamasyāḥ kartavyaṃ liptasandhi tataḥ

158

विहितप्रवेशनिर्गति सुरङ्गयाधो निवेशितद्वारम्। विदधीत चारुरूपैः प्रवर्षकैर्व्याप्तमुपरिष्टात्

vihitapraveśanirgati suraṅgayādho niveśitadvāram| vidadhīta cārurūpaiḥ pravarṣakairvyāptamupariṣṭāt

159

चित्राध्यायोदितवर्त्मना ततोऽलङ्कृतं च चित्रेण। तस्य विधेयं मध्यं सलिलाधिपवाससङ्काशम्

citrādhyāyoditavartmanā tato'laṅkṛtaṃ ca citreṇa| tasya vidheyaṃ madhyaṃ salilādhipavāsasaṅkāśam

160

ऊर्ध्वविनिर्गमिताब्जैर्नालैस्तत्पट्टकन्दकोद्भूतैः। सच्छिद्र कर्णिकागतदिनकरकरनिर्मितोद्द्योतम्

ūrdhvavinirgamitābjairnālaistatpaṭṭakandakodbhūtaiḥ| sacchidra karṇikāgatadinakarakaranirmitoddyotam

161

आपूरयेत्ततोऽनु च पाताम्बुभिरमलकमलपर्यन्तम्। विधिनामुनैव सम्यक् प्रविधाय मनोरमं भवनम्

āpūrayettato'nu ca pātāmbubhiramalakamalaparyantam| vidhināmunaiva samyak pravidhāya manoramaṃ bhavanam

162

नानारूपकयुक्त्याउपरचिततमङ्गतोरणद्वारम्। शालाभिरायताभिश्चतसृष्वपि दिक्षु कृतशोभम्

nānārūpakayuktyāuparacitatamaṅgatoraṇadvāram| śālābhirāyatābhiścatasṛṣvapi dikṣu kṛtaśobham

163

कृत्रिमशफरीमकरीपक्षिभिरपि चाम्बुसम्भवैर्युक्ताम्। कुर्यादम्भोजवतीं वापीमाहार्ययोगेन

kṛtrimaśapharīmakarīpakṣibhirapi cāmbusambhavairyuktām| kuryādambhojavatīṃ vāpīmāhāryayogena

164

सामन्तमुख्यपुरुषा राजाज्ञालब्धसंश्रयास्तत्र। परराष्ट्रागतदूतास्तिष्टेयुर्निहितमिह निभृताः

sāmantamukhyapuruṣā rājājñālabdhasaṃśrayāstatra| pararāṣṭrāgatadūtāstiṣṭeyurnihitamiha nibhṛtāḥ

165

अथ स यथाविधि सलिलक्रीडां पूर्वोक्तमार्गरूपाणाम्। दृष्ट्वा मुदितः कुर्यात्पर्यङ्कारोहणं नृपतिः

atha sa yathāvidhi salilakrīḍāṃ pūrvoktamārgarūpāṇām| dṛṣṭvā muditaḥ kuryātparyaṅkārohaṇaṃ nṛpatiḥ

166

तत्र स्थितस्य नृपतेः परिवारितस्य। वाराङ्गनाभिरभितो जलमग्नधाम्नि ।। पातालसद्मनि यथा भुजगेश्वरस्य। निस्सीमसम्भृतरतिर्भवति प्रमोदः

tatra sthitasya nṛpateḥ parivāritasya| vārāṅganābhirabhito jalamagnadhāmni || pātālasadmani yathā bhujageśvarasya| nissīmasambhṛtaratirbhavati pramodaḥ

167

पूर्वोक्तवापिकायां मध्ये स्तम्भैश्चतुर्भिरूपरचितम्। मुक्ताप्रवालयुक्तं पुष्पकमथ कारयेल्लटभम्

pūrvoktavāpikāyāṃ madhye stambhaiścaturbhirūparacitam| muktāpravālayuktaṃ puṣpakamatha kārayellaṭabham

168

वापीं परितः पुष्पकमापूर्य सुनिर्गमाभिरथ सुदृढम्। गर्भस्वस्तिकभित्तिभिरूपहितशोभं समन्ततः कुर्यात्

vāpīṃ paritaḥ puṣpakamāpūrya sunirgamābhiratha sudṛḍham| garbhasvastikabhittibhirūpahitaśobhaṃ samantataḥ kuryāt

169

पूर्वोक्तवारियोगात्पूर्णामाकर्णतो विधायैताम्। जलकलिषु सोत्कण्ठो महीपतिः पुष्पकं यायात्

pūrvoktavāriyogātpūrṇāmākarṇato vidhāyaitām| jalakaliṣu sotkaṇṭho mahīpatiḥ puṣpakaṃ yāyāt

170

कुर्वीत नर्मसचिवैर्विलासिनीभिश्च सार्धमवनिपतिः। तद्भित्त्यन्तरवर्ती निमज्जनोन्मज्जनैः क्रीडाम्

kurvīta narmasacivairvilāsinībhiśca sārdhamavanipatiḥ| tadbhittyantaravartī nimajjanonmajjanaiḥ krīḍām

171

एकत्र मग्नैरपत्र दृष्टैरन्यत्र हत्वा सलिलेन नष्टैः। क्रीडत्यलं केलिकरैः सहायैनृपः सुखं मज्जनपुष्करिण्याम्

ekatra magnairapatra dṛṣṭairanyatra hatvā salilena naṣṭaiḥ| krīḍatyalaṃ kelikaraiḥ sahāyainṛpaḥ sukhaṃ majjanapuṣkariṇyām

172

वापीतलस्थितमथ त्रपयावनम्र-। माच्छादितस्तनभरं करपल्लवेन ।। गाढावसक्तवसनं जलरोधमुक्ता-। वालोकते प्रणयिनीजनमत्र धन्यः

vāpītalasthitamatha trapayāvanamra-| mācchāditastanabharaṃ karapallavena || gāḍhāvasaktavasanaṃ jalarodhamuktā-| vālokate praṇayinījanamatra dhanyaḥ

173

रथदोलादिविधानं दारवमभिदध्महे वयं सम्यक्। यन्त्रभ्रमणककर्म प्रकीर्तितं पञ्चमं यत्तत्

rathadolādividhānaṃ dāravamabhidadhmahe vayaṃ samyak| yantrabhramaṇakakarma prakīrtitaṃ pañcamaṃ yattat

174

तत्र वसन्तः प्रथमो मदननिवासो वसन्ततिलकश्च। विभ्रमकस्त्रिपुराख्यः पञ्चैते दोलकाः कथिताः

tatra vasantaḥ prathamo madananivāso vasantatilakaśca| vibhramakastripurākhyaḥ pañcaite dolakāḥ kathitāḥ

175

निखनेच्चतुरः स्तम्भान् समैकसूत्रोपगान् ऋजून् सुदृढान्। सदृशान्तरान् धरित्रीवशतः सुश्लिक्ष्णपीठगतान्

nikhaneccaturaḥ stambhān samaikasūtropagān ṛjūn sudṛḍhān| sadṛśāntarān dharitrīvaśataḥ suślikṣṇapīṭhagatān

176

प्रासादस्योक्तदिशि प्रविदध्याद्विरचिताष्टकरदैर्घ्यम्। भूमिगृहं रमणीयं तदर्धतो विहितगाम्भीर्यम्

prāsādasyoktadiśi pravidadhyādviracitāṣṭakaradairghyam| bhūmigṛhaṃ ramaṇīyaṃ tadardhato vihitagāmbhīryam

177

तद्गर्भतले स्तम्भो लोहमयाधारसंस्थितः कार्यः। भ्रमसहितः पीठयुतो ग्रस्तश्चच्छादकतुलाभिः

tadgarbhatale stambho lohamayādhārasaṃsthitaḥ kāryaḥ| bhramasahitaḥ pīṭhayuto grastaścacchādakatulābhiḥ

178

संस्थाप्योपरि पीठस्य कुम्भिकामतिदृढां विभक्तां च। धनुरुच्छ्रितैस्ततोऽमूमष्टभिरावृष्टयेद् भद्रैः

saṃsthāpyopari pīṭhasya kumbhikāmatidṛḍhāṃ vibhaktāṃ ca| dhanurucchritaistato'mūmaṣṭabhirāvṛṣṭayed bhadraiḥ

179

स्वेच्छमथ भूमिकोच्छ्रयमस्योर्ध्वे कल्प्लयेन्नितान्तमृजुम्। निदधीत वेष्टनोर्ध्वे पट्टयुतं स्तम्भशीर्षं च

svecchamatha bhūmikocchrayamasyordhve kalplayennitāntamṛjum| nidadhīta veṣṭanordhve paṭṭayutaṃ stambhaśīrṣaṃ ca

180

हीरग्रहपर्यन्तं मदला गजशीर्षिका विधातव्या। सुदृढा प्रयत्नरचिता मनोभिरामा यथाशोभम्

hīragrahaparyantaṃ madalā gajaśīrṣikā vidhātavyā| sudṛḍhā prayatnaracitā manobhirāmā yathāśobham

181

पट्टस्योपरि काया चतुष्किका क्षेत्रमानतोऽभीष्टात्। तस्यामुपरि विधेयस्तलबन्धो दृढतरन्यासः

paṭṭasyopari kāyā catuṣkikā kṣetramānato'bhīṣṭāt| tasyāmupari vidheyastalabandho dṛḍhataranyāsaḥ

182

स्तम्भैर्द्वाडशभिरथ क्षेत्रे युक्त्या समुच्छ्रितैर्भव्यैः। रूपवतीकोणस्थितिरधिका भूः प्रथमिका कार्या

stambhairdvāḍaśabhiratha kṣetre yuktyā samucchritairbhavyaiḥ| rūpavatīkoṇasthitiradhikā bhūḥ prathamikā kāryā

अथ यन्त्रविधानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः (cont. 2)

183

मध्ये भ्रमश्च तस्या गर्भस्तम्भप्रतिष्ठितः कार्यः। क्षेत्रप्रमाणवशतस्तां पश्चाच्छादयेत्पट्टैः

madhye bhramaśca tasyā garbhastambhapratiṣṭhitaḥ kāryaḥ| kṣetrapramāṇavaśatastāṃ paścācchādayetpaṭṭaiḥ

184

रथिकाशिखाग्रकेषु च फलकामरणस्य तद्वदुपरिष्टात्। भ्रमचक्राणि न्यस्येन्मध्ये स्तम्भे च पञ्चैव

rathikāśikhāgrakeṣu ca phalakāmaraṇasya tadvadupariṣṭāt| bhramacakrāṇi nyasyenmadhye stambhe ca pañcaiva

185

अत उपरि यथाशोभं हि भूमिका पुष्पकाकृतिः कार्या। मध्यस्तम्भाधारा कृतकलशविभूषणा शिरसि

ata upari yathāśobhaṃ hi bhūmikā puṣpakākṛtiḥ kāryā| madhyastambhādhārā kṛtakalaśavibhūṣaṇā śirasi

186

स्तम्भेऽवस्ताद् भ्रमि ते भृशं भ्रमत्यर्थभूमिका तत्र। रथिकाभ्रमरकयुक्ता परस्परं चक्रयन्त्रेण

stambhe'vastād bhrami te bhṛśaṃ bhramatyarthabhūmikā tatra| rathikābhramarakayuktā parasparaṃ cakrayantreṇa

187

वसन्तरथिकाभ्रमे समधिरूढवाराङ्गना-। परिभ्रमणसम्भृताभ्यधिकविभ्रमं भूपतिः। करोति नयनोत्सवस्त्रिदशधाम्नि यत्कीर्तनं। वसन्तसमये भवत्यमलकीर्त्तिधामैव सः

vasantarathikābhrame samadhirūḍhavārāṅganā-| paribhramaṇasambhṛtābhyadhikavibhramaṃ bhūpatiḥ| karoti nayanotsavastridaśadhāmni yatkīrtanaṃ| vasantasamaye bhavatyamalakīrttidhāmaiva saḥ

188

आरोप्य स्थिरमेकं स्तम्भं भूमीगृहादिरहितमथ। हस्तचतुष्कोच्छ्राया कार्योपरि भूमिका चास्य

āropya sthiramekaṃ stambhaṃ bhūmīgṛhādirahitamatha| hastacatuṣkocchrāyā kāryopari bhūmikā cāsya

189

मध्ये भ्रमरकयुक्तं शेषं पूर्ववदिहाचरेदखिलम्। पुष्पकमपि च स्तम्भे शिथिलं कलशोच्छ्रितं कुर्यात्

madhye bhramarakayuktaṃ śeṣaṃ pūrvavadihācaredakhilam| puṣpakamapi ca stambhe śithilaṃ kalaśocchritaṃ kuryāt

190

तस्योपरि च ग्रीवा चतुरासनसंयुता विधातव्या। घण्टास्तम्भौ कार्यौ स्तम्भेन महाबलौ तत्र

tasyopari ca grīvā caturāsanasaṃyutā vidhātavyā| ghaṇṭāstambhau kāryau stambhena mahābalau tatra

191

एवं पुष्पकभूमिकान्तरलस्थायी निगूढो जनो। यावद् भ्रामकयन्त्रचक्रनिकरं सम्यक् क्रमाचालयेत्। तावत्ता रथिकासना मृगदृशस्तत्र स्थिताः पुष्पके। कामावासकुतूहलार्पितदृशो भ्राम्यन्ति सर्वा अपि

evaṃ puṣpakabhūmikāntaralasthāyī nigūḍho jano| yāvad bhrāmakayantracakranikaraṃ samyak kramācālayet| tāvattā rathikāsanā mṛgadṛśastatra sthitāḥ puṣpake| kāmāvāsakutūhalārpitadṛśo bhrāmyanti sarvā api

192

अथ कोणगतान् स्तम्भांश्चतुरो विनिवेशयद् क्रजून् सुदृढान्। सुश्लिष्टपीठसंस्थान् समान्तरान् मेदिनीवशतः

atha koṇagatān stambhāṃścaturo viniveśayad krajūn sudṛḍhān| suśliṣṭapīṭhasaṃsthān samāntarān medinīvaśataḥ

193

तेषामुपरि लतान्तरसंयुक्ता भूमिका विधातव्या। रथिकास्तत्र चतस्रो जायन्ते पूर्ववद्दिक्स्थाः

teṣāmupari latāntarasaṃyuktā bhūmikā vidhātavyā| rathikāstatra catasro jāyante pūrvavaddiksthāḥ

194

तदुपरि तथार्धभूमिः कार्या सुश्लिष्टदारुसन्धाना। मध्यभ्रमरकयुक्ता सरूपका मत्तवारणयुता च

tadupari tathārdhabhūmiḥ kāryā suśliṣṭadārusandhānā| madhyabhramarakayuktā sarūpakā mattavāraṇayutā ca

195

नानाविधकर्मवती वसन्ततो बाह्यरेखा स्यात्। अन्योन्ययन्त्रपरिघट्टनदोल्यमान-। निश्शेषचक्ररथिकाभ्रमणाभिरामम्। दृष्ट्वा वसन्ततिलकं सुरमन्दिराणां। भूषायमाणमुपयाति न विस्मयत्वं

nānāvidhakarmavatī vasantato bāhyarekhā syāt| anyonyayantraparighaṭṭanadolyamāna-| niśśeṣacakrarathikābhramaṇābhirāmam| dṛṣṭvā vasantatilakaṃ suramandirāṇāṃ| bhūṣāyamāṇamupayāti na vismayatvaṃ

196

प्रविधाय रङ्गभूमिं प्रथमां शास्त्रान्तराधरस्यार्थे। चतुरश्रा रूपवती सचतुर्भद्रा विधेया भूः

pravidhāya raṅgabhūmiṃ prathamāṃ śāstrāntarādharasyārthe| caturaśrā rūpavatī sacaturbhadrā vidheyā bhūḥ

197

प्रतिकोणमागतस्या भद्रे षु भवन्ति संयता भ्रमराः। अत उपरिष्टाद्भूम्या भ्रमराश्चाष्टासनाः कार्याः

pratikoṇamāgatasyā bhadre ṣu bhavanti saṃyatā bhramarāḥ| ata upariṣṭādbhūmyā bhramarāścāṣṭāsanāḥ kāryāḥ

198

रेखाः शुद्धाः कार्या बहिरन्तश्चित्रिताश्चान्याः। पीठेषु मध्यगस्थास्ततोऽपरा भूमिकाः कार्याः

rekhāḥ śuddhāḥ kāryā bahirantaścitritāścānyāḥ| pīṭheṣu madhyagasthāstato'parā bhūmikāḥ kāryāḥ

199

पीठस्य मध्यसंस्थैरन्योन्यारालियोजितैश्चक्रैः। सर्वे वेगाद् भ्राम्यन्ति सान्तना विभ्रमे भ्रमराः

pīṭhasya madhyasaṃsthairanyonyārāliyojitaiścakraiḥ| sarve vegād bhrāmyanti sāntanā vibhrame bhramarāḥ

200

दोलासनो विहितवारवधूकृताति-। चित्रेण यस्त्रिदशधामसु विभ्रमेण ।। पृथ्वीपतिमुदमुपैति समुल्लसन्ती। कीर्त्तिर्न माति भुवनत्रितयेऽपि तस्य

dolāsano vihitavāravadhūkṛtāti-| citreṇa yastridaśadhāmasu vibhrameṇa || pṛthvīpatimudamupaiti samullasantī| kīrttirna māti bhuvanatritaye'pi tasya

201

चतुरश्रमथ क्षेत्रं कृत्वांशैर्भाजितं ततोऽष्टाभिः। काणैः शेषैस्तस्मिंश्चतुरश्रं कल्पयेद्भद्र म्

caturaśramatha kṣetraṃ kṛtvāṃśairbhājitaṃ tato'ṣṭābhiḥ| kāṇaiḥ śeṣaistasmiṃścaturaśraṃ kalpayedbhadra m

202

तद्द्विगुणमूर्ध्वमेतस्य भूमिकाभागसङ्ख्यया कार्यम्। तत्राद्यंशचतुष्केण भूमिका स्यात्समुच्छ्रयतः

taddviguṇamūrdhvametasya bhūmikābhāgasaṅkhyayā kāryam| tatrādyaṃśacatuṣkeṇa bhūmikā syātsamucchrayataḥ

203

तत्राष्टषट्चतुर्भागवर्जिता भूमिका उपर्युपरि। क्रमशो भवन्त्यथैवं ताः स्युस्तिस्रोऽर्धसंयुक्ताः

tatrāṣṭaṣaṭcaturbhāgavarjitā bhūmikā uparyupari| kramaśo bhavantyathaivaṃ tāḥ syustisro'rdhasaṃyuktāḥ

204

शेषांशोच्छ्रययुक्ता घण्टा चतुरश्रकायता कार्या। त्रिचतुर्भूम्यौ कार्ये सषट्चतुर्भागविस्तारे

śeṣāṃśocchrayayuktā ghaṇṭā caturaśrakāyatā kāryā| tricaturbhūmyau kārye saṣaṭcaturbhāgavistāre

205

रङ्गः स्यादाद्यभुवि द्वितीयभुवि कोणगास्तथा रथिकाः। स्युर्भद्रा कृतियुक्ता दोला अपि तत्र रमणीयाः

raṅgaḥ syādādyabhuvi dvitīyabhuvi koṇagāstathā rathikāḥ| syurbhadrā kṛtiyuktā dolā api tatra ramaṇīyāḥ

206

रथिकास्तृतीयभूमौ कार्या भद्रे षु चातिरमणीयाः। कोणेष्वथासनान्यर्धवास्तुकेऽपि भ्रमः कार्यः

rathikāstṛtīyabhūmau kāryā bhadre ṣu cātiramaṇīyāḥ| koṇeṣvathāsanānyardhavāstuke'pi bhramaḥ kāryaḥ

207

दोलारथिके चतुरासने भ्रमोऽष्टासनो भवेत् तत्र। आसनमिह तत्कथितं युवतेः स्थानं यदेकं स्यात्

dolārathike caturāsane bhramo'ṣṭāsano bhavet tatra| āsanamiha tatkathitaṃ yuvateḥ sthānaṃ yadekaṃ syāt

208

निखिलान्यपि भ्रमणसंमुखं तानि बिभ्रति भ्रमणम्। यत्रासनानि स इह भ्रम इत्युक्तोऽपराधिका

nikhilānyapi bhramaṇasaṃmukhaṃ tāni bibhrati bhramaṇam| yatrāsanāni sa iha bhrama ityukto'parādhikā

209

यष्टेरूर्ध्वमधस्ताद् भ्रमस्य चक्रं योजयेदेकम्। लघुचक्राणि च तद्वन्नियोजयेदासनेष्वत्र

yaṣṭerūrdhvamadhastād bhramasya cakraṃ yojayedekam| laghucakrāṇi ca tadvanniyojayedāsaneṣvatra

210

लघुचक्रारकवृत्ते संलग्नाः कीलका दृढाः कार्याः। तुल्यान्तराः समस्ताः प्रलघुचक्रारवृन्तगताः

laghucakrārakavṛtte saṃlagnāḥ kīlakā dṛḍhāḥ kāryāḥ| tulyāntarāḥ samastāḥ pralaghucakrāravṛntagatāḥ

211

रथिकाशिखाग्रचक्रं भ्रमचक्रारकनियोजितं कार्यम्। यष्टिचतुष्टयमसिंस्तिर्यक् चक्रद्वयोपेतम्

rathikāśikhāgracakraṃ bhramacakrārakaniyojitaṃ kāryam| yaṣṭicatuṣṭayamasiṃstiryak cakradvayopetam

212

ऊर्ध्वं द्वितीयभूमेस्तृतीयभूमेरथान्तरे कुर्यात्। नियतं रथिकायष्टिभ्रमसंलग्नानि यन्त्राणि

ūrdhvaṃ dvitīyabhūmestṛtīyabhūmerathāntare kuryāt| niyataṃ rathikāyaṣṭibhramasaṃlagnāni yantrāṇi

213

आसनाधारयष्टीनां रथिकाचक्रयोजितान्। अधः समान्तरान्कुर्याच्चतुरः परिवर्तकान्

āsanādhārayaṣṭīnāṃ rathikācakrayojitān| adhaḥ samāntarānkuryāccaturaḥ parivartakān

214

तद् द्वितीयभूमीदोलागर्भे समान्तरे यष्टी। लग्ने तथैकचक्रे याम्योत्तरचक्रयोर्न्यस्येत्

tad dvitīyabhūmīdolāgarbhe samāntare yaṣṭī| lagne tathaikacakre yāmyottaracakrayornyasyet

215

तद्वदधो भूकोणगरथिकाचूडाग्रचक्रसंसक्ताः। यष्टीस्ततश्चतस्रो द्विचक्रका इतरचक्रयोर्न्यस्येत्

tadvadadho bhūkoṇagarathikācūḍāgracakrasaṃsaktāḥ| yaṣṭīstataścatasro dvicakrakā itaracakrayornyasyet

216

प्रान्तचक्रद्वये कोणरथिकाचक्रयोजिता। दोलागर्भगता यष्टिस्तिर्यक् कार्यापरापरा

prāntacakradvaye koṇarathikācakrayojitā| dolāgarbhagatā yaṣṭistiryak kāryāparāparā

217

पूर्वे भद्रे द्वारं कुर्यात्सोपानराजितमधस्तात्। गर्भात्पश्चिमभागे निवेशयेद्देवतादोलाम्

pūrve bhadre dvāraṃ kuryātsopānarājitamadhastāt| garbhātpaścimabhāge niveśayeddevatādolām

218

अन्योन्यं चक्रभ्रममिच्छामुक्तिं विधानतः सम्यक्। ज्ञात्वा प्रयोजनीयं शीघ्रवहं मन्दवहनं वा

anyonyaṃ cakrabhramamicchāmuktiṃ vidhānataḥ samyak| jñātvā prayojanīyaṃ śīghravahaṃ mandavahanaṃ vā

219

एष समासेन यथा भ्रममागः कीर्तितः स्फुटोऽस्माभिः। अन्येष्वपि कर्तव्यः सम्यग् भ्रमहेतवे तद्वत्

eṣa samāsena yathā bhramamāgaḥ kīrtitaḥ sphuṭo'smābhiḥ| anyeṣvapi kartavyaḥ samyag bhramahetave tadvat

220

स्तम्भादिद्र व्याणां विन्यासैः कल्पितं दृढैः श्लक्ष्णैः। सुश्लिष्टसन्धिबन्धं धृतं तथा दीर्घमुख्यधरैः

stambhādidra vyāṇāṃ vinyāsaiḥ kalpitaṃ dṛḍhaiḥ ślakṣṇaiḥ| suśliṣṭasandhibandhaṃ dhṛtaṃ tathā dīrghamukhyadharaiḥ

221

परिवारितमथ तिलकैः समन्ततः सिंहकर्णसम्युक्तम्। त्रिपुरं सम्यक् कुर्याद् विचित्ररूपं कैश्चित्रैः

parivāritamatha tilakaiḥ samantataḥ siṃhakarṇasamyuktam| tripuraṃ samyak kuryād vicitrarūpaṃ kaiścitraiḥ

222

बुद्ध्या कॢप्तैः पूर्वयन्त्रैश्च युक्तं यन्त्राध्यायं वेत्ति यः सम्यगेतम्। प्राप्नोत्यर्थान् वाञ्छितान् कीर्त्तियुक्तान् स क्ष्मापालैरन्वहं पूज्यते च

buddhyā kḷptaiḥ pūrvayantraiśca yuktaṃ yantrādhyāyaṃ vetti yaḥ samyagetam| prāpnotyarthān vāñchitān kīrttiyuktān sa kṣmāpālairanvahaṃ pūjyate ca

223

एतद्द्वाडशराजचक्रमखिलं क्ष्मापालचूडामणे-। र्दोःस्तम्भप्रतिबद्धवृत्ति परितो यस्येच्छया भ्राम्यति ।। स श्रीमान् भुवनैकरामनृपतिर्देवो व्यधत्त द्रुतं। यन्त्राध्यायमिमं स्वबुद्धिरचितैर्यन्त्रप्रपञ्चैः सह

etaddvāḍaśarājacakramakhilaṃ kṣmāpālacūḍāmaṇe-| rdoḥstambhapratibaddhavṛtti parito yasyecchayā bhrāmyati || sa śrīmān bhuvanaikarāmanṛpatirdevo vyadhatta drutaṃ| yantrādhyāyamimaṃ svabuddhiracitairyantraprapañcaiḥ saha

अथ गजशाला नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

लक्षणं गजशालानामिदानीमभिदध्महे। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागैर्भक्ते ततोऽष्टभिः

lakṣaṇaṃ gajaśālānāmidānīmabhidadhmahe| caturaśrīkṛte kṣetre bhāgairbhakte tato'ṣṭabhiḥ

मध्ये द्विभागविस्तारं स्थानं कुर्वीत हस्तिनः। कल्प्याः प्रासादवद्भागा ज्येष्ठमध्याधमाः क्रमात्

madhye dvibhāgavistāraṃ sthānaṃ kurvīta hastinaḥ| kalpyāḥ prāsādavadbhāgā jyeṣṭhamadhyādhamāḥ kramāt

तद्बहिर्भागिकोऽलिन्दो बहिस्तस्यापि चापरः। भागेनैकेन भित्तिः स्याद् द्वितीयालिन्दकाद्बहिः

tadbahirbhāgiko'lindo bahistasyāpi cāparaḥ| bhāgenaikena bhittiḥ syād dvitīyālindakādbahiḥ

तस्या द्वारप्रदेशे तु कर्तव्यौ कूर्परावुभौ। कर्णप्रासादिका कार्या द्वितीयालिन्दसंश्रिता

tasyā dvārapradeśe tu kartavyau kūrparāvubhau| karṇaprāsādikā kāryā dvitīyālindasaṃśritā

द्वे द्वे वातायने कुर्याद्भित्तौ दिक्षु तिसृष्वपि। प्राग्ग्रीवोऽग्रे भवेच्छाला सुभद्रे यमुदाहृता

dve dve vātāyane kuryādbhittau dikṣu tisṛṣvapi| prāggrīvo'gre bhavecchālā subhadre yamudāhṛtā

अस्या एव यदा पक्षप्राग्ग्रीवौ भवतो मुखे। नन्दिनी नामतः शाला तदा स्याद्जगवृद्धये

asyā eva yadā pakṣaprāggrīvau bhavato mukhe| nandinī nāmataḥ śālā tadā syādjagavṛddhaye

अस्या एव यदा स्यातां प्राग्ग्रीवौ पार्श्वयोर्द्वयोः। तदा सुभोगदा नाम तृतीया परिकीर्तिता

asyā eva yadā syātāṃ prāggrīvau pārśvayordvayoḥ| tadā subhogadā nāma tṛtīyā parikīrtitā

अस्या एव यदा पृष्ठे प्राग्ग्रीवः क्रियतेऽपरः। भद्रि का नाम शाला स्यात्तदा द्विरदपुष्टिदा

asyā eva yadā pṛṣṭhe prāggrīvaḥ kriyate'paraḥ| bhadri kā nāma śālā syāttadā dviradapuṣṭidā

पञ्चमी चतुरश्रा स्याद्वर्षणी नाम पूजिता। प्राग्ग्रीवालिन्दनिर्यूहहीना षष्ठी तथापरा

pañcamī caturaśrā syādvarṣaṇī nāma pūjitā| prāggrīvālindaniryūhahīnā ṣaṣṭhī tathāparā

शाला प्रमारिका धान्यधनजीवितहारिणी। तदेतां वर्जयेत्कुर्यादन्याः सर्वार्थसिद्धये

śālā pramārikā dhānyadhanajīvitahāriṇī| tadetāṃ varjayetkuryādanyāḥ sarvārthasiddhaye

प्रमारिकेति प्रथितेह शाला सा प्राणसस्यद्र विणच्छिदे स्यात्। कुर्यादतस्तां न यथोदितास्तु कार्याः परा जीवितवित्तवृद्ध्यै

pramāriketi prathiteha śālā sā prāṇasasyadra viṇacchide syāt| kuryādatastāṃ na yathoditāstu kāryāḥ parā jīvitavittavṛddhyai

अथाश्वशाला नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

अथ लक्ष्माश्वशालायाः प्रोच्यते विस्तरादिह। स्ववेश्मवास्तोः कर्तव्यं पदे गन्धर्वसंज्ञके

atha lakṣmāśvaśālāyāḥ procyate vistarādiha| svaveśmavāstoḥ kartavyaṃ pade gandharvasaṃjñake

अथवा पुष्पदन्ताख्ये स्थानं वासाय वाजिनाम्। अरत्निशतमात्रं यज्ज्येष्ठं तत् परिकीर्तितम्

athavā puṣpadantākhye sthānaṃ vāsāya vājinām| aratniśatamātraṃ yajjyeṣṭhaṃ tat parikīrtitam

अशीत्यरत्निकं मध्यं षष्ठ्यरत्न्यधमं भवेत्। स्थलप्रदेशे विपुले गुप्ते रम्ये शुचौ तथा

aśītyaratnikaṃ madhyaṃ ṣaṣṭhyaratnyadhamaṃ bhavet| sthalapradeśe vipule gupte ramye śucau tathā

समे च चतुरश्रे च स्थिते मङ्गल्यमेव च। स्थानं हयानां कर्तव्यं प्रदेशे सुपरिक्रमे

same ca caturaśre ca sthite maṅgalyameva ca| sthānaṃ hayānāṃ kartavyaṃ pradeśe suparikrame

निम्नगुल्मद्रुमस्थाणुचैत्यायतनवेश्मभिः। वल्मीकशर्कराभिश्च वर्जिते तत् समाचरेत्

nimnagulmadrumasthāṇucaityāyatanaveśmabhiḥ| valmīkaśarkarābhiśca varjite tat samācaret

निःसङ्गे शल्यहीने च प्रागुदक्प्रवणे तथा। प्रदेशे तद्विधातव्यमालोक्य सुसमाहितैः

niḥsaṅge śalyahīne ca prāgudakpravaṇe tathā| pradeśe tadvidhātavyamālokya susamāhitaiḥ

ब्राह्मणानुमते शस्ते दिने स्थपतिभिः सह। भूमेर्विभागमालोक्य सुभगानानयेद्द्रुमान्

brāhmaṇānumate śaste dine sthapatibhiḥ saha| bhūmervibhāgamālokya subhagānānayeddrumān

न जाता ये श्मशानेषु देवतायनेषु वा। अन्येष्वपि निषिद्धेषु जातान् वृक्षान् विवर्जयेत्

na jātā ye śmaśāneṣu devatāyaneṣu vā| anyeṣvapi niṣiddheṣu jātān vṛkṣān vivarjayet

वृक्षान् प्रशस्तानानीय समीपे भर्तृवेश्मनः। ततो भूमिं परीक्षेत प्रशस्तामथ नन्दिताम्

vṛkṣān praśastānānīya samīpe bhartṛveśmanaḥ| tato bhūmiṃ parīkṣeta praśastāmatha nanditām

चितायतनवल्मीकग्रामधान्यखलेषु च। विहारेषु च कर्तव्यमश्वानां न निवेशनम्

citāyatanavalmīkagrāmadhānyakhaleṣu ca| vihāreṣu ca kartavyamaśvānāṃ na niveśanam

भवन्ति स्वामिनः पीडा ग्रामधान्यखलेषु च। श्मशाने वेश्मकरणान्नराणां मृत्युमादिशेत्

bhavanti svāminaḥ pīḍā grāmadhānyakhaleṣu ca| śmaśāne veśmakaraṇānnarāṇāṃ mṛtyumādiśet

स्थानं विहारवल्मीकविहितं स्यादनर्थकम्। तन्नित्यसन्तापकरं क्षयकृच्च तपस्विनाम्

sthānaṃ vihāravalmīkavihitaṃ syādanarthakam| tannityasantāpakaraṃ kṣayakṛcca tapasvinām

दैवोपघातजननं स्त्रीणां च क्षयकारकम्। विहितं पादपैश्चैत्यैर्गृहं स्याद्भूतभीतिदम्

daivopaghātajananaṃ strīṇāṃ ca kṣayakārakam| vihitaṃ pādapaiścaityairgṛhaṃ syādbhūtabhītidam

भवेद्रो गकरं भर्तुर्विहितं कण्टकिद्रुमैः। दीर्णायामुन्नतायां च कृतं भूमौ क्षयावहम्

bhavedro gakaraṃ bharturvihitaṃ kaṇṭakidrumaiḥ| dīrṇāyāmunnatāyāṃ ca kṛtaṃ bhūmau kṣayāvaham

नतायां क्षुद्भयकरं कृतं भवति मन्दिरम्। तस्मात्कार्यं प्रशस्तायां भूमौ तद्वाजिवृद्धये

natāyāṃ kṣudbhayakaraṃ kṛtaṃ bhavati mandiram| tasmātkāryaṃ praśastāyāṃ bhūmau tadvājivṛddhaye

मङ्गल्यरमणीये चतुरश्रे मनोनुगे। शुभे च विहितं सद्म भवेत्कल्याणकारकम्

maṅgalyaramaṇīye caturaśre manonuge| śubhe ca vihitaṃ sadma bhavetkalyāṇakārakam

निर्गच्छतो यथा वामे पार्श्वे भर्तृस्तुरङ्गमाः। भवन्ति कुर्यात्स्थपतिस्तथा वाजिनिवेशनम्

nirgacchato yathā vāme pārśve bhartṛsturaṅgamāḥ| bhavanti kuryātsthapatistathā vājiniveśanam

अन्तःपुरप्रदेशस्य कार्यं दक्षिणतश्च तत्। प्रवेशे दक्षिणं तेषां हेषितं जायते यथा

antaḥpurapradeśasya kāryaṃ dakṣiṇataśca tat| praveśe dakṣiṇaṃ teṣāṃ heṣitaṃ jāyate yathā

तथा भर्तुर्हितार्थाय कर्तव्यं सद्म वाजिनाम्। प्रागुदग्वा मुखं तस्य विधातव्यं सतोरणम्

tathā bharturhitārthāya kartavyaṃ sadma vājinām| prāgudagvā mukhaṃ tasya vidhātavyaṃ satoraṇam

प्राग्ग्रीवकेण संयुक्तं चतुःशालमसङ्कटम्। दशारत्निसमुछ्रायमष्टारत्निप्रविस्तृतम्

prāggrīvakeṇa saṃyuktaṃ catuḥśālamasaṅkaṭam| daśāratnisamuchrāyamaṣṭāratnipravistṛtam

नागदन्तकसंशोभि पुरः कुड्यार्धसंयुतम्। पृष्ठे समग्रकुड्यं वा तत्र स्थानानि कल्पयेत्

nāgadantakasaṃśobhi puraḥ kuḍyārdhasaṃyutam| pṛṣṭhe samagrakuḍyaṃ vā tatra sthānāni kalpayet

तानि तु प्राङ्मुखानि स्युस्तथैवोदङ्मुखानि च। आयामे किष्कुमात्राणि त्रिकिष्कूणि च विस्तरात्

tāni tu prāṅmukhāni syustathaivodaṅmukhāni ca| āyāme kiṣkumātrāṇi trikiṣkūṇi ca vistarāt

प्रांशून्नतोर्ध्वभागानि चतुरश्राणि कारयेत्। अग्रोच्चां सुखसञ्चारां तेषु भूमिं प्रकल्पयेत्

prāṃśūnnatordhvabhāgāni caturaśrāṇi kārayet| agroccāṃ sukhasañcārāṃ teṣu bhūmiṃ prakalpayet

स्थानं सूत्रस्य मध्ये तु हस्तमात्रं समन्ततः। आस्तीर्णं च समश्लक्ष्णनीरन्ध्रैः फलकैर्दृढैः

sthānaṃ sūtrasya madhye tu hastamātraṃ samantataḥ| āstīrṇaṃ ca samaślakṣṇanīrandhraiḥ phalakairdṛḍhaiḥ

धातक्यर्जुनपुन्नागककुभादिविनिर्मितैः। अष्टाङ्गुलसमुच्छ्रायैरध्यर्धारत्निविस्तृतैः

dhātakyarjunapunnāgakakubhādivinirmitaiḥ| aṣṭāṅgulasamucchrāyairadhyardhāratnivistṛtaiḥ

अच्छिद्रैः संहतैर्बद्धैरयसा पार्श्वयोर्द्वयोः। अजन्तुसङ्कुलैः काष्टै रुचकाभिर्भिषङ्मतैः

acchidraiḥ saṃhatairbaddhairayasā pārśvayordvayoḥ| ajantusaṅkulaiḥ kāṣṭai rucakābhirbhiṣaṅmataiḥ

यवसस्य भवेत्स्थानं निर्यूहैः स्वास्तृतं शुभैः। किष्कुत्रयोच्छ्रितं तत्स्यादेकान्ते सुसमाहितम्

yavasasya bhavetsthānaṃ niryūhaiḥ svāstṛtaṃ śubhaiḥ| kiṣkutrayocchritaṃ tatsyādekānte susamāhitam

हस्तद्वयप्रमाणं च कुर्यात् खादनकोष्ठकम्। सूपलिप्तमदुर्गन्धि विस्तारोच्छ्राययोः समम्

hastadvayapramāṇaṃ ca kuryāt khādanakoṣṭhakam| sūpaliptamadurgandhi vistārocchrāyayoḥ samam

स्थाने स्थाने त्रयः कीलाः सुदृढाः कपिशीर्षकाः। पञ्चाङ्गीनिग्रहार्थं तौ पुरतः कल्पयेदुभौ

sthāne sthāne trayaḥ kīlāḥ sudṛḍhāḥ kapiśīrṣakāḥ| pañcāṅgīnigrahārthaṃ tau purataḥ kalpayedubhau

पश्चाद्बन्धार्थमेकं च सुगुप्तं परिकल्पयेत्। चतुर्हस्तायतं त्यक्त्वा शालाकोणचतुष्टयम्

paścādbandhārthamekaṃ ca suguptaṃ parikalpayet| caturhastāyataṃ tyaktvā śālākoṇacatuṣṭayam

स्थानेष्वेतेषु गुरगान् सर्वेष्वपि निवेशयेत्। तत्र कुर्याद्बलिं होमं स्वस्तिवाचनकं जपम्

sthāneṣveteṣu guragān sarveṣvapi niveśayet| tatra kuryādbaliṃ homaṃ svastivācanakaṃ japam

ग्रीष्मे कार्यं सुसंमृष्टं सिक्तं तत्र महीतलम्। वर्षास्वनम्बुपङ्कं च शिशिरे संवृतं शुभम्

grīṣme kāryaṃ susaṃmṛṣṭaṃ siktaṃ tatra mahītalam| varṣāsvanambupaṅkaṃ ca śiśire saṃvṛtaṃ śubham

तिष्ठेयुस्तत्र तुरगा नातिसङ्कीर्णशङ्किनः। अस्पृशन्तो मिथः कार्याः सर्वाबाधविवर्जिताः

tiṣṭheyustatra turagā nātisaṅkīrṇaśaṅkinaḥ| aspṛśanto mithaḥ kāryāḥ sarvābādhavivarjitāḥ

स्थानं दक्षिणपूर्वस्यां दिशि वह्नेः प्रकल्पयेत्। निदध्यादुदकुम्भं च किञ्चिदैन्द्री समाश्रितम्

sthānaṃ dakṣiṇapūrvasyāṃ diśi vahneḥ prakalpayet| nidadhyādudakumbhaṃ ca kiñcidaindrī samāśritam

ब्राह्म्यां दिशि प्रकर्तव्यं स्थानकं यवसस्य च। वायव्यां तु प्रकर्तव्यं स्थानमौदूखलं दिशि

brāhmyāṃ diśi prakartavyaṃ sthānakaṃ yavasasya ca| vāyavyāṃ tu prakartavyaṃ sthānamaudūkhalaṃ diśi

निःश्रेणयः कुशाः कूपाः कार्याश्च फलकावृताः। कुद्दालोद्दालगुडकाः शुक्तयोगाः खुरस्तथा

niḥśreṇayaḥ kuśāḥ kūpāḥ kāryāśca phalakāvṛtāḥ| kuddāloddālaguḍakāḥ śuktayogāḥ khurastathā

कचग्रहण्यः शृङ्गं च तथा परशवोऽपि च। नाद्याः प्रदीपाश्च भवन्त्यश्वागारोपयोगिनः

kacagrahaṇyaḥ śṛṅgaṃ ca tathā paraśavo'pi ca| nādyāḥ pradīpāśca bhavantyaśvāgāropayoginaḥ

सङ्ग्रहः सुखसञ्चारवस्तूनां नैरृते भवेत्। अग्न्युपद्र वरक्षार्थं बन्धच्छेदोपयोगिनः

saṅgrahaḥ sukhasañcāravastūnāṃ nairṛte bhavet| agnyupadra varakṣārthaṃ bandhacchedopayoginaḥ

पदार्थान् सन्निधौ कुर्याज्जलदीपादिकान् बुधः। भाण्डानि कुर्याच्च पृथग् जन्द्रा पनयनेच्छया

padārthān sannidhau kuryājjaladīpādikān budhaḥ| bhāṇḍāni kuryācca pṛthag jandrā panayanecchayā

हस्तवासीं शिलां दीपं दर्वॐ फालमुपानहौ। पिटकानि विचित्राणि वस्तीन् नानाविधानपि

hastavāsīṃ śilāṃ dīpaṃ darvaॐ phālamupānahau| piṭakāni vicitrāṇi vastīn nānāvidhānapi

एवंविधानि चान्यानि संनिदध्यात्प्रयत्नतः। पुरःस्तम्भाश्रितं भाण्डं सन्नाहादेर्विधीयते

evaṃvidhāni cānyāni saṃnidadhyātprayatnataḥ| puraḥstambhāśritaṃ bhāṇḍaṃ sannāhādervidhīyate

प्राङ्मुखे तुरगं गेहे वारुण्यां स्थापयेद्दिशि। पूर्वामुखे पदे वापि मित्रस्य वरुणस्य च

prāṅmukhe turagaṃ gehe vāruṇyāṃ sthāpayeddiśi| pūrvāmukhe pade vāpi mitrasya varuṇasya ca

भवन्ति तेन बहवः पुष्टिं च प्राप्नुवन्ति ते। सा हि दिक्पूजनीया च स्तोतव्या च प्रकीर्तिता

bhavanti tena bahavaḥ puṣṭiṃ ca prāpnuvanti te| sā hi dikpūjanīyā ca stotavyā ca prakīrtitā

होमशान्तिकदानेषु धर्म्या याश्च पराः क्रियाः। तासु प्रशस्यते पूर्वा शकेणाधिष्ठिता स्वयम्

homaśāntikadāneṣu dharmyā yāśca parāḥ kriyāḥ| tāsu praśasyate pūrvā śakeṇādhiṣṭhitā svayam

तस्यामुदेति दिनकृदनुलोमं ततः पुनः। अश्वानां पृष्ठतो याति स प्रतीचीमनुक्रमात्

tasyāmudeti dinakṛdanulomaṃ tataḥ punaḥ| aśvānāṃ pṛṣṭhato yāti sa pratīcīmanukramāt

स्नानाधिवासने पूजा माङ्गल्यानि पराणि च। प्राङ्मुखानां तुरङ्गाणां कर्तव्यानि शुभार्थिभिः

snānādhivāsane pūjā māṅgalyāni parāṇi ca| prāṅmukhānāṃ turaṅgāṇāṃ kartavyāni śubhārthibhiḥ

एवं कृते भूमिबलमित्राणां यशसोऽपि च। वृद्धिर्भवति भूपस्य तस्मात्प्राची प्रशस्यते

evaṃ kṛte bhūmibalamitrāṇāṃ yaśaso'pi ca| vṛddhirbhavati bhūpasya tasmātprācī praśasyate

भर्तृवृद्धिप्रदं स्थानमग्रग्रासस्य तद्भवेत्। दक्षिणाभिमुखायां तु शालायां वाञ्छिताथदम्

bhartṛvṛddhipradaṃ sthānamagragrāsasya tadbhavet| dakṣiṇābhimukhāyāṃ tu śālāyāṃ vāñchitāthadam

स्थानं भवति वाहानां पदे कॢप्तं विभावसोः। वह्निनाध्यासिता सा दिगात्मा वह्निश्च वाजिनाम्

sthānaṃ bhavati vāhānāṃ pade kḷptaṃ vibhāvasoḥ| vahninādhyāsitā sā digātmā vahniśca vājinām

अजरो बहुभोक्ता च तत्र बद्धो भवेद्धयः। उदङ्मुखेऽपि भवने प्राप्नुवन्ति शुभं हयाः

ajaro bahubhoktā ca tatra baddho bhaveddhayaḥ| udaṅmukhe'pi bhavane prāpnuvanti śubhaṃ hayāḥ

तथास्थितानामश्वानां दक्षिणेन दिवाकरः। उदेत्यनन्तरं याति तान् विधाय प्रदक्षिणम्

tathāsthitānāmaśvānāṃ dakṣiṇena divākaraḥ| udetyanantaraṃ yāti tān vidhāya pradakṣiṇam

प्रयाति वामतोऽश्वं च स्थाप्यास्तेनोत्तरामुखाः। चन्द्रा र्कौ प्रतिहर्षन्ते तथा बध्नीत वाजिनः

prayāti vāmato'śvaṃ ca sthāpyāstenottarāmukhāḥ| candrā rkau pratiharṣante tathā badhnīta vājinaḥ

नृपतिश्च जयं सिद्धिं पुत्रानायुश्च विन्दति। अरोगाश्च भवन्त्यश्वा वर्धयन्ति च सन्ततिम्

nṛpatiśca jayaṃ siddhiṃ putrānāyuśca vindati| arogāśca bhavantyaśvā vardhayanti ca santatim

दक्षिणाभिमुखान्कुर्यान्न सन्नाह्यान्न चाग्रगान्। पितृकार्याद्यतोऽन्यत्र दक्षिणा वर्जितैव दिक्

dakṣiṇābhimukhānkuryānna sannāhyānna cāgragān| pitṛkāryādyato'nyatra dakṣiṇā varjitaiva dik

अस्यामेव दिशि प्रेता यतः सर्वे प्रतिष्ठिताः। उदेति वामतो याति चास्तं दक्षिणतो रविः

asyāmeva diśi pretā yataḥ sarve pratiṣṭhitāḥ| udeti vāmato yāti cāstaṃ dakṣiṇato raviḥ

सोमश्च पृष्ठे भवति तेनाश्वा दैवपीडिताः। ग्रहैर्विकारैर्विविधैः पीड्यन्तेऽरातिविह्वलाः

somaśca pṛṣṭhe bhavati tenāśvā daivapīḍitāḥ| grahairvikārairvividhaiḥ pīḍyante'rātivihvalāḥ

भयेन व्याधिभिश्चार्ता ग्रासं नेच्छन्ति खादितुम्। पराजयमतुष्टिं च स्वामिनोऽनर्थसङ्गतिम्

bhayena vyādhibhiścārtā grāsaṃ necchanti khāditum| parājayamatuṣṭiṃ ca svāmino'narthasaṅgatim

कुर्वन्त्यतो न बध्नीयात्कथञ्चिद् दक्षिणामुखान्। पश्चिमाभिमुखानां च बद्धानां वाजिनां सदा

kurvantyato na badhnīyātkathañcid dakṣiṇāmukhān| paścimābhimukhānāṃ ca baddhānāṃ vājināṃ sadā

उदेति पृष्ठतो भानुः पुरतोऽस्तं प्रयाति च। न भवेद्विजयस्तेन भर्तुस्तत्पृष्ठवर्तिनः

udeti pṛṣṭhato bhānuḥ purato'staṃ prayāti ca| na bhavedvijayastena bhartustatpṛṣṭhavartinaḥ

शक्रस्य पृष्ठवर्तित्वात्प्रातिलोम्याच्च भास्वतः। कुप्यन्ति व्याधयस्तेषां तूर्णं देहविनाशनाः

śakrasya pṛṣṭhavartitvātprātilomyācca bhāsvataḥ| kupyanti vyādhayasteṣāṃ tūrṇaṃ dehavināśanāḥ

तैस्ते ध्यायन्ति वेपन्ते जले त्रासं प्रयान्ति च। यवसं नाभिनन्दन्ति क्षमां मुञ्चन्ति सर्वथा

taiste dhyāyanti vepante jale trāsaṃ prayānti ca| yavasaṃ nābhinandanti kṣamāṃ muñcanti sarvathā

दिशोऽभिमुखमाग्रेय्या बध्यन्ते यदि वाजिनः। व्यथन्ते रक्तपित्तोत्थैस्तदा रोगैरनेकधा

diśo'bhimukhamāgreyyā badhyante yadi vājinaḥ| vyathante raktapittotthaistadā rogairanekadhā

जायन्ते स्वामिनो बन्धवधहृच्छोषादायिनः। वाजिनां च भवेत्तत्र वह्निदाहकृतं भयम्

jāyante svāmino bandhavadhahṛcchoṣādāyinaḥ| vājināṃ ca bhavettatra vahnidāhakṛtaṃ bhayam

भर्तुः पराजयो विघ्नः स्याच्च देहस्य संशयः। नैरृत्याः ककुभो वाहा बध्यन्ते संमुखं यदि

bhartuḥ parājayo vighnaḥ syācca dehasya saṃśayaḥ| nairṛtyāḥ kakubho vāhā badhyante saṃmukhaṃ yadi

तदा न तेऽभिनन्दन्ति खादनं पानभोजने। यथा यथा क्षितिं पादैर्दारयन्ति पुनः पुनः

tadā na te'bhinandanti khādanaṃ pānabhojane| yathā yathā kṣitiṃ pādairdārayanti punaḥ punaḥ

हेषन्ते वीक्ष्य बहुशो मनुष्यान् पक्षिणः पशून्। भ्रमयन्ति च गात्राणि नैरृतीं चाभितः स्थिताः

heṣante vīkṣya bahuśo manuṣyān pakṣiṇaḥ paśūn| bhramayanti ca gātrāṇi nairṛtīṃ cābhitaḥ sthitāḥ

तथा तथैषां कुपिता नाशं कुर्वन्ति राक्षसाः। बध्यन्ते यदि वाज्ञानाद्वायव्याभिमुखं हयाः

tathā tathaiṣāṃ kupitā nāśaṃ kurvanti rākṣasāḥ| badhyante yadi vājñānādvāyavyābhimukhaṃ hayāḥ

तदा ते वातिकै रोगैः पीड्यन्ते प्रतिवासरम्। चलः कायो भवेद्भर्तुः क्लेशश्चाश्वोपजीविनाम्

tadā te vātikai rogaiḥ pīḍyante prativāsaram| calaḥ kāyo bhavedbhartuḥ kleśaścāśvopajīvinām

नराणां च भवेन्मृत्युर्दुर्भिक्षप्रभवं भयम्। ऐशान्यभिमुखं बद्धाः प्रणश्यन्ति तुरङ्गमाः

narāṇāṃ ca bhavenmṛtyurdurbhikṣaprabhavaṃ bhayam| aiśānyabhimukhaṃ baddhāḥ praṇaśyanti turaṅgamāḥ

सूर्योदयस्याभिमुखं बद्धानां चेदमादिशेत्। निबध्यन्ते यदा वाहा ब्राह्मीं दिशमुपाश्रिताः

sūryodayasyābhimukhaṃ baddhānāṃ cedamādiśet| nibadhyante yadā vāhā brāhmīṃ diśamupāśritāḥ

बध्यन्ते ते ग्रहैर्दिव्यैर्व्याधिभिश्च विचिन्तनाः। कव्यहव्यक्रियास्तत्र भर्तुर्न विजयावहाः

badhyante te grahairdivyairvyādhibhiśca vicintanāḥ| kavyahavyakriyāstatra bharturna vijayāvahāḥ

द्विजानामुपतापाय जायन्ते तत्र वाजिनः। अनुवंशं च शालायां स्थानमश्वस्य नेष्यते

dvijānāmupatāpāya jāyante tatra vājinaḥ| anuvaṃśaṃ ca śālāyāṃ sthānamaśvasya neṣyate

स्वामिनस्तदजीर्णाय स्यान्नाशाय च वाजिनाम्। स्थाने प्रशस्ते तुरगान् सर्वथा वासयेदतः

svāminastadajīrṇāya syānnāśāya ca vājinām| sthāne praśaste turagān sarvathā vāsayedataḥ

न च धार्याः क्षणमपि रोगिणः कल्यसन्निधौ। कल्यानामपि रोगाः स्युर्यतो रोगिसमाश्रयात्

na ca dhāryāḥ kṣaṇamapi rogiṇaḥ kalyasannidhau| kalyānāmapi rogāḥ syuryato rogisamāśrayāt

हयागारस्य पूर्वेण कार्यं भेषजमन्दिरम्। तस्यैव वामतः सर्वसंभारान् परिकल्पयेत्

hayāgārasya pūrveṇa kāryaṃ bheṣajamandiram| tasyaiva vāmataḥ sarvasaṃbhārān parikalpayet

वाजिनां भेषजार्थाय भाण्डानि च विनिक्षिपेत्। अगदानोषधीः स्नेहान् वर्तीश्च लवणानि च

vājināṃ bheṣajārthāya bhāṇḍāni ca vinikṣipet| agadānoṣadhīḥ snehān vartīśca lavaṇāni ca

भेषजागारसविधे कुर्याच्चारिष्टमन्दिरम्। भवनं व्याधितानां च कार्यं वासाय वाजिनाम्

bheṣajāgārasavidhe kuryāccāriṣṭamandiram| bhavanaṃ vyādhitānāṃ ca kāryaṃ vāsāya vājinām

सुगुप्तं तच्च कर्तव्यं पूर्वनिर्दिष्टवेश्मवत्। संबद्धं च विधातव्यमेतद्वेश्मचतुष्टयम्

suguptaṃ tacca kartavyaṃ pūrvanirdiṣṭaveśmavat| saṃbaddhaṃ ca vidhātavyametadveśmacatuṣṭayam

सुधाबन्धदृढैः कुड्यैः सप्राग्ग्रीवोच्चतोरणम्। चत्वार्यपि विशालानि सुगमानि च कारयेत्। वेश्मस्वेवंविधेष्वश्वान् स्थापितान् परिपालयेत्

sudhābandhadṛḍhaiḥ kuḍyaiḥ saprāggrīvoccatoraṇam| catvāryapi viśālāni sugamāni ca kārayet| veśmasvevaṃvidheṣvaśvān sthāpitān paripālayet

अथाप्रयोज्यप्रयोज्यं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

राज्ञां सेनापतीनां च वर्णिनामपि वेश्मसु। यदि वा वास्तुकक्षासु सभाडेवकुलेषु च

rājñāṃ senāpatīnāṃ ca varṇināmapi veśmasu| yadi vā vāstukakṣāsu sabhāḍevakuleṣu ca

शयनासनयानेषु भाजनाभरणेषु च। छत्रध्वजपताकासु सर्वोपकरणेषु च

śayanāsanayāneṣu bhājanābharaṇeṣu ca| chatradhvajapatākāsu sarvopakaraṇeṣu ca

अप्रयोज्यानि यानि स्युः प्रयोक्तव्यानि यानि च। विस्तरात्तानि कथ्यन्ते हितार्थमथ देहिनाम्

aprayojyāni yāni syuḥ prayoktavyāni yāni ca| vistarāttāni kathyante hitārthamatha dehinām

पूर्वोक्तानां नृपादीनां यानि वेश्मसु केवलम्। अप्रयोज्यानि तान्येव पूर्वमत्राभिदध्महे

pūrvoktānāṃ nṛpādīnāṃ yāni veśmasu kevalam| aprayojyāni tānyeva pūrvamatrābhidadhmahe

तेषु नैव प्रयोक्तव्याः समस्ता अपि देवताः। दैत्या ग्रहास्तथा तारा यक्षगन्धर्वराक्षसाः

teṣu naiva prayoktavyāḥ samastā api devatāḥ| daityā grahāstathā tārā yakṣagandharvarākṣasāḥ

पिशाचाः पितरः प्रेताः सिद्धविद्याधरोरगाः। चारणा भूतसङ्घाश्च तेषां योषाः सुतास्तथा

piśācāḥ pitaraḥ pretāḥ siddhavidyādharoragāḥ| cāraṇā bhūtasaṅghāśca teṣāṃ yoṣāḥ sutāstathā

प्रतीहाराः प्रतीहार्यस्तेषामधिकृताश्च ये। आयुधानि तदीयानि सर्वे चाप्सरसां गणाः

pratīhārāḥ pratīhāryasteṣāmadhikṛtāśca ye| āyudhāni tadīyāni sarve cāpsarasāṃ gaṇāḥ

दीक्षितव्रतिपाषण्डिनास्तिकाः क्षुत्प्रपीडिताः। व्याधिबन्धनशस्त्राग्नितैलासृक्पङ्कपांसुभिः

dīkṣitavratipāṣaṇḍināstikāḥ kṣutprapīḍitāḥ| vyādhibandhanaśastrāgnitailāsṛkpaṅkapāṃsubhiḥ

शूलज्वरादिभिश्चार्ता येऽन्येऽप्येवंविधा नराः। मत्तोन्मत्तजडक्लीबनग्नान्धबधिरादयः

śūlajvarādibhiścārtā ye'nye'pyevaṃvidhā narāḥ| mattonmattajaḍaklībanagnāndhabadhirādayaḥ

दोलाक्रीडाश्च नेष्यन्ते ग्रहणानि च दन्तिनाम्। देवासुराद्याः सङ्ग्रामा विग्रहाच महीक्षिताम्

dolākrīḍāśca neṣyante grahaṇāni ca dantinām| devāsurādyāḥ saṅgrāmā vigrahāca mahīkṣitām

प्राणियुद्धविमर्दाश्च मृगया च न शस्यते। रौद्र दीनाद्भुतत्रासबीभत्सकरुणा रसाः

prāṇiyuddhavimardāśca mṛgayā ca na śasyate| raudra dīnādbhutatrāsabībhatsakaruṇā rasāḥ

न प्राणिषु प्रयोक्तव्या हास्यशृङ्गारवर्जिताः। हस्त्यश्वरथयानानि विमानायतनानि च

na prāṇiṣu prayoktavyā hāsyaśṛṅgāravarjitāḥ| hastyaśvarathayānāni vimānāyatanāni ca

चण्डानलप्रदीप्तानि भवनानि वनानि च। वृक्षाः पुष्पफलैर्हीना विहङ्गावासदूषिताः

caṇḍānalapradīptāni bhavanāni vanāni ca| vṛkṣāḥ puṣpaphalairhīnā vihaṅgāvāsadūṣitāḥ

एकद्विशाखा रूक्षाश्च भग्नाः शुष्काः सकोटराः। कदम्बशाल्मलीशेलुतारक्षारलुकादयः

ekadviśākhā rūkṣāśca bhagnāḥ śuṣkāḥ sakoṭarāḥ| kadambaśālmalīśelutārakṣāralukādayaḥ

भूतालयत्वान्नेष्यन्ते कटुकण्टकिनश्च ये। गृध्रोलूका विहङ्गेषु कपोतश्येनवायसाः

bhūtālayatvānneṣyante kaṭukaṇṭakinaśca ye| gṛdhrolūkā vihaṅgeṣu kapotaśyenavāyasāḥ

कङ्कश्चेति न शस्यन्ते खगा रात्रिचराश्च ये। गजाश्वमहिषाश्चोष्ट्रा मार्जारखरवानराः

kaṅkaśceti na śasyante khagā rātricarāśca ye| gajāśvamahiṣāścoṣṭrā mārjārakharavānarāḥ

सिंहो व्याघ्रस्तरक्षुश्च वराहमृगजम्वुकाः। तथा वनचरा ये च क्रव्यादा मृगपक्षिणः

siṃho vyāghrastarakṣuśca varāhamṛgajamvukāḥ| tathā vanacarā ye ca kravyādā mṛgapakṣiṇaḥ

गृहेष्वेते न कर्तव्याः शैलाटव्याश्रिताश्च ये। अमीषां करणादर्थैराचार्यो विप्रमुच्यते

gṛheṣvete na kartavyāḥ śailāṭavyāśritāśca ye| amīṣāṃ karaṇādarthairācāryo vipramucyate

व्याधिं घोरमवाप्नोति व्यसनं बन्धमेव च। यत्र तत्र गृहस्वामी धनहानिं पराजयम्

vyādhiṃ ghoramavāpnoti vyasanaṃ bandhameva ca| yatra tatra gṛhasvāmī dhanahāniṃ parājayam

प्रवासं बन्धनं नाशं मृत्युं वा क्षिप्रमाप्नुयात्। इत्युक्तान्यप्रशस्तानि गृहेषु गृहमेधिनाम्

pravāsaṃ bandhanaṃ nāśaṃ mṛtyuṃ vā kṣipramāpnuyāt| ityuktānyapraśastāni gṛheṣu gṛhamedhinām

तत्र यानि प्रयोज्यानि कथ्यन्ते तान्यतः परम्। यस्य यत्र भवेद्भक्तिर्या चास्य कुलदेवता

tatra yāni prayojyāni kathyante tānyataḥ param| yasya yatra bhavedbhaktiryā cāsya kuladevatā

हस्तकॢप्तप्रमाणेन तान् कुर्वन् स्यान्न दोषभाक्। तद्द्वारपार्श्वयोः कार्यौ प्रतीहारौ खलङ्कृतौ

hastakḷptapramāṇena tān kurvan syānna doṣabhāk| taddvārapārśvayoḥ kāryau pratīhārau khalaṅkṛtau

वेत्रदण्डव्यग्रकरौ खड्गकोशपरिच्छदौ। रूपयौवनसम्पन्नौ विचित्राम्बरभूषणौ

vetradaṇḍavyagrakarau khaḍgakośaparicchadau| rūpayauvanasampannau vicitrāmbarabhūṣaṇau

224

धात्री वामनिका कुब्जा सखीभिः परिवारिता। विदूषकैः कञ्चुकिभिस्तुष्टैरनुगतास्तथा

dhātrī vāmanikā kubjā sakhībhiḥ parivāritā| vidūṣakaiḥ kañcukibhistuṣṭairanugatāstathā

द्वारस्योभयतः कार्याः प्रतीहार्यो मनोरमाः। निधयश्चानुरूपाश्च शङ्खाब्जोज्ज्वललक्षाणाः

dvārasyobhayataḥ kāryāḥ pratīhāryo manoramāḥ| nidhayaścānurūpāśca śaṅkhābjojjvalalakṣāṇāḥ

रत्नद्नीनारराशींश्च वहन्तो वदनोद्गतान्। पद्मस्था पूर्णकुम्भा वा रत्नवस्त्रविभूषिता

ratnadnīnārarāśīṃśca vahanto vadanodgatān| padmasthā pūrṇakumbhā vā ratnavastravibhūṣitā

वक्रैरूर्ध्वस्थितैः पुष्पफलपल्लवसम्भृतैः। पूर्णकुम्भाङ्कुशच्छत्रश्रीवृक्षादर्शचामरैः

vakrairūrdhvasthitaiḥ puṣpaphalapallavasambhṛtaiḥ| pūrṇakumbhāṅkuśacchatraśrīvṛkṣādarśacāmaraiḥ

कार्याष्टमङ्गला द्वारे दामभिः शङ्खमत्स्ययोः। द्वारमण्डलमध्यस्था स्नाप्यमाना गजोत्तमैः

kāryāṣṭamaṅgalā dvāre dāmabhiḥ śaṅkhamatsyayoḥ| dvāramaṇḍalamadhyasthā snāpyamānā gajottamaiḥ

पद्मासना पद्महस्ता श्रीश्च कार्या स्वलङ्कृता। वृषः सवत्सा धेनुर्वा सच्छत्रस्रग्विभूषणा

padmāsanā padmahastā śrīśca kāryā svalaṅkṛtā| vṛṣaḥ savatsā dhenurvā sacchatrasragvibhūṣaṇā

फलभक्तैर्बहुविधैराहारार्थं निवेदितैः। नानापुष्पफलैर्नम्रैः शालैस्तिर्यगवस्थितैः

phalabhaktairbahuvidhairāhārārthaṃ niveditaiḥ| nānāpuṣpaphalairnamraiḥ śālaistiryagavasthitaiḥ

चित्रा पत्रलता लेख्या बाह्याभ्यन्तरभित्तिषु। हंसकारण्डचक्राह्वैर्बिसिनीपत्रवर्तिभिः

citrā patralatā lekhyā bāhyābhyantarabhittiṣu| haṃsakāraṇḍacakrāhvairbisinīpatravartibhiḥ

कुमारकैश्च क्रीडद्भिर्युक्ता ललितबाहुभिः। वासधाम्नि निवेश्यन्ते विचित्राभरणाम्बराः

kumārakaiśca krīḍadbhiryuktā lalitabāhubhiḥ| vāsadhāmni niveśyante vicitrābharaṇāmbarāḥ

रतिक्रीडापरा नार्यो नायकस्तु यदृच्छया। आपाण्डुदेहच्छवयः स्वल्पचारुविभूषणाः

ratikrīḍāparā nāryo nāyakastu yadṛcchayā| āpāṇḍudehacchavayaḥ svalpacāruvibhūṣaṇāḥ

किञ्चित्प्रतनुभिर्गात्रैः कार्याः सुरतलालसाः। प्रवृद्धशाखाविटपैः प्रचलारुणपल्लवैः

kiñcitpratanubhirgātraiḥ kāryāḥ suratalālasāḥ| pravṛddhaśākhāviṭapaiḥ pracalāruṇapallavaiḥ

चम्पकाशोकपुन्नागनानाम्रतिलकादिभिः। छायापुष्पफलोपेतैः वृक्षैरन्यैश्च भूषिताः

campakāśokapunnāganānāmratilakādibhiḥ| chāyāpuṣpaphalopetaiḥ vṛkṣairanyaiśca bhūṣitāḥ

उद्यानभूमयः कार्याः कूजत्पिकमधुव्रताः। ऋतवः फलपुष्पाद्यैः स्वैः स्वैश्चिह्नैरलङ्कृताः

udyānabhūmayaḥ kāryāḥ kūjatpikamadhuvratāḥ| ṛtavaḥ phalapuṣpādyaiḥ svaiḥ svaiścihnairalaṅkṛtāḥ

मनोरमैर्विशेषैश्च खगैश्च समयोचितैः। कादम्बकुररक्रौञ्चहंससारसमेखलाः

manoramairviśeṣaiśca khagaiśca samayocitaiḥ| kādambakurarakrauñcahaṃsasārasamekhalāḥ

तीरान्तोद्गतवानीरकेतकीषण्डमण्डिताः। जलान्तलीनमत्स्यैश्च सञ्छन्ना नलिनीवनैः

tīrāntodgatavānīraketakīṣaṇḍamaṇḍitāḥ| jalāntalīnamatsyaiśca sañchannā nalinīvanaiḥ

लेख्याश्च गृहभित्तीनामधोभागेषु दीर्घिकाः। फलैः समं सभक्षेक्षुमणिकाञ्चनभाजनाः

lekhyāśca gṛhabhittīnāmadhobhāgeṣu dīrghikāḥ| phalaiḥ samaṃ sabhakṣekṣumaṇikāñcanabhājanāḥ

विन्यस्तपद्मिनीपत्राः सोत्पलाः पानभूमयः। विचित्रातोद्यहस्ताश्च नृत्यगीतविचक्षणाः

vinyastapadminīpatrāḥ sotpalāḥ pānabhūmayaḥ| vicitrātodyahastāśca nṛtyagītavicakṣaṇāḥ

मुदिता ललना लेख्याः प्रेक्षासङ्गीतभूमिषु। प्रकल्प्याः पञ्जरस्थाश्च चकोरशुकसारिकाः

muditā lalanā lekhyāḥ prekṣāsaṅgītabhūmiṣu| prakalpyāḥ pañjarasthāśca cakoraśukasārikāḥ

प्रहृष्टाः परपुष्टाश्च मयूराश्च सकुक्कुटाः। इति यानि प्रदिष्टानि प्रयोक्तव्यानि वेश्मनि

prahṛṣṭāḥ parapuṣṭāśca mayūrāśca sakukkuṭāḥ| iti yāni pradiṣṭāni prayoktavyāni veśmani

तानि सर्वाणि शस्तानि सर्वोपकरणेष्वपि। देवयोनिगणास्तद्वत्पुरुषाश्च विनिन्दिताः

tāni sarvāṇi śastāni sarvopakaraṇeṣvapi| devayonigaṇāstadvatpuruṣāśca vininditāḥ

साक्रन्दाश्च न शस्यन्ते पीठशय्यासनादिषु। पुरस्तात्कीर्तितान्यत्र प्रयोक्तव्यानि यानि च

sākrandāśca na śasyante pīṭhaśayyāsanādiṣu| purastātkīrtitānyatra prayoktavyāni yāni ca

तानि शस्तानि कक्षासु सभादेवकुलेषु च। दिव्यमानुषसम्बद्धान्याख्यानाख्यायिकादिषु

tāni śastāni kakṣāsu sabhādevakuleṣu ca| divyamānuṣasambaddhānyākhyānākhyāyikādiṣu

प्रोक्तानि तानि तावन्ति शुभान्यालेख्यकादिषु। इति कथितमयोज्यं योजनीयं च बुद्ध्या। भवनशयनकक्षादेवधिष्ण्यादिकेषु। विरचयति यथोक्तं निन्दितं वर्जयेद्यः। स भवति नृपतीनां शिल्पिनां चार्चनीयः

proktāni tāni tāvanti śubhānyālekhyakādiṣu| iti kathitamayojyaṃ yojanīyaṃ ca buddhyā| bhavanaśayanakakṣādevadhiṣṇyādikeṣu| viracayati yathoktaṃ ninditaṃ varjayedyaḥ| sa bhavati nṛpatīnāṃ śilpināṃ cārcanīyaḥ

अथ शिलान्यासविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

अथ ब्रूमः शिलान्यासविधिमत्र यथागमम्। तत्रोदगयन्ते पुण्ये शुक्लपक्षे शुभेऽहनि

atha brūmaḥ śilānyāsavidhimatra yathāgamam| tatrodagayante puṇye śuklapakṣe śubhe'hani

स्थिरग्रहस्य दिवसे करणे च गुणान्विते। तिष्येऽश्विनीषु रोहिण्यामुत्तरेष्वपि च त्रिषु

sthiragrahasya divase karaṇe ca guṇānvite| tiṣye'śvinīṣu rohiṇyāmuttareṣvapi ca triṣu

रेवत्यां श्रवणे हस्ते शिलाविन्यासमाचरेत्। स्थिरस्य राशेरुदये सौम्यमित्रावलोकिते

revatyāṃ śravaṇe haste śilāvinyāsamācaret| sthirasya rāśerudaye saumyamitrāvalokite

सम्यङ्निमित्तशकुनस्वस्तिपुण्याहवाचिते। हर्षोदये च मनसः कुर्याद्वास्तोर्निवेशनम्

samyaṅnimittaśakunasvastipuṇyāhavācite| harṣodaye ca manasaḥ kuryādvāstorniveśanam

भद्रः प्रकृत्या शास्त्रज्ञः शुचिः स्नातः समाहितः। कर्मारभेत स्थपतिः कृतदेवार्चनक्रियः

bhadraḥ prakṛtyā śāstrajñaḥ śuciḥ snātaḥ samāhitaḥ| karmārabheta sthapatiḥ kṛtadevārcanakriyaḥ

पूर्णां समामविकलां चतुरश्रामनिन्दिताम्। शिलामाद्यां चये साध्वीं परीक्षेत विचक्षणः

pūrṇāṃ samāmavikalāṃ caturaśrāmaninditām| śilāmādyāṃ caye sādhvīṃ parīkṣeta vicakṣaṇaḥ

कुम्भाङ्कुशध्वजच्छत्रमत्स्यचामरतोरणैः। दूर्वानागफलोष्णीषपुष्पस्वस्तिकवेदिभिः

kumbhāṅkuśadhvajacchatramatsyacāmaratoraṇaiḥ| dūrvānāgaphaloṣṇīṣapuṣpasvastikavedibhiḥ

नन्द्यावर्तैः सचमरैः कूर्मपद्मनिशाकरैः। वज्रैः प्रशस्तैः प्राकारैर्भूषिताः कर्मणो हिताः

nandyāvartaiḥ sacamaraiḥ kūrmapadmaniśākaraiḥ| vajraiḥ praśastaiḥ prākārairbhūṣitāḥ karmaṇo hitāḥ

दीर्घा ह्रस्वाल्पविषमाछाभाध्मातापरीक्षिता। दिङ्मूढा चाङ्गहीना च सास्थ्यङ्गारा सशर्करा

dīrghā hrasvālpaviṣamāchābhādhmātāparīkṣitā| diṅmūḍhā cāṅgahīnā ca sāsthyaṅgārā saśarkarā

खण्डा दुःपक्वनिर्भिन्ना कृष्णा दोषभयावहा। नृणां पशुतुरङ्गाणां पदाङ्काः स्वस्तिवृद्धये

khaṇḍā duḥpakvanirbhinnā kṛṣṇā doṣabhayāvahā| nṛṇāṃ paśuturaṅgāṇāṃ padāṅkāḥ svastivṛddhaye

कव्यान्मृगविहङ्गानां पादैः स्पृष्टास्तु वर्जयेत्। नन्दाभद्रा जयापूर्णाश्चतस्रः स्युरिमाः शिलाः

kavyānmṛgavihaṅgānāṃ pādaiḥ spṛṣṭāstu varjayet| nandābhadrā jayāpūrṇāścatasraḥ syurimāḥ śilāḥ

वासिष्ठी काश्यपी तद्वद्भार्गव्याङ्गिरसीति ताः। तत्र प्रागुत्तरे देशे संनिवेशस्य वास्तुनः

vāsiṣṭhī kāśyapī tadvadbhārgavyāṅgirasīti tāḥ| tatra prāguttare deśe saṃniveśasya vāstunaḥ

नैरृत्यां वा सकुसुमां समां गोचर्मसम्मिताम्। वेदीं सगन्धकलशां चतुरश्रां प्रकल्पयेत्

nairṛtyāṃ vā sakusumāṃ samāṃ gocarmasammitām| vedīṃ sagandhakalaśāṃ caturaśrāṃ prakalpayet

आग्नेय्यामादितो नन्दां स्थापयेत्क्रमशः शिलाम्। अकालमूलैरव्यङ्गैः सपद्मोत्पलपल्लवैः

āgneyyāmādito nandāṃ sthāpayetkramaśaḥ śilām| akālamūlairavyaṅgaiḥ sapadmotpalapallavaiḥ

सर्वौषधिहिरण्याद्यैर्हेमराजतमृन्मयैः। कुम्भैस्ताम्रमयैश्चापि मन्त्रैस्तामभिषेचयेत्

sarvauṣadhihiraṇyādyairhemarājatamṛnmayaiḥ| kumbhaistāmramayaiścāpi mantraistāmabhiṣecayet

तीर्थप्रस्रवणाम्भोभिः सरत्नाक्षतपङ्कजैः। सुगन्धिभिः सपुण्याहमभिषेकं प्रयोजयेत्

tīrthaprasravaṇāmbhobhiḥ saratnākṣatapaṅkajaiḥ| sugandhibhiḥ sapuṇyāhamabhiṣekaṃ prayojayet

जाह्नवीयमुनारेवासरस्वत्यादिसम्भवैः। महानदीजलं शस्तं शुभतीर्थभवं तथा

jāhnavīyamunārevāsarasvatyādisambhavaiḥ| mahānadījalaṃ śastaṃ śubhatīrthabhavaṃ tathā

तथाद्रि वनवेशन्तदेवायतनजानि च। अभिषेकाथमम्भांसि यथालाभमुपाहरेत्

tathādri vanaveśantadevāyatanajāni ca| abhiṣekāthamambhāṃsi yathālābhamupāharet

मन्त्रेणानेन चैतासामभिषेकं समाचरेत्। हिरण्यवर्णाः पावन्यः शुचयो दुरितच्छिदः

mantreṇānena caitāsāmabhiṣekaṃ samācaret| hiraṇyavarṇāḥ pāvanyaḥ śucayo duritacchidaḥ

पुनन्तु शान्ताःश्रीमत्य आपो युष्मान्मधुच्युतः। मन्त्रपूतेन पयसा स्नापयित्वा ततः शिलाम्

punantu śāntāḥśrīmatya āpo yuṣmānmadhucyutaḥ| mantrapūtena payasā snāpayitvā tataḥ śilām

स्थपतिर्गन्धकल्केन मङ्गल्येनानुलेपयेत्। हिमचन्दनपूर्णेन व्यवकीर्य सुगन्धिना

sthapatirgandhakalkena maṅgalyenānulepayet| himacandanapūrṇena vyavakīrya sugandhinā

तरसा छादयेदेनां सलाजैः पुष्पदामभिः। धूपमाल्योपहारैश्च दधिमांसाक्षतादिभिः

tarasā chādayedenāṃ salājaiḥ puṣpadāmabhiḥ| dhūpamālyopahāraiśca dadhimāṃsākṣatādibhiḥ

पूजयेदिष्टकां देवीं वस्त्रयुग्मैश्च पुष्कलैः। निवेशनान्ते नैरृत्यां तदा विप्रानवस्थितान्

pūjayediṣṭakāṃ devīṃ vastrayugmaiśca puṣkalaiḥ| niveśanānte nairṛtyāṃ tadā viprānavasthitān

समसङ्ख्याञ्शुचीन्प्राज्ञानर्चयेद्दक्षिणाफलैः। ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहगीतवादित्रनिस्वनैः

samasaṅkhyāñśucīnprājñānarcayeddakṣiṇāphalaiḥ| oṅkārasvastipuṇyāhagītavāditranisvanaiḥ

कर्ता जनितरोमाश्चस्तेभ्यः कुर्यान्नमस्क्रियाम्। निवेद्य वास्तोष्पतये भूतेभ्यश्च ततो बलिम्

kartā janitaromāścastebhyaḥ kuryānnamaskriyām| nivedya vāstoṣpataye bhūtebhyaśca tato balim

तासां चतसृणामन्याः कुर्यादुपशिलाः पृथक्। प्राकारस्वस्तिकाङ्के द्वे तथा श्रीवत्सलक्षणा

tāsāṃ catasṛṇāmanyāḥ kuryādupaśilāḥ pṛthak| prākārasvastikāṅke dve tathā śrīvatsalakṣaṇā

नन्द्यावर्तस्तु पूर्णायां भवेदेको यथाक्रमम्। कर्णे प्राग्दक्षिणे नन्दां वास्तुनः स्थापयेदधः

nandyāvartastu pūrṇāyāṃ bhavedeko yathākramam| karṇe prāgdakṣiṇe nandāṃ vāstunaḥ sthāpayedadhaḥ

अन्याः क्रमेण भद्रा द्याः कोणेष्वन्येषु च त्रिषु। प्रतिष्ठापनमन्त्राश्च तासां चतसृणामपि

anyāḥ krameṇa bhadrā dyāḥ koṇeṣvanyeṣu ca triṣu| pratiṣṭhāpanamantrāśca tāsāṃ catasṛṇāmapi

चत्वार ऋषिभिर्गीताः शाश्वतारम्भदर्शनाः। वीर्येणादिवराहस्य वेदार्यैस्त्वभिमन्त्रिताः

catvāra ṛṣibhirgītāḥ śāśvatārambhadarśanāḥ| vīryeṇādivarāhasya vedāryaistvabhimantritāḥ

वसिष्ठनन्दिनीं नन्दां प्राक् प्रतिष्ठापयाम्यहम्। सुमुहूर्ते सुदिवसे सा त्वं नन्दे निवेशिता

vasiṣṭhanandinīṃ nandāṃ prāk pratiṣṭhāpayāmyaham| sumuhūrte sudivase sā tvaṃ nande niveśitā

आयुः कारयितुर्दीर्घं श्रियं चाग्र्यामिहावह। भद्रा सि सर्वतोभद्रा भद्रे भद्रं विधीयतम्

āyuḥ kārayiturdīrghaṃ śriyaṃ cāgryāmihāvaha| bhadrā si sarvatobhadrā bhadre bhadraṃ vidhīyatam

कश्यपस्य प्रियसुते श्रीरस्तु गृहमेधिनः। जये विजयतां स्वामी गृहस्यास्य महात्मनः

kaśyapasya priyasute śrīrastu gṛhamedhinaḥ| jaye vijayatāṃ svāmī gṛhasyāsya mahātmanaḥ

आचन्द्रा र्कं यशश्चास्य भूम्यामिह विरोहतु। त्वयि सम्पूर्णचन्द्रा भे न्यस्तायां वास्तुनस्तले

ācandrā rkaṃ yaśaścāsya bhūmyāmiha virohatu| tvayi sampūrṇacandrā bhe nyastāyāṃ vāstunastale

भवत्येष गृहस्वामी पूर्णे पूर्णमनोरथः। इति मूलचयो मन्त्रैः कुर्यात्स्वस्तिकवाचनैः

bhavatyeṣa gṛhasvāmī pūrṇe pūrṇamanorathaḥ| iti mūlacayo mantraiḥ kuryātsvastikavācanaiḥ

ताभिर्हिरण्यवर्णाभिः शिलाभिः सममद्भुतम्। प्रागुदक्प्लवना धन्या न प्रत्यग्दक्षिणाप्लवा

tābhirhiraṇyavarṇābhiḥ śilābhiḥ samamadbhutam| prāgudakplavanā dhanyā na pratyagdakṣiṇāplavā

इष्टकाश्चैत्यभवनप्राकारपुरकर्मसु। विताने चितिविन्यासे चतुर्मुखनिकेतने

iṣṭakāścaityabhavanaprākārapurakarmasu| vitāne citivinyāse caturmukhaniketane

पुरोधाः शान्तिवेदीषु प्रतिमास्थापनेषु च। याज्ञिकेन विधानेन क्रमशः स्थापयेच्छिलाः

purodhāḥ śāntivedīṣu pratimāsthāpaneṣu ca| yājñikena vidhānena kramaśaḥ sthāpayecchilāḥ

त्रैशोकौर्णासभासैस्ताः सामभिः स महाव्रतैः। गायत्र्युष्णिगनुष्टुब्भिर्बृहत्या च यथाक्रमम्

traiśokaurṇāsabhāsaistāḥ sāmabhiḥ sa mahāvrataiḥ| gāyatryuṣṇiganuṣṭubbhirbṛhatyā ca yathākramam

चयान् समस्तांश्चिनुयाच्चतुरो विरमेत् ततः। ज्ञात्वा भित्तिप्रमाणं च चितेश्चयचतुष्टयम्

cayān samastāṃścinuyāccaturo viramet tataḥ| jñātvā bhittipramāṇaṃ ca citeścayacatuṣṭayam

समाप्यमादिकर्मैवं कनिष्ठं च यथोत्तरम्। प्रतिष्ठितास्ताः प्रथमं भूतले सुस्थिताः समाः

samāpyamādikarmaivaṃ kaniṣṭhaṃ ca yathottaram| pratiṣṭhitāstāḥ prathamaṃ bhūtale susthitāḥ samāḥ

न चालयेच्चालने स्याद्गृहभर्तुर्महद् भयम्। कम्पने च भयं विद्यादेतासां स्थिरतां पुनः

na cālayeccālane syādgṛhabharturmahad bhayam| kampane ca bhayaṃ vidyādetāsāṃ sthiratāṃ punaḥ

स्थपतेर्गृहभर्तुश्च मङ्गलं परमं विदुः। प्राग्दक्षिणायां चलने गृहभर्तुर्महद्भयम्

sthapatergṛhabhartuśca maṅgalaṃ paramaṃ viduḥ| prāgdakṣiṇāyāṃ calane gṛhabharturmahadbhayam

भार्याविनाशो नैरृत्यां शून्यं भीतिर्मरुद्दिशि। गुरोश्च भयमैशान्यामपचारेऽपि तद्भवेत्

bhāryāvināśo nairṛtyāṃ śūnyaṃ bhītirmaruddiśi| gurośca bhayamaiśānyāmapacāre'pi tadbhavet

प्रथमं स्थापितेनैवं स्तम्भानपि न चालयेत्। नोद्धरेत प्रणुद्याच्च विधिस्तुल्यो यतोऽनयोः

prathamaṃ sthāpitenaivaṃ stambhānapi na cālayet| noddhareta praṇudyācca vidhistulyo yato'nayoḥ

विन्यासं प्रथमं तस्मात्कुर्यात् सम्यक् समाहितः। शिलानां स्थपतिस्तद्वत्स्तम्भानामपि सर्वथा

vinyāsaṃ prathamaṃ tasmātkuryāt samyak samāhitaḥ| śilānāṃ sthapatistadvatstambhānāmapi sarvathā

द्वारप्राकारशालानां नगराणां च वेश्मनाम्। तत्प्रमाणो विधिर्यस्मात्तस्मात्तत्रादृतो भवेत्

dvāraprākāraśālānāṃ nagarāṇāṃ ca veśmanām| tatpramāṇo vidhiryasmāttasmāttatrādṛto bhavet

अथ बलिदानविधिर्नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः

इदानीमभिधास्यामो बलिरूपविधेः क्रमम्। येन येनार्चिता देवास्तुष्यन्ति समहेश्वराः

idānīmabhidhāsyāmo balirūpavidheḥ kramam| yena yenārcitā devāstuṣyanti samaheśvarāḥ

मण्डलं वास्तुनो मध्ये गोमयेन प्रकल्पयेत्। कलशं तत्र विन्यस्येत् सप्रसूनं सकाञ्चनम्

maṇḍalaṃ vāstuno madhye gomayena prakalpayet| kalaśaṃ tatra vinyasyet saprasūnaṃ sakāñcanam

वास्तुदेवास्ततः कल्प्या यथास्थाननियोगतः। सधुपेर्विविधैर्माल्यैरर्घ्यं पश्चान्निवेदयेत्

vāstudevāstataḥ kalpyā yathāsthānaniyogataḥ| sadhupervividhairmālyairarghyaṃ paścānnivedayet

अर्चयेद्विश्वकर्माणं माल्यैर्धूपैर्विलेपनैः। भक्षैः फलैर्बहुविधैः पूजयेत्सुसमाहितः

arcayedviśvakarmāṇaṃ mālyairdhūpairvilepanaiḥ| bhakṣaiḥ phalairbahuvidhaiḥ pūjayetsusamāhitaḥ

आज्येन पयसा दध्ना पूजयेच्छिखिनं पुनः। शालिगोधूममुद्ग्राद्यैर्धान्यैः पर्ज्जन्यमर्चयेत्

ājyena payasā dadhnā pūjayecchikhinaṃ punaḥ| śāligodhūmamudgrādyairdhānyaiḥ parjjanyamarcayet

जयन्तं पूजयेदाम्रद्रा क्षाखर्जूरिकादिभिः। मालतीमल्लिकाभिश्च पूजयेत्त्रिदशाधिपम्

jayantaṃ pūjayedāmradrā kṣākharjūrikādibhiḥ| mālatīmallikābhiśca pūjayettridaśādhipam

पुष्पै रक्तैस्तथा धूपै रक्तचन्दनलेपनैः। ततः सूर्यं जगन्नाथं पूजयेल्लोकचक्षुषम्

puṣpai raktaistathā dhūpai raktacandanalepanaiḥ| tataḥ sūryaṃ jagannāthaṃ pūjayellokacakṣuṣam

जम्बीरैर्बीजपूरैश्च नारङ्गैः पीतकैः फलैः। पूजयेत्सत्यनामानं देवं तेन स तुष्यति

jambīrairbījapūraiśca nāraṅgaiḥ pītakaiḥ phalaiḥ| pūjayetsatyanāmānaṃ devaṃ tena sa tuṣyati

मत्स्यमांसैश्च तुष्यन्ति सर्वे रक्षःपुरोगमाः। सितैः फलैर्नारिकेलैर्भृशश्च परितुष्यति

matsyamāṃsaiśca tuṣyanti sarve rakṣaḥpurogamāḥ| sitaiḥ phalairnārikelairbhṛśaśca parituṣyati

गन्धधूपप्रयोगैश्च नभोनामानमर्चयेत्। पुष्पैः सुगन्धिभिः शुक्लैर्मारुतः परितुष्यति

gandhadhūpaprayogaiśca nabhonāmānamarcayet| puṣpaiḥ sugandhibhiḥ śuklairmārutaḥ parituṣyati

कृसरं मधुसंयुक्तं पूष्णे भक्त्या निवेदयेत्। वितथं तु शुभैरन्यैर्मद्यमांसविवर्जितैः

kṛsaraṃ madhusaṃyuktaṃ pūṣṇe bhaktyā nivedayet| vitathaṃ tu śubhairanyairmadyamāṃsavivarjitaiḥ

पूजितस्तुष्टिमायाति विवस्वांश्च महामुनिः। पुष्पैः सपुष्पकैस्तुष्टिमवाप्नोति गृहक्षतः

pūjitastuṣṭimāyāti vivasvāṃśca mahāmuniḥ| puṣpaiḥ sapuṣpakaistuṣṭimavāpnoti gṛhakṣataḥ

मत्स्यमांसयुतैर्भव्यैर्यमतुष्टिः सदा भवेत्। पुन्नागागरुधूपेन गन्धर्वानर्चयेद्बुधः

matsyamāṃsayutairbhavyairyamatuṣṭiḥ sadā bhavet| punnāgāgarudhūpena gandharvānarcayedbudhaḥ

मृगमांसयुतैर्भक्षैर्भृङ्गराजं च तर्पयेत्। राजजम्बूफलैर्बिल्वैर्देवमभ्यर्चयेन्मृगम्

mṛgamāṃsayutairbhakṣairbhṛṅgarājaṃ ca tarpayet| rājajambūphalairbilvairdevamabhyarcayenmṛgam

पायसैर्मधुसंयुक्तैर्मांसैर्भक्तैश्च शोभनैः। कर्पूरसुरभिद्र व्यगर्भैः संपूजयेत्पितॄन्

pāyasairmadhusaṃyuktairmāṃsairbhaktaiśca śobhanaiḥ| karpūrasurabhidra vyagarbhaiḥ saṃpūjayetpitṝn

सपुष्पैर्मोदकैर्लाजैः पललैश्च विमिश्रितैः। दौवारिकं प्रयत्नेन पूजयेद्विघ्नकारकम्

sapuṣpairmodakairlājaiḥ palalaiśca vimiśritaiḥ| dauvārikaṃ prayatnena pūjayedvighnakārakam

अपूर्वैः शोभनैर्गन्धैर्धूपैर्माल्यैरनुत्तमैः। पुष्पैः कण्टकजातीनां सुग्रीवं पूजयेत्सदा

apūrvaiḥ śobhanairgandhairdhūpairmālyairanuttamaiḥ| puṣpaiḥ kaṇṭakajātīnāṃ sugrīvaṃ pūjayetsadā

सपुष्पैर्लापकैर्भक्ष्यैर्दधियुक्तान्नपायसैः। अर्चयत्पुष्पदन्तं तु यशोवीर्यान्वितं सुरम्

sapuṣpairlāpakairbhakṣyairdadhiyuktānnapāyasaiḥ| arcayatpuṣpadantaṃ tu yaśovīryānvitaṃ suram

मांसैश्च सूकरादीनां वैनतेयं सदार्चयेत्। वरुणं च महासत्त्वं पूजयेद्धूपचन्दनैः

māṃsaiśca sūkarādīnāṃ vainateyaṃ sadārcayet| varuṇaṃ ca mahāsattvaṃ pūjayeddhūpacandanaiḥ

राहुं च मांससंयुक्तैस्तर्पयेद्भक्ष्यभोजनैः। रुधिरेण प्रदत्तेन तुष्टिमेति शनैश्चरः

rāhuṃ ca māṃsasaṃyuktaistarpayedbhakṣyabhojanaiḥ| rudhireṇa pradattena tuṣṭimeti śanaiścaraḥ

मांसेन तु क्षयस्तुष्टिं रोगाणामधिपो व्रजेत्। मेदसा पूजयेद्रो गं सर्वलोकभयङ्करम्

māṃsena tu kṣayastuṣṭiṃ rogāṇāmadhipo vrajet| medasā pūjayedro gaṃ sarvalokabhayaṅkaram

वासुकिं क्षीरदानेन पूजयेत् सततं नरः। पूर्ववत्पूजयेद्देवं विश्वकर्माणमीश्वरम्

vāsukiṃ kṣīradānena pūjayet satataṃ naraḥ| pūrvavatpūjayeddevaṃ viśvakarmāṇamīśvaram

सितप्रसूनविन्यासैर्भल्लाटं पूजयेद्बुधः। दधियुक्तेन चान्नेन सोमं सर्वत्र पूजयेत्

sitaprasūnavinyāsairbhallāṭaṃ pūjayedbudhaḥ| dadhiyuktena cānnena somaṃ sarvatra pūjayet

कुबेरं धूपदानेन पूजयेत् सततं नरः। अदितिं च सुवर्णेन पद्मैरपि च पूजयेत्

kuberaṃ dhūpadānena pūjayet satataṃ naraḥ| aditiṃ ca suvarṇena padmairapi ca pūjayet

अर्कमन्दारमालाभिर्वृषभं च समर्चयेत्। अन्येषामपि देवानामर्चनं धूपसाम्प्रतैः

arkamandāramālābhirvṛṣabhaṃ ca samarcayet| anyeṣāmapi devānāmarcanaṃ dhūpasāmprataiḥ

सर्वपुष्पफलैश्चैषां कार्यं बुद्धिमता सदा। इत्येते बलयः सर्वे शान्त्यर्थं परिकल्पिताः

sarvapuṣpaphalaiścaiṣāṃ kāryaṃ buddhimatā sadā| ityete balayaḥ sarve śāntyarthaṃ parikalpitāḥ

शोधने कर्षणे भूमेः साधने रूपकल्पने। गृहे प्रवेशने रम्ये तिथिमभ्युदयेषु च

śodhane karṣaṇe bhūmeḥ sādhane rūpakalpane| gṛhe praveśane ramye tithimabhyudayeṣu ca

स्कन्धावारनिवेशेषु पुरग्रामनिवेशने। देवालयक्षितिपवेश्मनिवेशनेषु। प्रोक्तान् बलीन् प्रवितरेत्प्रयतः सुरेभ्यः। प्रारम्भमन्यमपि वास्तुगतं चिकीर्षुः। कुर्वन्निमं विधिमभीप्सितभाजनं स्यात्

skandhāvāraniveśeṣu puragrāmaniveśane| devālayakṣitipaveśmaniveśaneṣu| proktān balīn pravitaretprayataḥ surebhyaḥ| prārambhamanyamapi vāstugataṃ cikīrṣuḥ| kurvannimaṃ vidhimabhīpsitabhājanaṃ syāt

अथ कीलकसूत्रपातो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

वर्णानां यानि दारूणि कीलकार्यं नियोजयेत्। इदानीं तानि वक्ष्यामि श्रेयःकीर्त्तिहिताय च

varṇānāṃ yāni dārūṇi kīlakāryaṃ niyojayet| idānīṃ tāni vakṣyāmi śreyaḥkīrttihitāya ca

खदिरोदुम्बराश्वत्थशालशाकधवार्जुनाः। अञ्जनः कदराशोकतिनिशारुणचन्दनाः

khadirodumbarāśvatthaśālaśākadhavārjunāḥ| añjanaḥ kadarāśokatiniśāruṇacandanāḥ

शिरीषसर्जन्यग्रोधवेणवः कीलकर्मणि। पुन्नामानो द्रुमाः शस्ताः स्त्रीनामानो विगर्हिताः

śirīṣasarjanyagrodhaveṇavaḥ kīlakarmaṇi| punnāmāno drumāḥ śastāḥ strīnāmāno vigarhitāḥ

अश्वत्थः खदिरश्चैतौ विप्राणां वृद्धिकारकौ। रक्तचन्दनवेणूत्थकीलौ क्षत्रस्य पूजितौ

aśvatthaḥ khadiraścaitau viprāṇāṃ vṛddhikārakau| raktacandanaveṇūtthakīlau kṣatrasya pūjitau

शाकश्च खदिरश्चेति सामन्तानां हिताविमौ। कीलौ शालशिरीषोत्थौ वैश्यानां कीर्तितौ शुभौ

śākaśca khadiraśceti sāmantānāṃ hitāvimau| kīlau śālaśirīṣotthau vaiśyānāṃ kīrtitau śubhau

शूद्र जाटेस्तु तिनिशधवार्जुनसमुद्भवाः। वैश्यवेश्मसु सौभाग्यकार्ये च स्युरशोकजाः

śūdra jāṭestu tiniśadhavārjunasamudbhavāḥ| vaiśyaveśmasu saubhāgyakārye ca syuraśokajāḥ

न्यग्रोधो वणिजां धाम्नि भूमिकर्मण्युदुम्बरः। महामात्रश्ववैद्यानां कीलाः सर्जार्जुना गृहे

nyagrodho vaṇijāṃ dhāmni bhūmikarmaṇyudumbaraḥ| mahāmātraśvavaidyānāṃ kīlāḥ sarjārjunā gṛhe

विप्राणां सर्ववर्णोत्थाः क्षत्रियाणां त्रिवर्णजाः। वर्णद्वयोक्ता वैश्यानां शूद्रा णां स्वानुलोमतः

viprāṇāṃ sarvavarṇotthāḥ kṣatriyāṇāṃ trivarṇajāḥ| varṇadvayoktā vaiśyānāṃ śūdrā ṇāṃ svānulomataḥ

प्रतिलोमा न कर्तव्याः कीलका भूतिमिच्छता। प्रमाणान्यथ कीलानां निगद्यन्ते पृथक्पृथक्

pratilomā na kartavyāḥ kīlakā bhūtimicchatā| pramāṇānyatha kīlānāṃ nigadyante pṛthakpṛthak

द्वात्रिंशदङ्गुलाः कीला विप्राणां स्युः शुभावहाः। क्षत्रियाणां पुनश्चाष्टाविंशत्यङ्गुलसम्मिताः

dvātriṃśadaṅgulāḥ kīlā viprāṇāṃ syuḥ śubhāvahāḥ| kṣatriyāṇāṃ punaścāṣṭāviṃśatyaṅgulasammitāḥ

चतुर्विंशत्यङ्गुलाश्च वैश्यानां शुभदायिनः। विंशत्याद्यङ्गुलैः कीलाः शूद्र जातेस्तु ते हिताः

caturviṃśatyaṅgulāśca vaiśyānāṃ śubhadāyinaḥ| viṃśatyādyaṅgulaiḥ kīlāḥ śūdra jātestu te hitāḥ

षडङ्गुलपरीणाहाः सर्वेष्वेते शुभावहाः। ब्राह्मणक्षात्रियविशां वेदाष्टाश्रषडश्रयः

ṣaḍaṅgulaparīṇāhāḥ sarveṣvete śubhāvahāḥ| brāhmaṇakṣātriyaviśāṃ vedāṣṭāśraṣaḍaśrayaḥ

षडश्रयस्तु शूद्र स्य प्रकृतेस्तु यदृच्छया । दार्भमौञ्जौर्णकार्पासं विप्रादीनां यथाक्रमम्

ṣaḍaśrayastu śūdra sya prakṛtestu yadṛcchayā | dārbhamauñjaurṇakārpāsaṃ viprādīnāṃ yathākramam

अर्धपर्वपरीणाहं दृढं सूत्रं तु वर्तितम्। अलाभे स्वस्य सूत्रस्य प्रोक्तादन्यतमं बुधः

ardhaparvaparīṇāhaṃ dṛḍhaṃ sūtraṃ tu vartitam| alābhe svasya sūtrasya proktādanyatamaṃ budhaḥ

गृह्णीयात्सूत्रमन्ये तु गृह्णीयुः स्वेच्छयैव ते। इत्थं संभृत्य सम्भारान् गृहभर्ता शुभेऽहनि

gṛhṇīyātsūtramanye tu gṛhṇīyuḥ svecchayaiva te| itthaṃ saṃbhṛtya sambhārān gṛhabhartā śubhe'hani

शुक्लपक्षे शुचिः स्नातः स्थपतिश्च सिताम्बरः। गृहस्थाननिमित्तात्तु देवस्थानानि लक्षयेत्

śuklapakṣe śuciḥ snātaḥ sthapatiśca sitāmbaraḥ| gṛhasthānanimittāttu devasthānāni lakṣayet

कुसुमाक्षतमय्यश्च कर्तव्या गृहदेवताः। आदौ स्थानानि शङ्कूनां परीक्षेत समन्ततः

kusumākṣatamayyaśca kartavyā gṛhadevatāḥ| ādau sthānāni śaṅkūnāṃ parīkṣeta samantataḥ

तेषु सर्वेषु कर्तव्यमर्चनं तु यथाविधि। गृहस्य मध्ये सिक्त्वा तु निरूप्य ब्रह्मणः पदे

teṣu sarveṣu kartavyamarcanaṃ tu yathāvidhi| gṛhasya madhye siktvā tu nirūpya brahmaṇaḥ pade

गोमयेन समालिप्तां कुर्याद्वेदीं सुलक्षणाम्। चतुरश्रां चतुर्द्वारामक्षतैः सुप्रतिष्ठिताम्

gomayena samāliptāṃ kuryādvedīṃ sulakṣaṇām| caturaśrāṃ caturdvārāmakṣataiḥ supratiṣṭhitām

तस्या मध्ये प्रतिष्ठाप्यः कुम्भो हैमोऽथ राजतः। ताम्रको मृन्मयो वापि पूर्वालाभे परः परः

tasyā madhye pratiṣṭhāpyaḥ kumbho haimo'tha rājataḥ| tāmrako mṛnmayo vāpi pūrvālābhe paraḥ paraḥ

अकालमूलः सोऽव्यङ्गो जलपूर्णः स्वलङ्कृतः। मणिरत्नप्रवालैश्च स्वर्णरूप्येण गर्भितः

akālamūlaḥ so'vyaṅgo jalapūrṇaḥ svalaṅkṛtaḥ| maṇiratnapravālaiśca svarṇarūpyeṇa garbhitaḥ

प्रतिष्ठाप्याक्षतैः पुष्पफलबीजसमन्वितः। श्वेतेन चन्दनेनैनं चर्चयित्वा समन्ततः

pratiṣṭhāpyākṣataiḥ puṣpaphalabījasamanvitaḥ| śvetena candanenainaṃ carcayitvā samantataḥ

तस्योपरिष्टाद् विन्यस्येत् क्षीरवृक्षस्य पल्लवम्। सुगन्धिनाथ धूपेन धूपयित्वा चतुर्दिशम्

tasyopariṣṭād vinyasyet kṣīravṛkṣasya pallavam| sugandhinātha dhūpena dhūpayitvā caturdiśam

वेष्टयेदहतेनैनं शुक्लवस्त्रेण सर्वतः। वासुमध्ये यतो ब्रह्मा कुम्भरूपं स तिष्ठति

veṣṭayedahatenainaṃ śuklavastreṇa sarvataḥ| vāsumadhye yato brahmā kumbharūpaṃ sa tiṣṭhati

कुम्भस्योत्तरभागे तु कीलकान् स्थापयेद्बुधः। कीलानष्टौ परीक्षेत स्थापयेच्च यथाविधि

kumbhasyottarabhāge tu kīlakān sthāpayedbudhaḥ| kīlānaṣṭau parīkṣeta sthāpayecca yathāvidhi

श्वेतचन्दनलिप्तांस्ताञ्श्वेतपुष्पैर्विभूषयेत्। सालक्तकान् सुरभिणा धूपेन च सुधूपितान्

śvetacandanaliptāṃstāñśvetapuṣpairvibhūṣayet| sālaktakān surabhiṇā dhūpena ca sudhūpitān

ऊर्णामयेन सूत्रेण त्रिवर्णेनाभिवेष्टयेत्। मधुसर्पिर्दधिक्षीरैर्मूलभागेषु लेपयेत्

ūrṇāmayena sūtreṇa trivarṇenābhiveṣṭayet| madhusarpirdadhikṣīrairmūlabhāgeṣu lepayet

अर्चयेत्परशुं सूत्रमष्ठीलादीनि सर्वतः। अथोपकरणान्यत्र धूपपुष्पाक्षतादिभिः

arcayetparaśuṃ sūtramaṣṭhīlādīni sarvataḥ| athopakaraṇānyatra dhūpapuṣpākṣatādibhiḥ

ततः पूर्वोत्तरे वास्तोर्भागे सप्तार्चिषः पदे। गोमयेन समालिप्ते कुशास्तरणमास्थितः

tataḥ pūrvottare vāstorbhāge saptārciṣaḥ pade| gomayena samālipte kuśāstaraṇamāsthitaḥ

अग्निकार्यं प्रकुर्वीत पुरोधाः शान्तिमेव च। सांवत्सरः शुचिः स्नातः कृतस्नानः समाहितः

agnikāryaṃ prakurvīta purodhāḥ śāntimeva ca| sāṃvatsaraḥ śuciḥ snātaḥ kṛtasnānaḥ samāhitaḥ

शङ्कुना साधयेल्लग्नं सम्यक् तद्घटिकाथवा। रात्रिलग्नं तु नक्षत्रैर्मध्यास्तोदयसंश्रितैः

śaṅkunā sādhayellagnaṃ samyak tadghaṭikāthavā| rātrilagnaṃ tu nakṣatrairmadhyāstodayasaṃśritaiḥ

एवं संसाधयेल्लग्नं यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः। पूजया तुष्टिकारिण्या पूजयेच्च पुरोहितम्

evaṃ saṃsādhayellagnaṃ yadīcchetsiddhimātmanaḥ| pūjayā tuṣṭikāriṇyā pūjayecca purohitam

अभ्यर्चिते यतस्तस्मिन् ब्रह्मा भवति पूजितः। सांवत्सरस्य कर्तव्या ततः पूजा यथाविधि

abhyarcite yatastasmin brahmā bhavati pūjitaḥ| sāṃvatsarasya kartavyā tataḥ pūjā yathāvidhi

सांवत्सरेऽर्चिते यस्मात्पूजितः स्याद्बृहस्पतिः। स्थपतिं पूजयेत्पश्चात्त्वष्टॄतुष्टिचिकीर्षया

sāṃvatsare'rcite yasmātpūjitaḥ syādbṛhaspatiḥ| sthapatiṃ pūjayetpaścāttvaṣṭṝtuṣṭicikīrṣayā

तदधीनं यतः कर्म शुभं वा यदि वाशुभम्। श्वेतचन्दनदिग्धांस्ताञ्श्वेतपुष्पैश्च पूजितान्

tadadhīnaṃ yataḥ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham| śvetacandanadigdhāṃstāñśvetapuṣpaiśca pūjitān

सदशैरहतैर्वस्त्रैरङ्गुलीयैः प्रपूजयेत्। परिकर्मकरा ये च तान् यथाशक्ति पूजयेत्

sadaśairahatairvastrairaṅgulīyaiḥ prapūjayet| parikarmakarā ye ca tān yathāśakti pūjayet

हेम्ना वस्त्रादिदानैश्च वाग्भिर्वा परितोषयेत्। यथा सुमनसस्ते स्युस्तथा कर्तव्यमादरात्

hemnā vastrādidānaiśca vāgbhirvā paritoṣayet| yathā sumanasaste syustathā kartavyamādarāt

ततः स्थपतिराचम्य बलिकर्म समाचरेत्। सूत्रपाते बलिं धीमान् सार्वभौतिकमाचरेत्

tataḥ sthapatirācamya balikarma samācaret| sūtrapāte baliṃ dhīmān sārvabhautikamācaret

तस्यालाभे बलिः कार्यो यो भवेत्सोऽभिधीयते। विदधीत चरूञ्श्वेतरक्तपीतासितान्पृथक्

tasyālābhe baliḥ kāryo yo bhavetso'bhidhīyate| vidadhīta carūñśvetaraktapītāsitānpṛthak

पायसं कृसरं क्षीरं निष्पावाञ्श्वेतमोदनम्। पाविकादधिरूपांश्च पललोल्लापिकाघृतम्

pāyasaṃ kṛsaraṃ kṣīraṃ niṣpāvāñśvetamodanam| pāvikādadhirūpāṃśca palalollāpikāghṛtam

दध्योदनं च संमिश्रं देवताभ्यो निवेदयेत्। तिलैर्घृतेन सहितैर्देवमग्निं च पूजयेत्

dadhyodanaṃ ca saṃmiśraṃ devatābhyo nivedayet| tilairghṛtena sahitairdevamagniṃ ca pūjayet

ततश्च पायसं दध्ना ब्रह्मस्थाने निवेदयेत्। ततश्चानुक्रमेणैव देवताभ्यो बलिं हरेत्

tataśca pāyasaṃ dadhnā brahmasthāne nivedayet| tataścānukrameṇaiva devatābhyo baliṃ haret

बलिकर्म यथान्यायं कृत्वा च द्विजवाचनम्। स्वशाखीयाञ्शुचीन् प्राज्ञान् पूजयेद्दक्षिणाफलैः

balikarma yathānyāyaṃ kṛtvā ca dvijavācanam| svaśākhīyāñśucīn prājñān pūjayeddakṣiṇāphalaiḥ

ओङ्कारस्वस्तिपुण्याहैर्गीतवादित्रनिस्वनैः। ततो विप्रैः सह स्वामी कुर्यात्तस्य प्रदक्षिणम्

oṅkārasvastipuṇyāhairgītavāditranisvanaiḥ| tato vipraiḥ saha svāmī kuryāttasya pradakṣiṇam

अक्षतान् प्रथमं कुम्भे दापयित्वा द्विजोत्तमैः। ततो दक्षिणपूर्वेण गत्वा पुण्याहवाचकैः

akṣatān prathamaṃ kumbhe dāpayitvā dvijottamaiḥ| tato dakṣiṇapūrveṇa gatvā puṇyāhavācakaiḥ

अहताम्बरसंवीतः शुचिः स्थपतिरासने। निषद्य प्राङ्मुखः शङ्कुं धृत्वा दक्षिणपाणिना

ahatāmbarasaṃvītaḥ śuciḥ sthapatirāsane| niṣadya prāṅmukhaḥ śaṅkuṃ dhṛtvā dakṣiṇapāṇinā

पश्चादादाय वामेन प्रतिष्ठाप्य च भूतले। मन्त्रानभूञ्जपन् वीरो हन्यात् परशुना ततः

paścādādāya vāmena pratiṣṭhāpya ca bhūtale| mantrānabhūñjapan vīro hanyāt paraśunā tataḥ

विशन्तु ते तलं नागा लोकपालास्तथैव च। प्रतिष्ठन्तु गृहं चास्मिन्नायुर्बलकरं भवेत्

viśantu te talaṃ nāgā lokapālāstathaiva ca| pratiṣṭhantu gṛhaṃ cāsminnāyurbalakaraṃ bhavet

प्रहारान्सुस्थिरानष्टौ दद्यात्कीलस्य मूर्धनि। हन्यमाने ततः कीले निमित्तान्युपलक्षयेत्

prahārānsusthirānaṣṭau dadyātkīlasya mūrdhani| hanyamāne tataḥ kīle nimittānyupalakṣayet

गोविप्ररथनागाढ्याः कन्या नृपवरस्त्रियः। शङ्खदुन्दुभिवंशानां तथा गीतस्य च ध्वनिः

goviprarathanāgāḍhyāḥ kanyā nṛpavarastriyaḥ| śaṅkhadundubhivaṃśānāṃ tathā gītasya ca dhvaniḥ

आविर्भवति यद्यस्मिन् हन्यमाने प्रभुस्तदा। सततं सुखमाप्नोति शान्त्यैश्वर्यैश्च वर्धते

āvirbhavati yadyasmin hanyamāne prabhustadā| satataṃ sukhamāpnoti śāntyaiśvaryaiśca vardhate

हतं क्षुतं विपन्नं वा निषेधः सूत्रकीलयोः। पाषण्डिनां च सर्वेषां दर्शनं न सुखावहम्

hataṃ kṣutaṃ vipannaṃ vā niṣedhaḥ sūtrakīlayoḥ| pāṣaṇḍināṃ ca sarveṣāṃ darśanaṃ na sukhāvaham

दृष्ट्वा शुभनिमित्तानि ततः शङ्कुं निवेशयेत्। हन्यमानो यदा कीलो विशेद्भूमौ शनैः शनैः

dṛṣṭvā śubhanimittāni tataḥ śaṅkuṃ niveśayet| hanyamāno yadā kīlo viśedbhūmau śanaiḥ śanaiḥ

कर्मसिद्धिभवेत् तत्र गृहं रत्नपरिच्छदम्। हन्यमानोऽपि न विशेद्धरित्रीं कीलको यदा

karmasiddhibhavet tatra gṛhaṃ ratnaparicchadam| hanyamāno'pi na viśeddharitrīṃ kīlako yadā

न तत्र कर्मसिद्धिः स्यादनिमित्तं च लक्षयेत्। एकेनापि प्रहारेण यत्र कीलो विशेन्महीम्

na tatra karmasiddhiḥ syādanimittaṃ ca lakṣayet| ekenāpi prahāreṇa yatra kīlo viśenmahīm

न सिद्धिं याति तत्रौकः कृतं वा नोपभुज्यते। आयस्याष्ठीलया हन्यान्न काष्ठेन कथञ्चन

na siddhiṃ yāti tatraukaḥ kṛtaṃ vā nopabhujyate| āyasyāṣṭhīlayā hanyānna kāṣṭhena kathañcana

काष्ठेन ताडितः कीलो वह्निदोषकरो भवेत्। अश्मना यदि ताड्येत तदा व्याधिं प्रयच्छति

kāṣṭhena tāḍitaḥ kīlo vahnidoṣakaro bhavet| aśmanā yadi tāḍyeta tadā vyādhiṃ prayacchati

ऐन्द्रीं प्रति नतः कीलो धनसम्मानकारकः। आग्नेय्यां प्रणते कीले भवत्यग्निभयं महत्

aindrīṃ prati nataḥ kīlo dhanasammānakārakaḥ| āgneyyāṃ praṇate kīle bhavatyagnibhayaṃ mahat

याम्यायां मरणं राज्ञां दिशि राक्षसतो भयम्। धननाशस्तु वारुण्यां वायव्यां रोगतो भयम्

yāmyāyāṃ maraṇaṃ rājñāṃ diśi rākṣasato bhayam| dhananāśastu vāruṇyāṃ vāyavyāṃ rogato bhayam

सौम्यं सौम्यानते राजप्रसादायेशतो गतः। कीलके कूर्चके जाते पुत्रपौत्रान्वयैर्गृहे

saumyaṃ saumyānate rājaprasādāyeśato gataḥ| kīlake kūrcake jāte putrapautrānvayairgṛhe

परमामृद्धिमाप्नोति धनधान्यैश्च वर्धते। हन्यमानो यदा यत्नात्कीलः कश्चिदपि स्फुटेत्

paramāmṛddhimāpnoti dhanadhānyaiśca vardhate| hanyamāno yadā yatnātkīlaḥ kaścidapi sphuṭet

नाशं विद्यात् तस्य पत्न्या ज्येष्ठस्य तनयस्य वा। यदि भज्येत कीलः स्वात् स्वामिनो जायते वधः

nāśaṃ vidyāt tasya patnyā jyeṣṭhasya tanayasya vā| yadi bhajyeta kīlaḥ svāt svāmino jāyate vadhaḥ

यदा कीलः पतेद्धस्ताद् भ्रंशः स्यात् स्थपतेस्तदा। हस्तभ्रष्टश्च स भवेदष्ठीले हस्तविच्युते

yadā kīlaḥ pateddhastād bhraṃśaḥ syāt sthapatestadā| hastabhraṣṭaśca sa bhavedaṣṭhīle hastavicyute

सुखेन हन्यमानश्चेत्कीलः स्वस्थो न जायते। अष्टौ प्रहारानपरांस्तस्य दद्यात्तदा पुनः

sukhena hanyamānaścetkīlaḥ svastho na jāyate| aṣṭau prahārānaparāṃstasya dadyāttadā punaḥ

स्रग्गन्धधूपोपहारैः कुर्याच्च परिषेचनम्। इदं साम महापुण्यं परिचिन्त्य समासतः

sraggandhadhūpopahāraiḥ kuryācca pariṣecanam| idaṃ sāma mahāpuṇyaṃ paricintya samāsataḥ

त्रैशोकं तु जपेद्विद्वान् यावच्छङ्क्वभिषेचनम्। गत्वाथ नैरृतीमाशां ततः शङ्कुं निवेशयेत्

traiśokaṃ tu japedvidvān yāvacchaṅkvabhiṣecanam| gatvātha nairṛtīmāśāṃ tataḥ śaṅkuṃ niveśayet

ऊर्णायवेन साम्नास्य सम्यक् स्नपनमाचरेत्। वायोर्दिशं ततो गत्वा तत्र शङ्कुं निवेशयेत्

ūrṇāyavena sāmnāsya samyak snapanamācaret| vāyordiśaṃ tato gatvā tatra śaṅkuṃ niveśayet

अभिषेकं महारत्नसाम्ना तस्य समाचरेत्। अथैशानीं दिशं गत्वा शङ्कुं तस्यां निवेशयेत्

abhiṣekaṃ mahāratnasāmnā tasya samācaret| athaiśānīṃ diśaṃ gatvā śaṅkuṃ tasyāṃ niveśayet

भाग्रेण साम्ना कुर्वीत प्राग्वत्तस्याभिषेचनम्। ततोऽनु सूत्रं बध्नीयात्सव्यं द्विगुणवेष्टितम्

bhāgreṇa sāmnā kurvīta prāgvattasyābhiṣecanam| tato'nu sūtraṃ badhnīyātsavyaṃ dviguṇaveṣṭitam

प्रदक्षिणं प्रसार्यैतदुक्तः शङ्कुक्रमो यथा। मध्यमानं यदा सूत्रं शङ्कुः किमपि मुञ्चति

pradakṣiṇaṃ prasāryaitaduktaḥ śaṅkukramo yathā| madhyamānaṃ yadā sūtraṃ śaṅkuḥ kimapi muñcati

तदा पुत्रवधं विद्याच्छिन्नं स्वस्वामिमृत्यवे। तस्माद्यत्नः प्रकर्तव्यो यावत्सूत्रं प्रसार्यते

tadā putravadhaṃ vidyācchinnaṃ svasvāmimṛtyave| tasmādyatnaḥ prakartavyo yāvatsūtraṃ prasāryate

चतुर्णामपि बाहूनां पोषं छिन्नं न दुष्यति। सूत्रं प्रसार्य वितरेच्चरून्पूर्वं प्रकल्पितान्

caturṇāmapi bāhūnāṃ poṣaṃ chinnaṃ na duṣyati| sūtraṃ prasārya vitareccarūnpūrvaṃ prakalpitān

स्वेषु स्वेषु ततः स्थानेष्वनेन विधिना बुधः। शङ्कुस्थानेषु दातव्याः सिताद्याश्चरवः क्रमात्

sveṣu sveṣu tataḥ sthāneṣvanena vidhinā budhaḥ| śaṅkusthāneṣu dātavyāḥ sitādyāścaravaḥ kramāt

प्राग्दक्षिणस्या विदिशो मन्त्रं चेमं हृदा जपेत्। मारुतानां च सर्वेषां मानवानां तथैव च

prāgdakṣiṇasyā vidiśo mantraṃ cemaṃ hṛdā japet| mārutānāṃ ca sarveṣāṃ mānavānāṃ tathaiva ca

बलिं तेषु प्रयच्छामि मन्त्रेण परिमन्त्रितम्। रक्तं बलिमुपादाय नैरृत्यभिमुखस्तथा

baliṃ teṣu prayacchāmi mantreṇa parimantritam| raktaṃ balimupādāya nairṛtyabhimukhastathā

नैरृत्यधिपतिश्चैव नैरृत्यां ये च राक्षसाः। बलिं तेषु प्रयच्छामि रक्तमोदनमुत्तमम्

nairṛtyadhipatiścaiva nairṛtyāṃ ye ca rākṣasāḥ| baliṃ teṣu prayacchāmi raktamodanamuttamam

कृष्णं बलिमुपादाय गत्वा च दिशमानिलीम्। नमस्ते नागराजाय ये चान्ये तं समाश्रिताः

kṛṣṇaṃ balimupādāya gatvā ca diśamānilīm| namaste nāgarājāya ye cānye taṃ samāśritāḥ

बलिं तेषु प्रयच्छामि कृष्णमोदनमुत्तमम्। बलिमुद्धृत्य हारिद्र मैशानीमाश्रयन् दिशम्

baliṃ teṣu prayacchāmi kṛṣṇamodanamuttamam| balimuddhṛtya hāridra maiśānīmāśrayan diśam

नमो रुद्रे षेउ सर्वेषु ये चान्ये तान्समाश्रिताः। प्रयच्छामि वलिं तेषां हारिद्रौ दनमुत्तमम्

namo rudre ṣeu sarveṣu ye cānye tānsamāśritāḥ| prayacchāmi valiṃ teṣāṃ hāridrau danamuttamam

एवमेतान्बलीन् सर्वान् यथावत्प्रतिपादयेत्। ततः कुम्भोदकं पुण्यं साम्ना दिव्येन मन्त्रयेत्

evametānbalīn sarvān yathāvatpratipādayet| tataḥ kumbhodakaṃ puṇyaṃ sāmnā divyena mantrayet

वामदेव्येन कुर्वीत प्रोक्षाणं तेन वास्तुनः। द्रुमा विप्रादीनामिति निगदिताः शङ्कुघटने। फलं यच्छङ्कोश्च स्फुटमिह निमित्तानि बहुशः। तथा सूत्राताने विधिरनु च मन्त्रैः प्रतिदिशं। बलिः कीलेषूक्तस्त्रिदशपरितोषाय विधिवत्

vāmadevyena kurvīta prokṣāṇaṃ tena vāstunaḥ| drumā viprādīnāmiti nigaditāḥ śaṅkughaṭane| phalaṃ yacchaṅkośca sphuṭamiha nimittāni bahuśaḥ| tathā sūtrātāne vidhiranu ca mantraiḥ pratidiśaṃ| baliḥ kīleṣūktastridaśaparitoṣāya vidhivat

अथ वास्तुसंस्थानमातृका नामाष्टात्रिंशोऽध्यायः

इदानीमभिधास्यामो वास्तुसंस्थानमातृकाम्। निवासहेतवे सम्यक्सर्वकर्मोपजीविनाम्

idānīmabhidhāsyāmo vāstusaṃsthānamātṛkām| nivāsahetave samyaksarvakarmopajīvinām

चतुरश्रं समं साचि दीर्घं वृत्तं च शम्वुकम्। शकटाक्षभगादर्शवज्रकन्थाकृतीनि च

caturaśraṃ samaṃ sāci dīrghaṃ vṛttaṃ ca śamvukam| śakaṭākṣabhagādarśavajrakanthākṛtīni ca

छिन्नकर्णं विकर्णं च शङ्खाभं क्षुरसन्निभम्। शक्त्याननं कूर्मपृष्ठं सदंशं व्यजनाकृति

chinnakarṇaṃ vikarṇaṃ ca śaṅkhābhaṃ kṣurasannibham| śaktyānanaṃ kūrmapṛṣṭhaṃ sadaṃśaṃ vyajanākṛti

शरावस्वस्तिकाकारं मृदङ्गपणवोपमम्। विशर्करं कबन्धाभं यवमध्यसमाकृति

śarāvasvastikākāraṃ mṛdaṅgapaṇavopamam| viśarkaraṃ kabandhābhaṃ yavamadhyasamākṛti

उत्सङ्गराजदन्ताभे तथा परशुसन्निभम्। विस्रावितं च श्वभ्रं च प्रलम्बं च विवाहिकम्

utsaṅgarājadantābhe tathā paraśusannibham| visrāvitaṃ ca śvabhraṃ ca pralambaṃ ca vivāhikam

त्रिकुष्टं पञ्चकुष्टं च परिच्छिन्नं तथापरम्। दिक्स्वस्तिकाभं श्रीवृक्षं वर्धमानसमाननम्

trikuṣṭaṃ pañcakuṣṭaṃ ca paricchinnaṃ tathāparam| diksvastikābhaṃ śrīvṛkṣaṃ vardhamānasamānanam

एणीपदं नरपदं चत्वारिंशत्समासतः। क्षेत्रान्युक्तान्यथामीषां विनियोगो विधीयते

eṇīpadaṃ narapadaṃ catvāriṃśatsamāsataḥ| kṣetrānyuktānyathāmīṣāṃ viniyogo vidhīyate

चतुरश्रे समे राजा शय्याकारे पुरोहिताः। दीर्घे कुमारकाः सेनापतिर्वृत्तायते वसेत्

caturaśre same rājā śayyākāre purohitāḥ| dīrghe kumārakāḥ senāpatirvṛttāyate vaset

वसेयुः शम्बुकाकारे सर्वे वाहाः सुखार्थिनः। अन्तःपुरं सद्म समे वाणिजाः शकटाकृतौ

vaseyuḥ śambukākāre sarve vāhāḥ sukhārthinaḥ| antaḥpuraṃ sadma same vāṇijāḥ śakaṭākṛtau

वेश्यास्तु भगसंस्थाने दर्पणाभे सुवर्णकृत्। संस्थानतो वज्रसमे जना नगरगोष्ठिकाः

veśyāstu bhagasaṃsthāne darpaṇābhe suvarṇakṛt| saṃsthānato vajrasame janā nagaragoṣṭhikāḥ

वसेयुः शङ्खसंस्थाने क्षेत्रे पुत्राभिलाषिणः। छिन्नकर्णे महामात्रा विकर्णे मृगलब्धकाः

vaseyuḥ śaṅkhasaṃsthāne kṣetre putrābhilāṣiṇaḥ| chinnakarṇe mahāmātrā vikarṇe mṛgalabdhakāḥ

शङ्खाभे चैकदृश्वानो गणाचार्याः क्षुरोपमे। व्रताध्यक्षः शक्तिमुखे कूर्मपृष्ठे तु मालिकाः

śaṅkhābhe caikadṛśvāno gaṇācāryāḥ kṣuropame| vratādhyakṣaḥ śaktimukhe kūrmapṛṣṭhe tu mālikāḥ

सदंशे सौचिका वाजिपोषिका व्यजनोपमे। तक्षाणश्च शरावाभे स्वस्तिके वन्दिमागधाः

sadaṃśe saucikā vājipoṣikā vyajanopame| takṣāṇaśca śarāvābhe svastike vandimāgadhāḥ

पणवाभे मृदङ्गाभे वेणुतूर्यादिवादकाः। विशर्करे तु रथिनः कबन्धप्रतिमे पुनः

paṇavābhe mṛdaṅgābhe veṇutūryādivādakāḥ| viśarkare tu rathinaḥ kabandhapratime punaḥ

नीचाः श्वपाकाश्च यवप्रतिमे धान्यजीविनः। उत्सङ्गे श्रमणा हस्त्यारोहिणो राजदन्तके

nīcāḥ śvapākāśca yavapratime dhānyajīvinaḥ| utsaṅge śramaṇā hastyārohiṇo rājadantake

परशुप्रतिमे क्षेत्रे बन्धनागारिणो जनाः। विस्राविणि सुराकाराः श्वभ्रामे कर्मकारिणः

paraśupratime kṣetre bandhanāgāriṇo janāḥ| visrāviṇi surākārāḥ śvabhrāme karmakāriṇaḥ

युगले नापिताः स्वाविवाहव्ये कोशरक्षिणः। त्रिकुष्टे पञ्चकुष्टे च वसेयुर्वह्निजीविनः

yugale nāpitāḥ svāvivāhavye kośarakṣiṇaḥ| trikuṣṭe pañcakuṣṭe ca vaseyurvahnijīvinaḥ

समन्ततः परिच्छन्ने सर्वे मानोपजीविनः। दिक्स्वस्तिके तु चैत्यानि कुर्याद्वासांश्च सर्वशः

samantataḥ paricchanne sarve mānopajīvinaḥ| diksvastike tu caityāni kuryādvāsāṃśca sarvaśaḥ

श्रीवृक्षप्रतिमे वृक्षान् यज्ञवाटांश्च कारयेत्। वर्धमानाकृतिमुखेऽप्येतानेव प्रकल्पयेत्

śrīvṛkṣapratime vṛkṣān yajñavāṭāṃśca kārayet| vardhamānākṛtimukhe'pyetāneva prakalpayet

एणीपदे तु गणिकाश्चौरान् नरपदोपमे। इत्युक्ताः शुभदा वासाः सर्वकर्मोपजीविनाम्

eṇīpade tu gaṇikāścaurān narapadopame| ityuktāḥ śubhadā vāsāḥ sarvakarmopajīvinām

कर्मोपजीविजनवासनिमित्तमेताः। क्षेत्राकृतीरभिहिताः प्रविमृश्य तेषाम्। वेश्मानि कारयति यः स्थपतिर्यथाव-। न्मान्यः स कस्य न भवेदिह भूमिपृष्ठे

karmopajīvijanavāsanimittametāḥ| kṣetrākṛtīrabhihitāḥ pravimṛśya teṣām| veśmāni kārayati yaḥ sthapatiryathāva-| nmānyaḥ sa kasya na bhavediha bhūmipṛṣṭhe

अथ द्वारगुणदोषो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

गृहाण्युक्तानि सर्वेषामेवं कर्मोपजीविनाम्। वर्णिनां च गृहस्थानां कथ्यन्तेऽतः परं यथा

gṛhāṇyuktāni sarveṣāmevaṃ karmopajīvinām| varṇināṃ ca gṛhasthānāṃ kathyante'taḥ paraṃ yathā

भल्लाटे धनदे यद्वा चरके पृथिवीधरे। ब्राह्मणस्य भवेद्वेश्म माहेन्द्र द्वारमुत्तमम्

bhallāṭe dhanade yadvā carake pṛthivīdhare| brāhmaṇasya bhavedveśma māhendra dvāramuttamam

माहेन्द्रे ऽर्केऽथ सत्ये वा आर्यके वा निकेतनम्। कार्यं गृहक्षतद्वारं क्षत्रियस्य शुभावहम्

māhendre 'rke'tha satye vā āryake vā niketanam| kāryaṃ gṛhakṣatadvāraṃ kṣatriyasya śubhāvaham

याम्ये वैवस्वते वापि गान्धर्वेऽथ गृहक्षते। वैश्यस्य भवनं कार्यं द्वारं पुष्पाह्वये शुभम्

yāmye vaivasvate vāpi gāndharve'tha gṛhakṣate| vaiśyasya bhavanaṃ kāryaṃ dvāraṃ puṣpāhvaye śubham

वारुणे पौष्पदन्ते वा यद्वा मैत्रेऽथवासुरे। शूद्र स्य सदनं कार्यं भल्लाटद्वारमुत्तमम्

vāruṇe pauṣpadante vā yadvā maitre'thavāsure| śūdra sya sadanaṃ kāryaṃ bhallāṭadvāramuttamam

विप्राणां प्राङ्मुखं वास्तु गृहं स्याद्दक्षिणामुखम्। वर्धते धनधान्येन पुत्रपौत्रैश्च नित्यशः

viprāṇāṃ prāṅmukhaṃ vāstu gṛhaṃ syāddakṣiṇāmukham| vardhate dhanadhānyena putrapautraiśca nityaśaḥ

दक्षिणाभिमुखं वास्तु भवनं पश्चिमामुखम्। क्षत्रियस्य धनं धान्यं विक्रमश्चेह वर्धते

dakṣiṇābhimukhaṃ vāstu bhavanaṃ paścimāmukham| kṣatriyasya dhanaṃ dhānyaṃ vikramaśceha vardhate

वास्तुनः पश्चिमं द्वारं भवनस्योत्तरामुखम्। तत्रैधते धनैर्धान्यैः पुत्रपश्वादिभिश्च विट्

vāstunaḥ paścimaṃ dvāraṃ bhavanasyottarāmukham| tatraidhate dhanairdhānyaiḥ putrapaśvādibhiśca viṭ

वास्तु स्यादुत्तरद्वारं गृहं पूर्वामुखं तथा। शूद्र स्य कर्मवृत्तिस्तु धनधान्यैर्विवर्धते

vāstu syāduttaradvāraṃ gṛhaṃ pūrvāmukhaṃ tathā| śūdra sya karmavṛttistu dhanadhānyairvivardhate

एकस्यामपि शालायां चत्वारः संप्रकीर्तिताः। निवेश्यद्वारभागाश्च कथ्यन्ते च शुभाशुभाः

ekasyāmapi śālāyāṃ catvāraḥ saṃprakīrtitāḥ| niveśyadvārabhāgāśca kathyante ca śubhāśubhāḥ

उत्सङ्गो हीनबाहुश्च पूर्णबाहुस्तथापरः। प्रत्यक्षायश्चतुर्थश्च निवेशः परिकीर्तितः

utsaṅgo hīnabāhuśca pūrṇabāhustathāparaḥ| pratyakṣāyaścaturthaśca niveśaḥ parikīrtitaḥ

उत्सङ्ग एवदीक्षाभ्यां द्वाराणां वास्तुवेश्मनोः। स सौभाग्यप्रजावृद्धिधनधान्यजयप्रदः

utsaṅga evadīkṣābhyāṃ dvārāṇāṃ vāstuveśmanoḥ| sa saubhāgyaprajāvṛddhidhanadhānyajayapradaḥ

यत्र प्रवेशतो वास्तु गृहं भवति वामतः। तद्धीनबाहुकं वास्तु निन्दितं वास्तुचिन्तकैः

yatra praveśato vāstu gṛhaṃ bhavati vāmataḥ| taddhīnabāhukaṃ vāstu ninditaṃ vāstucintakaiḥ

तस्मिन् वसन्नल्पवित्तः स्वल्पमित्रोऽल्पबान्धवः। स्त्रीजितश्च भवेन्नित्यं विविधव्याधिपीडितः

tasmin vasannalpavittaḥ svalpamitro'lpabāndhavaḥ| strījitaśca bhavennityaṃ vividhavyādhipīḍitaḥ

वास्तुप्रवेशतो यत्तु गृहं दक्षिणतो भवेत्। प्रदक्षिणप्रवेशत्वात्तद् विद्यात्पूर्णबाहुकम्

vāstupraveśato yattu gṛhaṃ dakṣiṇato bhavet| pradakṣiṇapraveśatvāttad vidyātpūrṇabāhukam

तत्र पुत्रांश्च पौत्रांश्च धनधान्यसुखानि च। प्राप्नुवन्ति नरा नित्यं वसन्तो वास्तुनि ध्रुवम्

tatra putrāṃśca pautrāṃśca dhanadhānyasukhāni ca| prāpnuvanti narā nityaṃ vasanto vāstuni dhruvam

गृहपृष्टं समाश्रित्य वास्तुद्वारं यदा भवेत्। प्रत्यक्षायस्त्वसौ निन्द्यो वामावर्तप्रवेशवत्

gṛhapṛṣṭaṃ samāśritya vāstudvāraṃ yadā bhavet| pratyakṣāyastvasau nindyo vāmāvartapraveśavat

ब्राह्मणो निवसेन्मुख्ये द्विनाम्नि क्षत्रियो वसेत्। वितथे निवसेद्वैश्यः शूद्रः सुग्रीवनामनि

brāhmaṇo nivasenmukhye dvināmni kṣatriyo vaset| vitathe nivasedvaiśyaḥ śūdraḥ sugrīvanāmani

एते वैशेषिकाः सर्वे वर्णानामनुपूर्वशः। वास्तुद्वारनिवेशाश्च वासैः सह निरूपिताः

ete vaiśeṣikāḥ sarve varṇānāmanupūrvaśaḥ| vāstudvāraniveśāśca vāsaiḥ saha nirūpitāḥ

यथोत्तरमथोच्यन्ते वर्णानां गृहकल्पनाः। शूद्र विट्क्षत्रियाणां च राज्ञां च जयकाङ्क्षिणाम्

yathottaramathocyante varṇānāṃ gṛhakalpanāḥ| śūdra viṭkṣatriyāṇāṃ ca rājñāṃ ca jayakāṅkṣiṇām

सार्धत्रिभूमि शूद्रा णां वेश्म कुर्याद्विभूतये। अतोऽधिकतरं यत् स्यात्तत् करोति कुलक्षयम्

sārdhatribhūmi śūdrā ṇāṃ veśma kuryādvibhūtaye| ato'dhikataraṃ yat syāttat karoti kulakṣayam

वैश्यस्य वर्धयेद्गेहमर्धपञ्चमभूमिकम्। अतिप्रमाणे तत्रास्य धनबन्धुपरिक्षयः

vaiśyasya vardhayedgehamardhapañcamabhūmikam| atipramāṇe tatrāsya dhanabandhuparikṣayaḥ

क्षत्रियस्य गृहं कुर्यादर्धषष्ठतलं परम्। सम्पद्बलसमृद्ध्यै तदतिरिक्तं तु तच्छिदे

kṣatriyasya gṛhaṃ kuryādardhaṣaṣṭhatalaṃ param| sampadbalasamṛddhyai tadatiriktaṃ tu tacchide

परं विप्रस्य भवनमर्धसप्तमभूमिकम्। स्वाध्यायाचारभोगार्थमत्युच्चं तु भयावहम्

paraṃ viprasya bhavanamardhasaptamabhūmikam| svādhyāyācārabhogārthamatyuccaṃ tu bhayāvaham

यजन्ते राजसूयाद्यैः क्रतुभिर्येऽवनीश्वराः। तलैरर्धाष्टमैस्तेषां कारयेद् भवनोत्तमम्

yajante rājasūyādyaiḥ kratubhirye'vanīśvarāḥ| talairardhāṣṭamaisteṣāṃ kārayed bhavanottamam

आहर्तानेकयज्ञानां राजा राजाधिपश्च यः। तस्याप्यर्धाष्टामतलं भवनं सन्निवेशयेत्

āhartānekayajñānāṃ rājā rājādhipaśca yaḥ| tasyāpyardhāṣṭāmatalaṃ bhavanaṃ sanniveśayet

वाजपेयेन वा यष्टा यो द्विजः स्यात्समाहितः। गवां कोटिप्रदो यो वा सोऽपि तस्मिन् भवेद्युभीः

vājapeyena vā yaṣṭā yo dvijaḥ syātsamāhitaḥ| gavāṃ koṭiprado yo vā so'pi tasmin bhavedyubhīḥ

यथाप्रमाणनिर्दिष्टे वसन्तस्ते नृपादयः। प्राप्नुवन्ति परामृद्धिमवृद्धिं तु विपर्यये

yathāpramāṇanirdiṣṭe vasantaste nṛpādayaḥ| prāpnuvanti parāmṛddhimavṛddhiṃ tu viparyaye

सपीठतलकं वेश्म मानतः संप्रकीर्तितम्। साधारणेन हस्तेन परं शूद्र स्य विंशतिः

sapīṭhatalakaṃ veśma mānataḥ saṃprakīrtitam| sādhāraṇena hastena paraṃ śūdra sya viṃśatiḥ

चत्वारिंशद्विशः षष्टिः क्षत्रियस्य प्रशस्यते। अशीतिर्द्विजमुख्यस्य शतहस्ता महीपतेः

catvāriṃśadviśaḥ ṣaṣṭiḥ kṣatriyasya praśasyate| aśītirdvijamukhyasya śatahastā mahīpateḥ

नातः परं नृणामूर्ध्वप्रमाणं शस्तमुच्यते। देवदानवदैत्यानां पिशाचोरगरक्षसाम्

nātaḥ paraṃ nṛṇāmūrdhvapramāṇaṃ śastamucyate| devadānavadaityānāṃ piśācoragarakṣasām

सिद्धगन्धर्वयक्षाणां विधातव्यमतोऽधिकम्। एकभौमादधो नैव गृहं शूद्र स्य विद्यते

siddhagandharvayakṣāṇāṃ vidhātavyamato'dhikam| ekabhaumādadho naiva gṛhaṃ śūdra sya vidyate

वैश्यस्य भवनं कार्यमधो नान्यर्धभूमिकात्। द्विभूमिकादधः कार्यं क्षत्रियस्य न मन्दिरम्

vaiśyasya bhavanaṃ kāryamadho nānyardhabhūmikāt| dvibhūmikādadhaḥ kāryaṃ kṣatriyasya na mandiram

सार्धद्विभौमाद् विप्रस्य त्रितलादपि भूपतेः। हीनप्रमाणादमुतो गृहं यत्कुशिल्पिना स्याद्विहितं कथञ्चित्। भर्तुर्भिये सिद्धिविनाशनं तत्प्रशस्तशीलादिविपर्ययाय

sārdhadvibhaumād viprasya tritalādapi bhūpateḥ| hīnapramāṇādamuto gṛhaṃ yatkuśilpinā syādvihitaṃ kathañcit| bharturbhiye siddhivināśanaṃ tatpraśastaśīlādiviparyayāya

गुणदोषान् प्रवक्ष्यामि द्वाराणां सर्ववास्तुषु। सुस्थितं चतुरश्रं च कान्तं स्वद्र व्ययोजितम्

guṇadoṣān pravakṣyāmi dvārāṇāṃ sarvavāstuṣu| susthitaṃ caturaśraṃ ca kāntaṃ svadra vyayojitam

ऋजु स्वकीयदिग्भागे न ह्रस्वं न तथोच्चकैः। नाल्पं न कुब्जं नाप्यनि पिण्डितं न बहिर्गतम्

ṛju svakīyadigbhāge na hrasvaṃ na tathoccakaiḥ| nālpaṃ na kubjaṃ nāpyani piṇḍitaṃ na bahirgatam

नाध्मातं न कृशं मध्ये गतं नान्तरकुक्षिषु। न विद्रुतं न संक्षिप्तं यत्तत्स्याद्द्वारमृद्धिदम्

nādhmātaṃ na kṛśaṃ madhye gataṃ nāntarakukṣiṣu| na vidrutaṃ na saṃkṣiptaṃ yattatsyāddvāramṛddhidam

पदस्य द्वादशे भागे पदमध्यात्प्रदक्षिणम्। स्थापितं वृद्धिमायाति द्वारं पुष्टिं करोति च

padasya dvādaśe bhāge padamadhyātpradakṣiṇam| sthāpitaṃ vṛddhimāyāti dvāraṃ puṣṭiṃ karoti ca

रथ्याचत्वरशृङ्गाटवापीकूपाह कुम्भकैः। कुड्यकोणतरुस्तम्भैर्भवनस्यन्दनादिभिः

rathyācatvaraśṛṅgāṭavāpīkūpāha kumbhakaiḥ| kuḍyakoṇatarustambhairbhavanasyandanādibhiḥ

यद्विद्धं भवनद्वारं तच्छुभाय न जायते। द्वारं द्वारे प्रविष्टं च कर्तव्यं वितनेतन

yadviddhaṃ bhavanadvāraṃ tacchubhāya na jāyate| dvāraṃ dvāre praviṣṭaṃ ca kartavyaṃ vitanetana

पेद्यां प्रवेशयेन्नैकामन्यद्वारे कदाचन। द्वारं प्रवेशयेत् पेद्यां नारोहणगवाक्षयोः

pedyāṃ praveśayennaikāmanyadvāre kadācana| dvāraṃ praveśayet pedyāṃ nārohaṇagavākṣayoḥ

पक्षद्वारस्य वा नैकां कथञ्चिदपि बुद्धिमान्। न बाह्यगान्तरे द्वारे प्रविष्टं कारयेत् क्वचित्

pakṣadvārasya vā naikāṃ kathañcidapi buddhimān| na bāhyagāntare dvāre praviṣṭaṃ kārayet kvacit

विहितं हि तथा तत्स्याद्बहुदोषकरं सदा। तोरणं गोपुरद्वारमट्टो येषां गृहे भवेत्

vihitaṃ hi tathā tatsyādbahudoṣakaraṃ sadā| toraṇaṃ gopuradvāramaṭṭo yeṣāṃ gṛhe bhavet

गृहाणां मौलिकद्वारं श्रोत्रे चैतान् प्रवेशयेत्। द्वारं द्वारस्य कर्तव्यमुपर्युपरि भूमिषु

gṛhāṇāṃ maulikadvāraṃ śrotre caitān praveśayet| dvāraṃ dvārasya kartavyamuparyupari bhūmiṣu

प्रदक्षिणेन वा कार्यं कार्यं नापरथा पुनः

pradakṣiṇena vā kāryaṃ kāryaṃ nāparathā punaḥ

उपर्युपरि भूमीनां मुखं कुर्यात्प्रदक्षिणम्। नापसव्येन कुर्वीत द्वारमारोहणानि च

uparyupari bhūmīnāṃ mukhaṃ kuryātpradakṣiṇam| nāpasavyena kurvīta dvāramārohaṇāni ca

यस्यां भित्तौ कृतं पूर्वं तस्यामुपरि कारयेत्। तथान्यभित्तौ तद्द्वारं विधातव्यं प्रदक्षिणम्

yasyāṃ bhittau kṛtaṃ pūrvaṃ tasyāmupari kārayet| tathānyabhittau taddvāraṃ vidhātavyaṃ pradakṣiṇam

न मध्ये सद्मनो द्वारं कुर्यादेव पदस्य च। न स्थूले न पदे नापि सिरापाते तदिष्यते

na madhye sadmano dvāraṃ kuryādeva padasya ca| na sthūle na pade nāpi sirāpāte tadiṣyate

निरंशावस्थितैर्द्र व्यैस्तिर्यक्कान्तैश्च मन्दिरे। मर्मवेधो न दोषाय द्वारवेधोऽथवा क्वचित्

niraṃśāvasthitairdra vyaistiryakkāntaiśca mandire| marmavedho na doṣāya dvāravedho'thavā kvacit

यवनाट्टालकच्छाया पुरदैवकुलस्य च। न प्रवेश्या गृहद्वारे रश्मयः सोमसूर्ययोः

yavanāṭṭālakacchāyā puradaivakulasya ca| na praveśyā gṛhadvāre raśmayaḥ somasūryayoḥ

न प्राकारेण कुड्येन न विटङ्केन वा पुनः। अन्तर्हितानि दुष्यन्ति द्वारमर्माणी कुत्रचित्

na prākāreṇa kuḍyena na viṭaṅkena vā punaḥ| antarhitāni duṣyanti dvāramarmāṇī kutracit

अत्युच्चे स्याद्भयं राज्ञो निम्ने तस्करतो भयम्। कुलपीडा भवेत्कुब्जे बहिर्याते पराभवः

atyucce syādbhayaṃ rājño nimne taskarato bhayam| kulapīḍā bhavetkubje bahiryāte parābhavaḥ

आध्मातेऽत्यन्तदारिद्रयं कृशमध्ये क्षयो नृणाम्। रथ्याविद्धे भवेद्रो गो मरणं चत्वरेण च

ādhmāte'tyantadāridrayaṃ kṛśamadhye kṣayo nṛṇām| rathyāviddhe bhavedro go maraṇaṃ catvareṇa ca

शृङ्गाटकेन वैधव्यं दुहितॄणां प्रजायते। वाप्या कूपेन वा विद्धे स्यादतीसारतो भयम्

śṛṅgāṭakena vaidhavyaṃ duhitṝṇāṃ prajāyate| vāpyā kūpena vā viddhe syādatīsārato bhayam

कोणान्मृत्युभयं दद्याद्वृक्षै रोगभयं भवेत्। स्तम्भेन म्रियते स्वामी भ्रमेणार्थो न तिष्ठति

koṇānmṛtyubhayaṃ dadyādvṛkṣai rogabhayaṃ bhavet| stambhena mriyate svāmī bhrameṇārtho na tiṣṭhati

प्रणालेन महद्दुःखं महाभीतिर्महाकलिः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्वारवेधं विवर्जयेत्

praṇālena mahadduḥkhaṃ mahābhītirmahākaliḥ| tasmātsarvaprayatnena dvāravedhaṃ vivarjayet

यस्याग्रतः पृष्ठतश्च द्वारे भित्त्योर्द्वयोरपि। अन्योन्यं भिद्यते यस्मिन्नैकगत्याश्रिते उभे

yasyāgrataḥ pṛṣṭhataśca dvāre bhittyordvayorapi| anyonyaṃ bhidyate yasminnaikagatyāśrite ubhe

वास्तु तद्भिन्नदेहाख्यं भिन्नस्वामिविधायकम्। न तत्र जायते वृद्धिः स्थापितस्य न कस्यचित्

vāstu tadbhinnadehākhyaṃ bhinnasvāmividhāyakam| na tatra jāyate vṛddhiḥ sthāpitasya na kasyacit

गृहकुक्षौ कृतं द्वारं सर्वरोगभयङ्करम्। पूर्वद्वारं तु माहेन्द्रं प्रशस्तं सर्वकामदम्

gṛhakukṣau kṛtaṃ dvāraṃ sarvarogabhayaṅkaram| pūrvadvāraṃ tu māhendraṃ praśastaṃ sarvakāmadam

गृहक्षतं तु विहितं दक्षिणेन शुभावहम्। गन्धर्वमथवा तत्र कर्तव्यं श्रेयसे तदा

gṛhakṣataṃ tu vihitaṃ dakṣiṇena śubhāvaham| gandharvamathavā tatra kartavyaṃ śreyase tadā

पश्चमेन प्रशस्तं स्यात्पुष्पदन्तं जयावहम्। भल्लाटमुत्तरे द्वारं प्रशस्तं स्याद्गृहेशितुः

paścamena praśastaṃ syātpuṣpadantaṃ jayāvaham| bhallāṭamuttare dvāraṃ praśastaṃ syādgṛheśituḥ

एकाशीतिपदे तस्मिंश्चतुरश्रपदेऽपि वा। द्वारोऽप्यदगास्तासां ब्रूमो वह्न्यादितः फलम्

ekāśītipade tasmiṃścaturaśrapade'pi vā| dvāro'pyadagāstāsāṃ brūmo vahnyāditaḥ phalam

हुताशभीतिः स्त्रीजन्म भूत्यर्थः प्रियता नृपे। क्रोधे चानृतता पुंसः क्रौर्यं स्यात्पूर्ववत्क्रमात्

hutāśabhītiḥ strījanma bhūtyarthaḥ priyatā nṛpe| krodhe cānṛtatā puṃsaḥ krauryaṃ syātpūrvavatkramāt

सुतापि प्रैष्यनीचत्वे भक्षयानसुतर्द्धिकृत्। रौद्रं कृतघ्नमवसं याम्यतः सुतवीर्यहृत्

sutāpi praiṣyanīcatve bhakṣayānasutarddhikṛt| raudraṃ kṛtaghnamavasaṃ yāmyataḥ sutavīryahṛt

सुतोपपीडा रिपुवृद्धिरर्थसुतानवाप्तिस्तनयार्थसम्पत्। स्वाप्तिर्नृशंसाद्भयमर्थनाश उक्तः क्रमादित्यपरोन्मुखेषु

sutopapīḍā ripuvṛddhirarthasutānavāptistanayārthasampat| svāptirnṛśaṃsādbhayamarthanāśa uktaḥ kramādityaparonmukheṣu

बन्धव्यसत्वे रिपुवृद्धिरर्थसुताप्तिरग्र्या गुणसम्पदश्च। सुतार्थलब्धिर्द्विषयात्मजेन दोषास्त्रिया नैरृतदिङ्मुखेषु

bandhavyasatve ripuvṛddhirarthasutāptiragryā guṇasampadaśca| sutārthalabdhirdviṣayātmajena doṣāstriyā nairṛtadiṅmukheṣu

गुणाश्च दोषाश्चयथावदेते निरूपिता द्वारसमाश्रिता ये। ताञ्शिल्पविच्छास्त्रविदां वरिष्ठो विज्ञाय पूज्यत्वमुपैति लोके

guṇāśca doṣāścayathāvadete nirūpitā dvārasamāśritā ye| tāñśilpavicchāstravidāṃ variṣṭho vijñāya pūjyatvamupaiti loke

अथ पीठमानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

देवानां मनुजानां च पीठमानमथोच्यते। पीठं कनीयो भागं च सार्धभागं तु मध्यमम्

devānāṃ manujānāṃ ca pīṭhamānamathocyate| pīṭhaṃ kanīyo bhāgaṃ ca sārdhabhāgaṃ tu madhyamam

द्विभागमुत्तमं तत् स्याडेषा पीठसमुच्छ्रितिः। महेश्वरस्य विष्णोश्च ब्रह्मणश्चोत्तमं भवेत्

dvibhāgamuttamaṃ tat syāḍeṣā pīṭhasamucchritiḥ| maheśvarasya viṣṇośca brahmaṇaścottamaṃ bhavet

इतरेषां च देवानां कर्तव्यं तन्न धीमता। ईश्वरस्य यथाकामं पीठं कार्यं विचक्षणैः

itareṣāṃ ca devānāṃ kartavyaṃ tanna dhīmatā| īśvarasya yathākāmaṃ pīṭhaṃ kāryaṃ vicakṣaṇaiḥ

यस्मिन्स्थाने विधातव्यो ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च। ईश्वरः सर्वतः कार्यो न दोषस्तत्र विद्यते

yasminsthāne vidhātavyo brahmā viṣṇustathaiva ca| īśvaraḥ sarvataḥ kāryo na doṣastatra vidyate

इतरेषां तु देवानां पीठं भागं समुच्छ्रितम्। यस्य येन विभागेन वास्तुमानं विधीयते

itareṣāṃ tu devānāṃ pīṭhaṃ bhāgaṃ samucchritam| yasya yena vibhāgena vāstumānaṃ vidhīyate

तस्य तेनैव भागेन पीठोच्छ्रायो विधीयते। मनुजानां च पीठानि वेश्मनां देवपीठकैः

tasya tenaiva bhāgena pīṭhocchrāyo vidhīyate| manujānāṃ ca pīṭhāni veśmanāṃ devapīṭhakaiḥ

तुल्यानि कुर्यादुपरि कृता वृद्धिकराः सुराः। पुरमध्ये तु कर्तव्यं ब्रह्मणो गृहमुत्तमम्

tulyāni kuryādupari kṛtā vṛddhikarāḥ surāḥ| puramadhye tu kartavyaṃ brahmaṇo gṛhamuttamam

चतुर्मुखं च तत्कार्यं यथा पश्यति तत्पुरम्। अधिकं सर्ववेश्मभ्यस्तथा राजगृहादपि

caturmukhaṃ ca tatkāryaṃ yathā paśyati tatpuram| adhikaṃ sarvaveśmabhyastathā rājagṛhādapi

राजवेश्माधिकमपि शस्यतेऽन्यसुरालयात्। पञ्चमो लोकपालनां राजा श्रेष्ठतमो यतः

rājaveśmādhikamapi śasyate'nyasurālayāt| pañcamo lokapālanāṃ rājā śreṣṭhatamo yataḥ

एवमेतानि देवानां पीठान्युक्तान्यशेषतः। चातुर्वर्ण्यस्य पीठानि ब्रूमो विप्राद्यनुक्रमात्

evametāni devānāṃ pīṭhānyuktānyaśeṣataḥ| cāturvarṇyasya pīṭhāni brūmo viprādyanukramāt

षट्त्रिंशदङ्गुलोत्सेधं पीठं विप्रस्य शस्यते। इतरेषां तु वर्णानां ह्रस्वं स्याच्चतुरङ्गुलम्

ṣaṭtriṃśadaṅgulotsedhaṃ pīṭhaṃ viprasya śasyate| itareṣāṃ tu varṇānāṃ hrasvaṃ syāccaturaṅgulam

चातुर्वर्ण्यस्य पीठानि भुङ्क्ते विप्रो गृहाणि च। त्रयाणां क्षत्रियो वैश्यो द्वयोः शूद्रः क्रमात्स्वकम्

cāturvarṇyasya pīṭhāni bhuṅkte vipro gṛhāṇi ca| trayāṇāṃ kṣatriyo vaiśyo dvayoḥ śūdraḥ kramātsvakam

एवं विभागं पीठानां स्थपतिः परिकल्पयेत्। हितं कारयितुर्वाञ्छन् नृपतेश्च समृद्धये

evaṃ vibhāgaṃ pīṭhānāṃ sthapatiḥ parikalpayet| hitaṃ kārayiturvāñchan nṛpateśca samṛddhaye

प्रमाणे स्थापिता देवाः पूजार्हाश्च भवन्ति हि। प्रमाणं पीठानामिदमभिहितं ब्रह्ममुरजि-। त्पुरारीणामत्रापरदिविषदां यच्च नियतम् ।। ततो विप्रादीनामपि निगदितं यत्तदखिलं। यथौचित्यायोज्यं श्रियमभिलषद्भिः स्थपतिभिः

pramāṇe sthāpitā devāḥ pūjārhāśca bhavanti hi| pramāṇaṃ pīṭhānāmidamabhihitaṃ brahmamuraji-| tpurārīṇāmatrāparadiviṣadāṃ yacca niyatam || tato viprādīnāmapi nigaditaṃ yattadakhilaṃ| yathaucityāyojyaṃ śriyamabhilaṣadbhiḥ sthapatibhiḥ

अथ चयविधिर्नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

इदानीमभिधीयन्ते चयस्येह गुणागुणाः। सुविभक्तः समश्चारुश्चतुरश्रश्चयः शुभः

idānīmabhidhīyante cayasyeha guṇāguṇāḥ| suvibhaktaḥ samaścāruścaturaśraścayaḥ śubhaḥ

असंभ्रान्तमसन्दिग्धमविनाश्यन्यबर्हितम्। अनुत्तममनुद्वृत्तमकुब्जं न च पीडितम्

asaṃbhrāntamasandigdhamavināśyanyabarhitam| anuttamamanudvṛttamakubjaṃ na ca pīḍitam

समानखण्डमृज्वन्तमन्तरङ्गं तथैव च। सुपार्श्वं सन्धिसुश्लिष्टं सुप्रतिष्ठं सुसन्धि च

samānakhaṇḍamṛjvantamantaraṅgaṃ tathaiva ca| supārśvaṃ sandhisuśliṣṭaṃ supratiṣṭhaṃ susandhi ca

अजिह्मं चेति चेयस्य गुणा विंशतिरित्यमी। एतेषां वैपरीत्येन दोषाणामपि विंशतिः

ajihmaṃ ceti ceyasya guṇā viṃśatirityamī| eteṣāṃ vaiparītyena doṣāṇāmapi viṃśatiḥ

दक्षिणां तु यदा कुड्यं विचिनोति बहिर्मुखम्। तदा व्याधिभयं विद्यान्मृत्युदण्डं च निर्दिशेत्

dakṣiṇāṃ tu yadā kuḍyaṃ vicinoti bahirmukham| tadā vyādhibhayaṃ vidyānmṛtyudaṇḍaṃ ca nirdiśet

पश्चिमं तु यदा कुड्यं विचिन्वन्ति बहिर्मुखम्। धनहानिं तदा विद्याद्दस्युभ्यश्च भयं भवेत्

paścimaṃ tu yadā kuḍyaṃ vicinvanti bahirmukham| dhanahāniṃ tadā vidyāddasyubhyaśca bhayaṃ bhavet

उत्तरं तु यदा कुड्यं विचिनोति बहिर्मुखम्। कर्तारं स्वामिनं वापि व्यसनं प्रापयेत्तदा

uttaraṃ tu yadā kuḍyaṃ vicinoti bahirmukham| kartāraṃ svāminaṃ vāpi vyasanaṃ prāpayettadā

प्राच्यं बहिर्मुखं कुड्यं चिनोति स्थपतिर्यदा। राजदण्डभयं तत्र निर्देष्टव्यं विचक्षणैः

prācyaṃ bahirmukhaṃ kuḍyaṃ cinoti sthapatiryadā| rājadaṇḍabhayaṃ tatra nirdeṣṭavyaṃ vicakṣaṇaiḥ

एतदेव फलं ब्रूयात्पतिते दलिते तथा। यस्य प्राग्दक्षिणः कर्णः प्रवर्तेत बहिर्मुखः

etadeva phalaṃ brūyātpatite dalite tathā| yasya prāgdakṣiṇaḥ karṇaḥ pravarteta bahirmukhaḥ

स्यात्तत्राग्निभयं घोरं गृहभर्तुश्च संशयः। गच्छेद्बहिर्मुखः कर्णो यदा दक्षिणपश्चिमः

syāttatrāgnibhayaṃ ghoraṃ gṛhabhartuśca saṃśayaḥ| gacchedbahirmukhaḥ karṇo yadā dakṣiṇapaścimaḥ

कलहोपद्र वस्तत्र स्याद्भार्यायाश्च संशयः। पश्चिमोत्तरकर्णे तु सम्प्रयाते बहिर्मुखे

kalahopadra vastatra syādbhāryāyāśca saṃśayaḥ| paścimottarakarṇe tu samprayāte bahirmukhe

पशुवाहनपुत्राणां संशयस्तत्र जायते। प्रागुत्तरो यदा कर्णः प्रचीयेत बहिर्मुखः

paśuvāhanaputrāṇāṃ saṃśayastatra jāyate| prāguttaro yadā karṇaḥ pracīyeta bahirmukhaḥ

गुरूणां संशयस्तत्र गोवृषादेश्च जायते। विशालं यदि जायेत सर्वबाहुषु चिन्वतः

gurūṇāṃ saṃśayastatra govṛṣādeśca jāyate| viśālaṃ yadi jāyeta sarvabāhuṣu cinvataḥ

कर्णिकासमसंस्थानं तद्भवेन्मल्लिकाकृति। न तादृशो भवेदायस्तत्र यादृग्व्ययो भवेत्

karṇikāsamasaṃsthānaṃ tadbhavenmallikākṛti| na tādṛśo bhavedāyastatra yādṛgvyayo bhavet

चयस्य तस्य दोषेण गृहक्षीणः पलायते। चिन्वतो यदि संक्षिप्तमत्यर्थं तत्र जायते

cayasya tasya doṣeṇa gṛhakṣīṇaḥ palāyate| cinvato yadi saṃkṣiptamatyarthaṃ tatra jāyate

ब्रह्मसंज्ञं तदुद्दिष्टं तत्र राजभयं भवेत्। विस्तृतं यदि बाह्येषु संक्षिप्तं चैव मध्यतः

brahmasaṃjñaṃ taduddiṣṭaṃ tatra rājabhayaṃ bhavet| vistṛtaṃ yadi bāhyeṣu saṃkṣiptaṃ caiva madhyataḥ

तनुमध्यं तदुद्दिष्टं तत्र विद्यात्क्षुधो भयम्। उच्छ्रितं यदि कर्णेषु परिहीणं च मध्यतः

tanumadhyaṃ taduddiṣṭaṃ tatra vidyātkṣudho bhayam| ucchritaṃ yadi karṇeṣu parihīṇaṃ ca madhyataḥ

निर्णतं नाम तद्विद्यात्तत्र चौरभयं भवेत्। कर्णेषु परिहीणं चेदुच्छ्रितं चापि मध्यतः

nirṇataṃ nāma tadvidyāttatra caurabhayaṃ bhavet| karṇeṣu parihīṇaṃ ceducchritaṃ cāpi madhyataḥ

कूर्मोन्नतमिति ज्ञेयं सर्वदोषभयावहम्। विषमोन्नतकर्णेषु निर्दिशेद् द्र विणक्षयम्

kūrmonnatamiti jñeyaṃ sarvadoṣabhayāvaham| viṣamonnatakarṇeṣu nirdiśed dra viṇakṣayam

प्राज्यान्नपानं तद्विद्यात्समेषु विहितेषु च। इत्येते चीयमानस्य गुणदोषाः प्रकीर्तिताः

prājyānnapānaṃ tadvidyātsameṣu vihiteṣu ca| ityete cīyamānasya guṇadoṣāḥ prakīrtitāḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चयकर्म प्रयोजयेत्। उदकेन समं नीत्वा सम्यङ्निश्चयकारणम्

tasmātsarvaprayatnena cayakarma prayojayet| udakena samaṃ nītvā samyaṅniścayakāraṇam

तत्रा दृते न चान्यत् स्यान्निश्चयार्थं चयस्य च। तस्माज्जलेन वलयं गृह्णीयात्पूर्वमादृतः

tatrā dṛte na cānyat syānniścayārthaṃ cayasya ca| tasmājjalena valayaṃ gṛhṇīyātpūrvamādṛtaḥ

ततः सुताडिते सूत्रे चयं कुर्याद्विचक्षणः। द्विगुणां क्षेत्रमानस्य रज्जुं कृत्वा तदन्तयोः

tataḥ sutāḍite sūtre cayaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| dviguṇāṃ kṣetramānasya rajjuṃ kṛtvā tadantayoḥ

योऽसौ कार्यौ ततस्तस्यां पादोनक्षेत्रमानतः। दद्यान्निञ्छिनं कीलौ क्षेत्रगर्भान्तगामिनौ

yo'sau kāryau tatastasyāṃ pādonakṣetramānataḥ| dadyānniñchinaṃ kīlau kṣetragarbhāntagāminau

निधायायाः सकौ तस्याः प्रान्तस्थौ योजयेत्तयोः। निरञ्छनाभिकृष्टायां पादोनक्षेत्रसंमितम्

nidhāyāyāḥ sakau tasyāḥ prāntasthau yojayettayoḥ| nirañchanābhikṛṣṭāyāṃ pādonakṣetrasaṃmitam

भुजगत्या भवेद्र ज्जुस्तस्यामिष्टानुमानतः। चिह्नं दद्यात्स कर्णः स्यादेवं दोषान्प्रसाधयेत्

bhujagatyā bhavedra jjustasyāmiṣṭānumānataḥ| cihnaṃ dadyātsa karṇaḥ syādevaṃ doṣānprasādhayet

भूरि नाच्छादनं दद्यान्न भिन्द्यात्तत्र चेष्टकाः। विषमस्थाः कुठारेण च्छित्त्वा ताः कल्पयेत्समाः

bhūri nācchādanaṃ dadyānna bhindyāttatra ceṣṭakāḥ| viṣamasthāḥ kuṭhāreṇa cchittvā tāḥ kalpayetsamāḥ

यथा न च स्पृशेत्सूत्रं विचिन्वीत तथा बुधः। कुड्ये च सादिमध्यान्ते दृष्टिमेकां निपातयेत्

yathā na ca spṛśetsūtraṃ vicinvīta tathā budhaḥ| kuḍye ca sādimadhyānte dṛṣṭimekāṃ nipātayet

यदा सर्वपरिक्रान्तं तलं चोद्घाटितं भवेत्। तदा नैकत्र कुर्वीत पर्यायेण विचक्षणः

yadā sarvaparikrāntaṃ talaṃ codghāṭitaṃ bhavet| tadā naikatra kurvīta paryāyeṇa vicakṣaṇaḥ

उद्घाटनं स्तराणां तु यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः। तत्र तत्र चयं कुर्याद्यदि संविद्धकं हितम्

udghāṭanaṃ starāṇāṃ tu yadīcchetsiddhimātmanaḥ| tatra tatra cayaṃ kuryādyadi saṃviddhakaṃ hitam

दुर्वहं हि भवेत्तेन तस्मात्तत्परिवर्जयेत्। उपरिष्टात्समं पार्श्वे भुजं कुर्याद्विचक्षणः

durvahaṃ hi bhavettena tasmāttatparivarjayet| upariṣṭātsamaṃ pārśve bhujaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

समन्ताद्रुचकच्छिन्नश्चयो भित्तिषु पूजितः। तस्मात्प्रयत्नः कर्तव्यश्चयकर्मणि नित्यशः

samantādrucakacchinnaścayo bhittiṣu pūjitaḥ| tasmātprayatnaḥ kartavyaścayakarmaṇi nityaśaḥ

इति भाषितरूपितमाचरतश्चयकर्म यथाविधि शिल्पिकृतम्। भवतीह यशो भुवने विततं गृहभर्तृरपि प्रचुरो विभवः

iti bhāṣitarūpitamācarataścayakarma yathāvidhi śilpikṛtam| bhavatīha yaśo bhuvane vitataṃ gṛhabhartṛrapi pracuro vibhavaḥ

अथ शान्तिकर्मविधिर्नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

इदानीमभिधास्यामो विधानं शान्तिकर्मणः। यथावदिष्ट्वा दिक्पालान् हुत्वा शान्तीर्यथाक्रमम्

idānīmabhidhāsyāmo vidhānaṃ śāntikarmaṇaḥ| yathāvadiṣṭvā dikpālān hutvā śāntīryathākramam

स्नपयेत्कर्णिकां कुम्भैः सहिरण्यैर्विचक्षणः। सर्वगन्धानुलिप्तां च माल्यदामविभूषिताम्

snapayetkarṇikāṃ kumbhaiḥ sahiraṇyairvicakṣaṇaḥ| sarvagandhānuliptāṃ ca mālyadāmavibhūṣitām

कृतमाल्यानिवसितां मूले च मधुलेपिताम्। दोषप्रशमनार्थाय तां मूलेषु निखातयेत्

kṛtamālyānivasitāṃ mūle ca madhulepitām| doṣapraśamanārthāya tāṃ mūleṣu nikhātayet

मधुकुम्भमरिष्टं च शेवालं च विधानवित्। वाचयित्वा तु विप्रेन्द्रा न् कृतपुण्याहमङ्गलान्

madhukumbhamariṣṭaṃ ca śevālaṃ ca vidhānavit| vācayitvā tu viprendrā n kṛtapuṇyāhamaṅgalān

स्थापयेत् कर्णिकाः सर्वाः स्थपतिः प्रयतः शुचिः। एतेन विधिना कर्म चातुर्वर्ण्यस्य कारयेत्

sthāpayet karṇikāḥ sarvāḥ sthapatiḥ prayataḥ śuciḥ| etena vidhinā karma cāturvarṇyasya kārayet

कर्णिका रोपिता यत्र पुनरुत्पाट्य रोप्यते। न तन्निष्पद्यते वेश्म स्वामी चात्र विनश्यति

karṇikā ropitā yatra punarutpāṭya ropyate| na tanniṣpadyate veśma svāmī cātra vinaśyati

निखातं तु यदा दारु च्छिद्यते ताड्यते पुनः। तन्नाशो धनधान्यस्य स्वामिनश्चात्र सर्वथा

nikhātaṃ tu yadā dāru cchidyate tāḍyate punaḥ| tannāśo dhanadhānyasya svāminaścātra sarvathā

वल्लीनिपीडितं दारु प्रवेशे चेन्निखन्यते। आशीविषभयं घोरं तस्मिन्नुत्पातलक्षणम्

vallīnipīḍitaṃ dāru praveśe cennikhanyate| āśīviṣabhayaṃ ghoraṃ tasminnutpātalakṣaṇam

उत्थाने कर्णिका रक्ष्या सर्वसत्त्वाभिधर्षणात्। नवे कर्मण्यशकुना मृगव्यालसरीसृपाः

utthāne karṇikā rakṣyā sarvasattvābhidharṣaṇāt| nave karmaṇyaśakunā mṛgavyālasarīsṛpāḥ

कर्णिकामधिरोहन्ति दोषांस्तत्र वदेदमून्। कृतापीडां परिहृतां यद्यारोहन्ति वायसाः

karṇikāmadhirohanti doṣāṃstatra vadedamūn| kṛtāpīḍāṃ parihṛtāṃ yadyārohanti vāyasāḥ

गृहिणस्तत्प्रवासः स्यादन्नं पानं च हीयते। मयूरे तद्गृहं राजा हरेत्पञ्चाब्दतः परम्

gṛhiṇastatpravāsaḥ syādannaṃ pānaṃ ca hīyate| mayūre tadgṛhaṃ rājā haretpañcābdataḥ param

वराङ्गे जायते व्याधिः कोकिलैर्द्व्यब्दतः परम्। काकोलैस्त्रीणि वर्षाणि जायते सुमहद्भयम्

varāṅge jāyate vyādhiḥ kokilairdvyabdataḥ param| kākolaistrīṇi varṣāṇi jāyate sumahadbhayam

शुके स्युः कलहाद्यानि न च निष्पद्यते गृहम्। कुक्कुटेऽग्निभयं विद्याद्रा जतो वा महद्भयम्

śuke syuḥ kalahādyāni na ca niṣpadyate gṛham| kukkuṭe'gnibhayaṃ vidyādrā jato vā mahadbhayam

सारिकायां तु दौःशील्यं स्त्रीणां गृहपतेस्तथा। सर्परूपेत विघ्नेन गृहं निष्ठां न गच्छति

sārikāyāṃ tu dauḥśīlyaṃ strīṇāṃ gṛhapatestathā| sarparūpeta vighnena gṛhaṃ niṣṭhāṃ na gacchati

स्त्रीपुंसयोः कुलिङ्गे तु जायते पापकारिता। पारावते तु जायेते स्त्रीपुंसौ गुरुतल्पगौ

strīpuṃsayoḥ kuliṅge tu jāyate pāpakāritā| pārāvate tu jāyete strīpuṃsau gurutalpagau

विडाले तु कुलं दासैः सह रोगैर्निपीड्यते। ज्वलनो वा जलं वापि हस्ती वा हन्ति तद्गृहम्

viḍāle tu kulaṃ dāsaiḥ saha rogairnipīḍyate| jvalano vā jalaṃ vāpi hastī vā hanti tadgṛham

आरण्यैः शकुनैरेतत्स्याद्वर्षाद्धर्षणे फलम्। यूनां च जायते मृत्युर्मध्वासङ्गे धनक्षयः

āraṇyaiḥ śakunairetatsyādvarṣāddharṣaṇe phalam| yūnāṃ ca jāyate mṛtyurmadhvāsaṅge dhanakṣayaḥ

दुःखप्नदर्शनं घूके बालानां मरणं तथा। त्रस्तभीते निलीने तु राजा शून्यं हरेद्गृहम्

duḥkhapnadarśanaṃ ghūke bālānāṃ maraṇaṃ tathā| trastabhīte nilīne tu rājā śūnyaṃ haredgṛham

यदा त्वग्रे प्रदृश्येत धूम्रः कर्णगतोऽपि वा। अग्निर्दहति तत्क्षिप्रं विद्युद्वा हन्ति मन्दिरम्

yadā tvagre pradṛśyeta dhūmraḥ karṇagato'pi vā| agnirdahati tatkṣipraṃ vidyudvā hanti mandiram

यत्रारोहति गृध्रस्तद्द्विजाङ्घ्रिस्पृष्टमाचरेत्। कृत्वा हलशतैः कृष्टं ततो बीजानि वापयेत्

yatrārohati gṛdhrastaddvijāṅghrispṛṣṭamācaret| kṛtvā halaśataiḥ kṛṣṭaṃ tato bījāni vāpayet

गावश्चात्र प्रदुह्येरञ्शान्तिकानि च कारयेत्। मेघेऽभिवृष्टे भूयोऽपि तत्र कुर्वीत् मन्दिरम्

gāvaścātra praduhyerañśāntikāni ca kārayet| meghe'bhivṛṣṭe bhūyo'pi tatra kurvīt mandiram

येषु येषु गृहाङ्गेषु मधुनः सञ्चयो भवेत्। तस्याङ्गस्य वधं ब्रूयात्प्रेषिण्यां चाप्युपद्र वम्

yeṣu yeṣu gṛhāṅgeṣu madhunaḥ sañcayo bhavet| tasyāṅgasya vadhaṃ brūyātpreṣiṇyāṃ cāpyupadra vam

तस्माद्धेतोः शिखाग्रेषु मुकुटान् प्रणिधापयेत्। यावन्न रोपयेत्सौम्यं तावद्र क्षेत्समन्ततः

tasmāddhetoḥ śikhāgreṣu mukuṭān praṇidhāpayet| yāvanna ropayetsaumyaṃ tāvadra kṣetsamantataḥ

अभिलीनं तु शकुनैर्नहि किञ्चित्प्रशस्यते। तस्मात्प्रयत्नतो रक्षेदुत्पातात्प्रागुदीरितात्

abhilīnaṃ tu śakunairnahi kiñcitpraśasyate| tasmātprayatnato rakṣedutpātātprāgudīritāt

भङ्गे गृहाणां दारूणां शान्तिहोमोऽथ कथ्यते। इन्द्र कीलो महाकूटः पृष्ठवंशोत्तरौ धरौ

bhaṅge gṛhāṇāṃ dārūṇāṃ śāntihomo'tha kathyate| indra kīlo mahākūṭaḥ pṛṣṭhavaṃśottarau dharau

प्रग्रहोऽलिन्दपादौ वा स्वामिनं घ्नन्त्युपद्र वाः। तुलास्थपत्यः कूटं वा वेदिका कर्णपालिका

pragraho'lindapādau vā svāminaṃ ghnantyupadra vāḥ| tulāsthapatyaḥ kūṭaṃ vā vedikā karṇapālikā

नेत्रं कपोतपालिश्च हनप्रविष्टं कुटुम्बिनी। अम्वग्राः पक्षिवंशाश्च मल्लकाः सकुमारकाः

netraṃ kapotapāliśca hanapraviṣṭaṃ kuṭumbinī| amvagrāḥ pakṣivaṃśāśca mallakāḥ sakumārakāḥ

गोपानस्यो मृगाल्यश्च स्थपिताः स्वकुमारिकाः। परिघा द्वारपक्षाश्च भ्रातरं घ्नन्त्युपद्र वाः

gopānasyo mṛgālyaśca sthapitāḥ svakumārikāḥ| parighā dvārapakṣāśca bhrātaraṃ ghnantyupadra vāḥ

संयुक्तं सङ्ग्रहो हन्ति निकृष्टांश्चाधरो धरः। स्थौण्यानि प्रतिमोको वा हन्युरिष्टान् परिच्छदान्

saṃyuktaṃ saṅgraho hanti nikṛṣṭāṃścādharo dharaḥ| sthauṇyāni pratimoko vā hanyuriṣṭān paricchadān

उदधिर्भगिनीं हन्यादथवा परिचारकान्। पुंसां पुन्नामभिर्द्र व्यैः स्त्रीणां स्त्रीनभिर्भवेत्

udadhirbhaginīṃ hanyādathavā paricārakān| puṃsāṃ punnāmabhirdra vyaiḥ strīṇāṃ strīnabhirbhavet

उपघातो हतैर्नित्यं द्र व्याणां तु नपुंसकैः। भूलिका स्त्रीविनाशाय गृहनाशाय वेधनम्

upaghāto hatairnityaṃ dra vyāṇāṃ tu napuṃsakaiḥ| bhūlikā strīvināśāya gṛhanāśāya vedhanam

कीला वा सन्धिपालिर्वा मित्रनाशाय दुष्यति। नवे गृहे नवं दारु क्रियमाणमथो कृतम्

kīlā vā sandhipālirvā mitranāśāya duṣyati| nave gṛhe navaṃ dāru kriyamāṇamatho kṛtam

आयोज्यमानं युक्तं वा न्यूनसंवत्सरं स्थितम्। भज्यते देहनाशाय स्फुटत्यथ विभज्यते

āyojyamānaṃ yuktaṃ vā nyūnasaṃvatsaraṃ sthitam| bhajyate dehanāśāya sphuṭatyatha vibhajyate

गृहं ब्राह्मणसात्कृत्वा रत्नैरालिख्य चापरम्। नवैर्वस्त्रैः परिच्छाद्य पुनर्भिद्यानि कारयेत्

gṛhaṃ brāhmaṇasātkṛtvā ratnairālikhya cāparam| navairvastraiḥ paricchādya punarbhidyāni kārayet

दग्धे भिन्ने प्रचलिते विनते विद्युता हते। विरूढे दलिते सन्ने सर्वत्रौषधिभिः स्मृताः

dagdhe bhinne pracalite vinate vidyutā hate| virūḍhe dalite sanne sarvatrauṣadhibhiḥ smṛtāḥ

शान्तयो विविधं हुत्वा ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य वा। स्थूणिका भज्यते यस्य कीर्त्तिस्तस्योपहन्यते

śāntayo vividhaṃ hutvā brāhmaṇānsvasti vācya vā| sthūṇikā bhajyate yasya kīrttistasyopahanyate

चन्द्र सूर्यौ यजेत्तत्र ततः शाम्यति पातकम्। तद्विधं वृक्षमानीय पुनस्तां प्रति कारयेत्

candra sūryau yajettatra tataḥ śāmyati pātakam| tadvidhaṃ vṛkṣamānīya punastāṃ prati kārayet

एवं कृते सुखी स स्यात्कीर्त्तिश्चायुर्ध्रुवा भवेत्। मल्लको भज्यते यस्य पौरुषं तस्य हन्यते

evaṃ kṛte sukhī sa syātkīrttiścāyurdhruvā bhavet| mallako bhajyate yasya pauruṣaṃ tasya hanyate

इष्टानभसनक्षत्रं प्रायश्चित्तं समाचरेत्। तद्विधं वृक्षामानीय प्रति कुर्वीत मल्लकम्

iṣṭānabhasanakṣatraṃ prāyaścittaṃ samācaret| tadvidhaṃ vṛkṣāmānīya prati kurvīta mallakam

एवं कृत्वा सुखी स स्याद्बलं चास्याभिवर्धते। पृष्ठवंशस्य भङ्गेन गृही बन्धमवाप्नुयात्

evaṃ kṛtvā sukhī sa syādbalaṃ cāsyābhivardhate| pṛṣṭhavaṃśasya bhaṅgena gṛhī bandhamavāpnuyāt

राजराजं यजेत्तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत्। सुखी भवति तत्कृत्वा सर्वतश्चाभिवर्धते

rājarājaṃ yajettatra prāyaścittaṃ tathācaret| sukhī bhavati tatkṛtvā sarvataścābhivardhate

सर्वेषु स्वस्ति वाच्याश्च ब्राह्मणा दक्षिणाक्षतैः। वारणो भज्यते यस्तु ज्येष्ठं पुत्रं स वाज्यते

sarveṣu svasti vācyāśca brāhmaṇā dakṣiṇākṣataiḥ| vāraṇo bhajyate yastu jyeṣṭhaṃ putraṃ sa vājyate

पृथ्वीधरं यजेत्तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत्। तद्विधं वृक्षमानीय पुनस्तं प्रति कारयेत्

pṛthvīdharaṃ yajettatra prāyaścittaṃ tathācaret| tadvidhaṃ vṛkṣamānīya punastaṃ prati kārayet

सुखी भवति कृत्वैवं पुत्रैश्चापि विवर्धते। संग्रहो भज्यते यस्तु कुलज्येष्ठं स वार्धते

sukhī bhavati kṛtvaivaṃ putraiścāpi vivardhate| saṃgraho bhajyate yastu kulajyeṣṭhaṃ sa vārdhate

पितॄन्देवान्यजेत्तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत्। सुखी भवति कृत्वैवं प्रीयन्ते पितरस्तथा

pitṝndevānyajettatra prāyaścittaṃ tathācaret| sukhī bhavati kṛtvaivaṃ prīyante pitarastathā

स्थूण्यं तु भज्यते यस्य तनयस्तस्य बाध्यते। देवानेव यजेत्तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत्

sthūṇyaṃ tu bhajyate yasya tanayastasya bādhyate| devāneva yajettatra prāyaścittaṃ tathācaret

तद्विधं वृक्षमानीय तत्स्थौण्यं प्रति कारयेत्। सुखी भवति कृत्वैवं पुत्रैश्चापि विवर्धने

tadvidhaṃ vṛkṣamānīya tatsthauṇyaṃ prati kārayet| sukhī bhavati kṛtvaivaṃ putraiścāpi vivardhane

उपधी व्यथते यत्र तत्रामात्यो विनश्यति। यजेत वासवं तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत्

upadhī vyathate yatra tatrāmātyo vinaśyati| yajeta vāsavaṃ tatra prāyaścittaṃ tathācaret

आनीय तद्विधं वृक्षमुपधिं प्रति कारयेत्। एवं कृते भवेत्सौख्यममात्यैश्च विवर्धते

ānīya tadvidhaṃ vṛkṣamupadhiṃ prati kārayet| evaṃ kṛte bhavetsaukhyamamātyaiśca vivardhate

कायस्तु व्यथते यस्य प्रेष्यस्तस्योपहन्यते। यक्षं तत्र यजेद्देवं प्रायश्चित्तं तथाचरेत्

kāyastu vyathate yasya preṣyastasyopahanyate| yakṣaṃ tatra yajeddevaṃ prāyaścittaṃ tathācaret

तद्विधं काष्ठमानीय कायं तं प्रति कारयेत्। एवं कृते सुखी स स्यात्प्रेष्यैरपि विवर्धते

tadvidhaṃ kāṣṭhamānīya kāyaṃ taṃ prati kārayet| evaṃ kṛte sukhī sa syātpreṣyairapi vivardhate

तुला तु व्यथते यस्य व्यथतेऽस्य कुटुम्बिनी। यजेत मेदिनीं तत्र प्रायश्चित्तं तथाचरेत्

tulā tu vyathate yasya vyathate'sya kuṭumbinī| yajeta medinīṃ tatra prāyaścittaṃ tathācaret

तद्विधं वृक्षमानीय स्थापयेत् तां स्वलङ्कृताम्। ततस्त्वन्याः क्रियाः पश्यन् कारयेन्मतिमान्नरः

tadvidhaṃ vṛkṣamānīya sthāpayet tāṃ svalaṅkṛtām| tatastvanyāḥ kriyāḥ paśyan kārayenmatimānnaraḥ

वधूमिव नवैर्वस्त्रैः प्रतिच्छाद्य स्वलङ्कृताम्। ब्राह्मणान्वाचयेत्स्वस्ति ततस्तां प्रति कारयेत्

vadhūmiva navairvastraiḥ praticchādya svalaṅkṛtām| brāhmaṇānvācayetsvasti tatastāṃ prati kārayet

सुखी भवति कृत्वैवं धनैर्नित्यं विवर्धते। कर्णिकास्वान्तरस्थूणामालापादोऽथ भज्यते

sukhī bhavati kṛtvaivaṃ dhanairnityaṃ vivardhate| karṇikāsvāntarasthūṇāmālāpādo'tha bhajyate

तद्गृही दुःखमाप्नोति तस्मिन्नुत्पातलक्षणे। आनीय स्थपतिं तत्र प्रज्ञावन्तं बहुश्रुतम्

tadgṛhī duḥkhamāpnoti tasminnutpātalakṣaṇe| ānīya sthapatiṃ tatra prajñāvantaṃ bahuśrutam

तत्र वास्तुविभागेन यो देवः स्याद्विनिश्चितः। तस्मै देवाय जुहुयात्प्रायश्चित्तं च कारयेत्

tatra vāstuvibhāgena yo devaḥ syādviniścitaḥ| tasmai devāya juhuyātprāyaścittaṃ ca kārayet

सुखी भवति कृत्वैवं सर्वतश्चाभिवर्धते। युगं तु व्यथते यत्र तत्र स्यात्पशुपीडनम्

sukhī bhavati kṛtvaivaṃ sarvataścābhivardhate| yugaṃ tu vyathate yatra tatra syātpaśupīḍanam

यजेत तस्मिन्नीशानं प्रायश्चित्तं च कारयेत्। तद्विधं वृक्षमानीय युगं तत्प्रति कारयेत्

yajeta tasminnīśānaṃ prāyaścittaṃ ca kārayet| tadvidhaṃ vṛkṣamānīya yugaṃ tatprati kārayet

एवं कृते सुखं तस्य पशुवृद्धिश्च जायते। तुलयो अगयोर्वापि पादो यस्य प्रभज्यते

evaṃ kṛte sukhaṃ tasya paśuvṛddhiśca jāyate| tulayo agayorvāpi pādo yasya prabhajyate

आयुर्हानिर्भवेत्तत्र बलदेवं प्रपूजयेत्। प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा पुनस्तं प्रति कारयेत्

āyurhānirbhavettatra baladevaṃ prapūjayet| prāyaścittaṃ tataḥ kṛtvā punastaṃ prati kārayet

सुखी भवति कृत्वैवं कुटुम्बी शान्तिकं च तत्। द्वाराङ्गं यस्य माहेन्द्रं हिंस्यते नवकर्मणि

sukhī bhavati kṛtvaivaṃ kuṭumbī śāntikaṃ ca tat| dvārāṅgaṃ yasya māhendraṃ hiṃsyate navakarmaṇi

इन्द्रं तत्र यजेद्देवं प्रायश्चित्तं तथाचरेत्। गृहक्षतस्य द्वाराङ्गे पूजयेद्यममेव तत्

indraṃ tatra yajeddevaṃ prāyaścittaṃ tathācaret| gṛhakṣatasya dvārāṅge pūjayedyamameva tat

पुष्पदन्तस्य द्वाराङ्गे वरुणं तत्र पूजयेत्। द्वाराङ्गं यस्य भल्लाटं हिंस्यते नवकर्मणि

puṣpadantasya dvārāṅge varuṇaṃ tatra pūjayet| dvārāṅgaṃ yasya bhallāṭaṃ hiṃsyate navakarmaṇi

सोमं तत्र यजेद्देवं प्रायश्चित्तं समाचरेत्। सुखी भवति कृत्वैवं कुटुम्बी शान्तिकं च तत्

somaṃ tatra yajeddevaṃ prāyaścittaṃ samācaret| sukhī bhavati kṛtvaivaṃ kuṭumbī śāntikaṃ ca tat

स्थूणाराजस्य यस्याग्रं वक्रं दक्षिणतो भवेत्। शरीरं व्यथते तत्र प्रतिसंवत्सरं स्थिरम्

sthūṇārājasya yasyāgraṃ vakraṃ dakṣiṇato bhavet| śarīraṃ vyathate tatra pratisaṃvatsaraṃ sthiram

पृष्ठतो दीर्घशोकः स्यादुत्तरेण धनक्षयः। पूर्वतो राजदण्डः स्यात्तस्मात्तद् ऋजु शस्यते

pṛṣṭhato dīrghaśokaḥ syāduttareṇa dhanakṣayaḥ| pūrvato rājadaṇḍaḥ syāttasmāttad ṛju śasyate

चत्वार्यङ्ग हिंस्यन्ते शरीरा ये च वेश्मनः। तुला वा पृष्ठवंशो वा धारण्यां चोत्तराम्बरः

catvāryaṅga hiṃsyante śarīrā ye ca veśmanaḥ| tulā vā pṛṣṭhavaṃśo vā dhāraṇyāṃ cottarāmbaraḥ

उक्तांस्तत्र बलीन्कुर्यात्प्रायश्चित्तं तथाचरेत्। एवं धन्यं शिवं पुष्टिप्रजावृद्धिकरं भवेत्

uktāṃstatra balīnkuryātprāyaścittaṃ tathācaret| evaṃ dhanyaṃ śivaṃ puṣṭiprajāvṛddhikaraṃ bhavet

इत्थं निमित्तानि गृहाश्रितानि। ज्ञात्वा प्रदृष्टाञ्शकुनांश्च सर्वान्। शान्तिं प्रकुर्वन्पृथगुक्तरूपां। प्राप्नोति कीर्त्तिं सुखमर्थमायुः

itthaṃ nimittāni gṛhāśritāni| jñātvā pradṛṣṭāñśakunāṃśca sarvān| śāntiṃ prakurvanpṛthaguktarūpāṃ| prāpnoti kīrttiṃ sukhamarthamāyuḥ

अथ द्वारभङ्गफलं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

यदत्र नवकर्मोक्तं तद्यज्ञेषु गृहेषु च। ज्ञेयं ग्रामे पुरे वापि नगरे पत्तने तथा

yadatra navakarmoktaṃ tadyajñeṣu gṛheṣu ca| jñeyaṃ grāme pure vāpi nagare pattane tathā

संस्थानमाकृतिर्मानं ह्रासवृद्धी च बाहुषु। एकमेव विजानीयात्सर्वत्रैव विचक्षाणः

saṃsthānamākṛtirmānaṃ hrāsavṛddhī ca bāhuṣu| ekameva vijānīyātsarvatraiva vicakṣāṇaḥ

यूपस्यैव निमित्तानि दारुकर्मणि निर्दिशेत्। पातं पते विजानीयात्तक्षणं तक्षणेन च

yūpasyaiva nimittāni dārukarmaṇi nirdiśet| pātaṃ pate vijānīyāttakṣaṇaṃ takṣaṇena ca

यूपोच्छ्रायमिव ब्रूयाद्दारूणामपि चोच्छ्रयम्। भङ्गेन भङ्गो निर्दिश्यः समाधिश्च समाधिना

yūpocchrāyamiva brūyāddārūṇāmapi cocchrayam| bhaṅgena bhaṅgo nirdiśyaḥ samādhiśca samādhinā

नवकर्मणि यत्स्निग्धं सुगन्धि प्रियदर्शनम्। गम्येहरं मनुष्याणां धन्यं तदभिनिर्दिशेत्

navakarmaṇi yatsnigdhaṃ sugandhi priyadarśanam| gamyeharaṃ manuṣyāṇāṃ dhanyaṃ tadabhinirdiśet

पुरं वा यदि वा ग्रामो गृहं वा यदि निष्प्रभम्। आयासबहुलं तद्धि तादृशैर्लक्षणैर्भवेत्

puraṃ vā yadi vā grāmo gṛhaṃ vā yadi niṣprabham| āyāsabahulaṃ taddhi tādṛśairlakṣaṇairbhavet

परिध्वस्तोपमं रूक्षं नवकर्मणि यद् भवेत्। भ्रमं रोगं च शोकं च तस्मिन् वेश्मनि निर्दिशेत्

paridhvastopamaṃ rūkṣaṃ navakarmaṇi yad bhavet| bhramaṃ rogaṃ ca śokaṃ ca tasmin veśmani nirdiśet

जनेन च यदाकीर्णं निश्छायमिव लक्षते। कुटुम्बी तत्र षण्मासान्नात्र जीवेन्न संशयः

janena ca yadākīrṇaṃ niśchāyamiva lakṣate| kuṭumbī tatra ṣaṇmāsānnātra jīvenna saṃśayaḥ

यच्छून्यमप्यशून्याभं वेश्म वा यदि वा पुरम्। सर्वकामगुणैर्युक्तं धनं तदभिनिर्दिशेत्

yacchūnyamapyaśūnyābhaṃ veśma vā yadi vā puram| sarvakāmaguṇairyuktaṃ dhanaṃ tadabhinirdiśet

पूर्वो नगरभागश्चेद्र म्यः स्यात् प्रियदर्शनः। प्रियभार्या मनःस्वास्थ्यं धनं धान्यं च भूपतेः

pūrvo nagarabhāgaścedra myaḥ syāt priyadarśanaḥ| priyabhāryā manaḥsvāsthyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ ca bhūpateḥ

पूर्वदक्षिणभागश्चेत्पुरस्य प्रियदर्शनः। महद् यशस्तदाप्नोति राजा हेम च पुष्कलम्

pūrvadakṣiṇabhāgaścetpurasya priyadarśanaḥ| mahad yaśastadāpnoti rājā hema ca puṣkalam

पुरस्य दक्षिणो भागो यदा रम्यस्तदा भवेत्। राज्ञः सेनापतिप्राप्तिर्धनं धान्यं च पुष्कलम्

purasya dakṣiṇo bhāgo yadā ramyastadā bhavet| rājñaḥ senāpatiprāptirdhanaṃ dhānyaṃ ca puṣkalam

रमणीयो यदा भागः पुरदक्षिणपश्चिमः। अर्थसंपत्तदा राज्ञः प्रजावृद्धिश्च जायते

ramaṇīyo yadā bhāgaḥ puradakṣiṇapaścimaḥ| arthasaṃpattadā rājñaḥ prajāvṛddhiśca jāyate

पुरपश्चिमभागेन रमणीयेन पार्थिवः। पुत्रबान्धवधान्याढ्यः संप्राप्नोत्युन्नतिं पराम्

purapaścimabhāgena ramaṇīyena pārthivaḥ| putrabāndhavadhānyāḍhyaḥ saṃprāpnotyunnatiṃ parām

पश्चिमोत्तरभागे तु रमणीये नराधिपः। प्रेष्यैः पुत्रैर्वाहनैश्च वृद्धिमेत्युत्तरोत्तराम्

paścimottarabhāge tu ramaṇīye narādhipaḥ| preṣyaiḥ putrairvāhanaiśca vṛddhimetyuttarottarām

उत्तरे रमणीये तु पुरभागे नरेश्वरः। शत्रून् विजयते सर्वान् वर्धते च पुरोहितः

uttare ramaṇīye tu purabhāge nareśvaraḥ| śatrūn vijayate sarvān vardhate ca purohitaḥ

यदि पूर्वोत्तरो भागः पुरस्य प्रियदर्शनः। यत्राभ्युत्तरमानन्दं क्षिप्रं राज्ञो विनिर्दिशेत्

yadi pūrvottaro bhāgaḥ purasya priyadarśanaḥ| yatrābhyuttaramānandaṃ kṣipraṃ rājño vinirdiśet

निष्पन्नस्य पुरादेर्यो भागो न स्यान्मनोरमः। तस्य तस्यैव भागस्य परिहाणिं विनिर्दिशेत्

niṣpannasya purāderyo bhāgo na syānmanoramaḥ| tasya tasyaiva bhāgasya parihāṇiṃ vinirdiśet

नवे यदि पुरद्वारे कपाटं प्रविशीर्यते। स्त्रीनामधेयमन्यद्वा स्त्रीनाशं तद्विनिर्दिशेत्

nave yadi puradvāre kapāṭaṃ praviśīryate| strīnāmadheyamanyadvā strīnāśaṃ tadvinirdiśet

देवागारे पुरद्वारे प्राकाराट्टालकेषु च। हस्तिशालाश्वशालासु रथशालास्तथापि वा

devāgāre puradvāre prākārāṭṭālakeṣu ca| hastiśālāśvaśālāsu rathaśālāstathāpi vā

कोष्ठागारायुधागारे निमित्तं तु शुभाशुभम्। यदि किञ्चित्प्रदृश्येत राज्ञस्तदभिनिर्दिशेत्

koṣṭhāgārāyudhāgāre nimittaṃ tu śubhāśubham| yadi kiñcitpradṛśyeta rājñastadabhinirdiśet

भङ्गो यत्रोर्ध्ववंशस्य तत्र राजा विनश्यति। अर्गलापीलिकाकुञ्चीभङ्गे च नवकर्मणि

bhaṅgo yatrordhvavaṃśasya tatra rājā vinaśyati| argalāpīlikākuñcībhaṅge ca navakarmaṇi

ग्रामे नश्यन्ति चैतानि तदा ग्रामो विनश्यति। द्विगुत्थितं तु राष्ट्राणां गृहार्थेषु कुटुम्बिनाम्

grāme naśyanti caitāni tadā grāmo vinaśyati| dvigutthitaṃ tu rāṣṭrāṇāṃ gṛhārtheṣu kuṭumbinām

नवकर्मणि यत्किञ्चिद्भज्यते यदि वा नमेत्। विस्ते वा स्फुटे वापि कुटुम्बिमरणं ध्रुवम्

navakarmaṇi yatkiñcidbhajyate yadi vā namet| viste vā sphuṭe vāpi kuṭumbimaraṇaṃ dhruvam

फलं सर्वनिमित्तेषु शुभं वा यदि वाशुभम्। संवत्सरं परं ग्राह्यं नवकर्मकृते गृहे

phalaṃ sarvanimitteṣu śubhaṃ vā yadi vāśubham| saṃvatsaraṃ paraṃ grāhyaṃ navakarmakṛte gṛhe

परिसंवत्सरान्ते च पुराणमिति निर्दिशेत्। तुम्बिका भज्यते यत्र नवकर्मणि निष्टिते

parisaṃvatsarānte ca purāṇamiti nirdiśet| tumbikā bhajyate yatra navakarmaṇi niṣṭite

श्रेष्ठा तु महिला तत्र षड्भिर्मासैर्विनश्यति। एवमेव नवं यस्य सदनं तु विनश्यति

śreṣṭhā tu mahilā tatra ṣaḍbhirmāsairvinaśyati| evameva navaṃ yasya sadanaṃ tu vinaśyati

प्रेष्यदासादिविश्वासात्तद्विनाशयति ध्रुवम्। पृष्ठवंशो नवो यस्य नवकर्मणि भिद्यते

preṣyadāsādiviśvāsāttadvināśayati dhruvam| pṛṣṭhavaṃśo navo yasya navakarmaṇi bhidyate

कुटुम्बी म्रियते तत्र गृहं संवत्सरात्परम्। प्रेष्याश्चात्र विनश्यन्ति दीर्यमाणे विशेषतः

kuṭumbī mriyate tatra gṛhaṃ saṃvatsarātparam| preṣyāścātra vinaśyanti dīryamāṇe viśeṣataḥ

लुमासु भिद्यमानासु कन्यामरणमादिशेत्। मुण्डकेषु विनष्टेषु सुहृदस्य विनश्यति

lumāsu bhidyamānāsu kanyāmaraṇamādiśet| muṇḍakeṣu vinaṣṭeṣu suhṛdasya vinaśyati

अनुपूर्वेषु भिन्नेषु पुत्राणां मरणं ध्रुवम्। विपत्तौ मुण्डगोधानां माता तस्य विनश्यति

anupūrveṣu bhinneṣu putrāṇāṃ maraṇaṃ dhruvam| vipattau muṇḍagodhānāṃ mātā tasya vinaśyati

नागपाशकभङ्गे तु भृत्यानां मरणं भवेत्। कपाटे भ्रातृमरणमर्गलायां स्त्रिया वधः

nāgapāśakabhaṅge tu bhṛtyānāṃ maraṇaṃ bhavet| kapāṭe bhrātṛmaraṇamargalāyāṃ striyā vadhaḥ

सुतस्य चार्गलापार्श्वे विनष्टे मरणं भवेत्। द्वारबन्धे विनष्टे तु शीघ्रं कुर्यात्कुलक्षयम्

sutasya cārgalāpārśve vinaṣṭe maraṇaṃ bhavet| dvārabandhe vinaṣṭe tu śīghraṃ kuryātkulakṣayam

इन्द्र कीलो दृढो यस्य भङ्गमायाति मूलतः। सपुत्रपशुवर्गस्य तस्य ब्रूयात्कुलक्षतिम्

indra kīlo dṛḍho yasya bhaṅgamāyāti mūlataḥ| saputrapaśuvargasya tasya brūyātkulakṣatim

तोरणं भज्यते यस्य द्र व्यं तस्य विनश्यति। गृहभर्तुश्च मरणं त्रिदशैरवधारयेत्

toraṇaṃ bhajyate yasya dra vyaṃ tasya vinaśyati| gṛhabhartuśca maraṇaṃ tridaśairavadhārayet

वास्तुमध्ये विनष्टे तु कुवृद्धो विनश्यति। सोपानं भिद्यते यत्र नवकर्मणि निष्ठिते

vāstumadhye vinaṣṭe tu kuvṛddho vinaśyati| sopānaṃ bhidyate yatra navakarmaṇi niṣṭhite

तस्य प्रेष्याश्च गावश्च हिरण्यं च विनश्यति। वेदिका भज्यते यस्य भार्या तस्य विनश्यति

tasya preṣyāśca gāvaśca hiraṇyaṃ ca vinaśyati| vedikā bhajyate yasya bhāryā tasya vinaśyati

गवाक्षस्तु विनश्येत पट्टस्तम्भोऽपि वा दृढः। गजशुण्डाथ भिन्नोऽश्वः कपोताल्यथवा नवा

gavākṣastu vinaśyeta paṭṭastambho'pi vā dṛḍhaḥ| gajaśuṇḍātha bhinno'śvaḥ kapotālyathavā navā

स्थपनीपट्टिकाश्चैव स्त्रीविनाशं तदादिशेत्। विटङ्कस्य तुलाया वा भङ्गे जाते कथञ्चन

sthapanīpaṭṭikāścaiva strīvināśaṃ tadādiśet| viṭaṅkasya tulāyā vā bhaṅge jāte kathañcana

शालास्तम्भस्य वा नाशे भार्या तस्य विनश्यति। स्तम्भशीर्षं यदि भ्रश्येत् स्फुटेत्स्तम्भोऽपि वा दृढः

śālāstambhasya vā nāśe bhāryā tasya vinaśyati| stambhaśīrṣaṃ yadi bhraśyet sphuṭetstambho'pi vā dṛḍhaḥ

भज्यते प्रतिमोको वा स्वामिनस्तु वधो भवेत्। भङ्गे तु भङ्गवाहिन्याः कुलवृद्धवधो भवेत्

bhajyate pratimoko vā svāminastu vadho bhavet| bhaṅge tu bhaṅgavāhinyāḥ kulavṛddhavadho bhavet

आकाशतलके पुत्राः प्रतिच्छिन्ने कुटुम्बिनः। विनष्टे च विनश्यन्ति षड्भिर्मासैर्न संशयः

ākāśatalake putrāḥ praticchinne kuṭumbinaḥ| vinaṣṭe ca vinaśyanti ṣaḍbhirmāsairna saṃśayaḥ

प्रासादमण्डले भग्ने भग्नासु वलभीषु च। भार्या कुटुम्बिनस्तस्य नाशमायात्यसंशयः

prāsādamaṇḍale bhagne bhagnāsu valabhīṣu ca| bhāryā kuṭumbinastasya nāśamāyātyasaṃśayaḥ

प्रलीनो वा विलीनो वा प्रासादो यस्य भज्यते। प्रलीने भृत्यमृत्युः स्याद्विलीने तु धनक्षयः

pralīno vā vilīno vā prāsādo yasya bhajyate| pralīne bhṛtyamṛtyuḥ syādvilīne tu dhanakṣayaḥ

मिश्रे विनष्टे प्रासादे हीयन्ते सर्ववृद्धयः। मरणं वा भवेत्तत्र कुष्ठव्याधिं च निर्दिशेत्

miśre vinaṣṭe prāsāde hīyante sarvavṛddhayaḥ| maraṇaṃ vā bhavettatra kuṣṭhavyādhiṃ ca nirdiśet

येषु स्थानेषु भङ्गो वा विनतिर्वा प्रकीर्तिता। उपद्रुतिर्विघातो वा तेषां फलमपीरितम्

yeṣu sthāneṣu bhaṅgo vā vinatirvā prakīrtitā| upadrutirvighāto vā teṣāṃ phalamapīritam

स्निग्धानि अय्दि दृश्यन्ते तानि दार्ढ्यान्वितानि च। धनमायुश्च हर्षं च पूर्वोक्तानां तदादिशेत्

snigdhāni aydi dṛśyante tāni dārḍhyānvitāni ca| dhanamāyuśca harṣaṃ ca pūrvoktānāṃ tadādiśet

कर्णिकाभ्यन्तरी स्थूणा शालापादोऽथ हीयते। यदि तद्दुःखमाप्नोति गृहभर्ता न संशयः

karṇikābhyantarī sthūṇā śālāpādo'tha hīyate| yadi tadduḥkhamāpnoti gṛhabhartā na saṃśayaḥ

संप्रधार्य च मेधावी बलाबलमतन्द्रि तः। निर्दिशन् बलमाप्नोति धनमायुर्यशस्तथा

saṃpradhārya ca medhāvī balābalamatandri taḥ| nirdiśan balamāpnoti dhanamāyuryaśastathā

अथ स्थपतिलक्षणं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

स्थापत्यमुच्यतेऽस्माभिरिदानीं प्रक्रमागतम्। ज्ञातेन येन ज्ञायन्ते स्थपतीनां गुणागुणाः

sthāpatyamucyate'smābhiridānīṃ prakramāgatam| jñātena yena jñāyante sthapatīnāṃ guṇāguṇāḥ

शास्त्रं कर्म तथा प्रज्ञा शीलं च क्रिययान्वितम्। लक्ष्यलक्षणयुक्तार्थशास्त्रनिष्ठो नरो भवेत्

śāstraṃ karma tathā prajñā śīlaṃ ca kriyayānvitam| lakṣyalakṣaṇayuktārthaśāstraniṣṭho naro bhavet

सामुद्रं गणितं चैव ज्योतिषं छन्द एव च। सिराज्ञानं तथा शिल्पं यन्त्रकर्मविधिस्तथा

sāmudraṃ gaṇitaṃ caiva jyotiṣaṃ chanda eva ca| sirājñānaṃ tathā śilpaṃ yantrakarmavidhistathā

एतान्यङ्गानि जानीयाद्वास्तुशास्त्रस्य बुद्धिमान्। शास्रानुसारेणाभ्युद्य लक्षणानि च लक्षयेत्

etānyaṅgāni jānīyādvāstuśāstrasya buddhimān| śāsrānusāreṇābhyudya lakṣaṇāni ca lakṣayet

प्रसिद्धशास्त्रदृष्टान्तैर्वास्तुज्ञानं प्रसाधयेत्। वास्तुनः ससिरावंशैर्मर्मवेधैः सुनिश्चितैः

prasiddhaśāstradṛṣṭāntairvāstujñānaṃ prasādhayet| vāstunaḥ sasirāvaṃśairmarmavedhaiḥ suniścitaiḥ

वास्तुद्वारक्षणान् भूयः सर्वान् जानाति शास्त्रतः। यस्तु शास्त्रमविज्ञाय प्रयोक्ता स्थपतिर्भवेत्

vāstudvārakṣaṇān bhūyaḥ sarvān jānāti śāstrataḥ| yastu śāstramavijñāya prayoktā sthapatirbhavet

हन्तव्यः स स्वयं राज्ञा मृत्युवद्रा जहिंसकः। मिथ्याज्ञानादहङ्कारी शास्त्रे चैवाकृतश्रमः

hantavyaḥ sa svayaṃ rājñā mṛtyuvadrā jahiṃsakaḥ| mithyājñānādahaṅkārī śāstre caivākṛtaśramaḥ

अकालमृत्युर्लोकस्य विचरेद्वसुधातले। यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः

akālamṛtyurlokasya vicaredvasudhātale| yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ

स मुह्यति क्रियाकाले दृष्ट्वा भीरुरिवाहवम्। केवलं कर्म यो वेत्ति शास्त्रार्थं नाधिगच्छति

sa muhyati kriyākāle dṛṣṭvā bhīrurivāhavam| kevalaṃ karma yo vetti śāstrārthaṃ nādhigacchati

सोऽचक्षुरिव नीयेत विवशोऽन्येन वर्त्मसु। कर्म वास्तुविधेः स्थानं मानमुन्मानमेव च

so'cakṣuriva nīyeta vivaśo'nyena vartmasu| karma vāstuvidheḥ sthānaṃ mānamunmānameva ca

क्षेत्रजाति च कर्माणि लुमालेखाचतुर्दश। चत्वारो गण्डिकाच्छेदान्वृत्तच्छेदेषु सप्तसु

kṣetrajāti ca karmāṇi lumālekhācaturdaśa| catvāro gaṇḍikācchedānvṛttacchedeṣu saptasu

सुश्लिष्टं सन्धिसन्धानैरधरोत्तरसंयुतम्। बाह्यरेखान्वितं शुद्धं यो जानाति स कर्मवित्

suśliṣṭaṃ sandhisandhānairadharottarasaṃyutam| bāhyarekhānvitaṃ śuddhaṃ yo jānāti sa karmavit

शास्त्रकर्मसमर्थोऽपि स्थपतिः प्रज्ञया विना। फलेयुः कर्मभिरन्याभिः स्यान्निर्मद इव द्विपः

śāstrakarmasamartho'pi sthapatiḥ prajñayā vinā| phaleyuḥ karmabhiranyābhiḥ syānnirmada iva dvipaḥ

प्रत्युत्पन्नमतिर्यः स्याद्वाहतः स्थपतिस्तथा। कर्मकाले न मुह्येत्स प्रज्ञानेनोपबृंहितः

pratyutpannamatiryaḥ syādvāhataḥ sthapatistathā| karmakāle na muhyetsa prajñānenopabṛṃhitaḥ

अप्रज्ञेयं दुरालोकं गूढार्थं बहुविस्तरम्। प्रज्ञापोतं समारुह्य प्राज्ञो वास्तुनिरं तरेत्

aprajñeyaṃ durālokaṃ gūḍhārthaṃ bahuvistaram| prajñāpotaṃ samāruhya prājño vāstuniraṃ taret

ज्ञानवांश्च तथा वाग्मी कर्मस्वपि च निष्ठितः। एवं युक्तोऽपि न श्रेयान् यदि शीलविवर्जितः

jñānavāṃśca tathā vāgmī karmasvapi ca niṣṭhitaḥ| evaṃ yukto'pi na śreyān yadi śīlavivarjitaḥ

रोषाद् द्वेषात्तथा लोभान्मोहाद्रा गात्तथैव च। अन्यचिन्त्यत्वमायाति दुःशीलानामविक्षयात्

roṣād dveṣāttathā lobhānmohādrā gāttathaiva ca| anyacintyatvamāyāti duḥśīlānāmavikṣayāt

शीलवान् पूजितो लोके शीलवान् साधुसम्मतः। शीलवान् सर्वकर्मार्हः शीलवान् प्रियदर्शनः

śīlavān pūjito loke śīlavān sādhusammataḥ| śīlavān sarvakarmārhaḥ śīlavān priyadarśanaḥ

शीलाधाने परं यत्नमाधितिष्ठेत्स्थपतिः सदा। ततः कर्माणि सिध्यन्ति जनयन्ति शुभानि च

śīlādhāne paraṃ yatnamādhitiṣṭhetsthapatiḥ sadā| tataḥ karmāṇi sidhyanti janayanti śubhāni ca

तथाचाष्टविधं कर्म ज्ञेयं स्थपतिना सदा। आलेख्यं लेख्यजातं च दारुकर्म चयस्तथा

tathācāṣṭavidhaṃ karma jñeyaṃ sthapatinā sadā| ālekhyaṃ lekhyajātaṃ ca dārukarma cayastathā

पाषाणसिद्धहेम्नां च शिल्पं कर्म तथैव च। एभिर्गुणैः समायुक्तः स्थपतिर्याति पूज्यताम्

pāṣāṇasiddhahemnāṃ ca śilpaṃ karma tathaiva ca| ebhirguṇaiḥ samāyuktaḥ sthapatiryāti pūjyatām

स्थापत्यमङ्गैरिदमष्टभिर्यश्चतुर्विधं वेत्ति विशुद्धबुद्धिः। स शिल्पिनां संसदि लब्धपूजः परां प्रतिष्ठां लभते चिरायुः

sthāpatyamaṅgairidamaṣṭabhiryaścaturvidhaṃ vetti viśuddhabuddhiḥ| sa śilpināṃ saṃsadi labdhapūjaḥ parāṃ pratiṣṭhāṃ labhate cirāyuḥ

अष्टङ्गलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः

प्रोक्तं चतुर्धा स्थापत्यं वास्तुतत्त्वस्य सिद्धये। ब्रूमस्तदेव चेदानीमङ्गैः संयुक्तमष्टभिः

proktaṃ caturdhā sthāpatyaṃ vāstutattvasya siddhaye| brūmastadeva cedānīmaṅgaiḥ saṃyuktamaṣṭabhiḥ

तेष्वङ्गं प्रथमं प्रोक्तं वास्तुपुंसो विकल्पना। पुरस्य विनिवेशस्तु द्वितीयं द्वारकर्म च

teṣvaṅgaṃ prathamaṃ proktaṃ vāstupuṃso vikalpanā| purasya viniveśastu dvitīyaṃ dvārakarma ca

रथ्याविभागः प्राकारनिवेशोऽट्टालकस्य च। विनिवेशः प्रतोलीनां विभागस्थानकानि च

rathyāvibhāgaḥ prākāraniveśo'ṭṭālakasya ca| viniveśaḥ pratolīnāṃ vibhāgasthānakāni ca

प्रासादश्च तृतीयं स्याच्चतुर्थं तु ध्वजोच्छ्रितिः। पञ्चमं नृपतेर्वेश्म स्थानान्तरविभक्ति च

prāsādaśca tṛtīyaṃ syāccaturthaṃ tu dhvajocchritiḥ| pañcamaṃ nṛpaterveśma sthānāntaravibhakti ca

चातुर्वर्ण्यविभागश्च गृहभागश्च षष्ठकम्। सप्तमं यजमानस्य शालायां मानमीरितम्

cāturvarṇyavibhāgaśca gṛhabhāgaśca ṣaṣṭhakam| saptamaṃ yajamānasya śālāyāṃ mānamīritam

यज्ञवेदीप्रमाणं च कोटिहोमविधिस्तथा। अष्टमं राजशिबिरनिवेशो दुर्गकर्म च

yajñavedīpramāṇaṃ ca koṭihomavidhistathā| aṣṭamaṃ rājaśibiraniveśo durgakarma ca

यो वेत्त्यङ्गान्यमून्यष्टौ सोऽत्र स्थपतिसत्तमः। यशो मानं स लभते पूज्यते च नराधिपैः

yo vettyaṅgānyamūnyaṣṭau so'tra sthapatisattamaḥ| yaśo mānaṃ sa labhate pūjyate ca narādhipaiḥ

अशास्त्रज्ञमकर्मजं स्थपतिं यः प्रयोजयेत्। न तस्य वास्तु सिध्येत सिद्धमप्यसुखावहम्

aśāstrajñamakarmajaṃ sthapatiṃ yaḥ prayojayet| na tasya vāstu sidhyeta siddhamapyasukhāvaham

तस्मात्कर्म च शास्त्रं च यो वेत्ति द्वितयं नरः। अष्टाङ्गमपि यो वेत्ति स राज्ञः स्थपतिर्भवेत्

tasmātkarma ca śāstraṃ ca yo vetti dvitayaṃ naraḥ| aṣṭāṅgamapi yo vetti sa rājñaḥ sthapatirbhavet

अङ्गानि पूर्वमुक्तानि वास्तुशास्त्रोक्तविस्तरात्। तेषु प्रासादिकं यत्तद्वक्ष्यामोऽग्रे सविस्तरम्

aṅgāni pūrvamuktāni vāstuśāstroktavistarāt| teṣu prāsādikaṃ yattadvakṣyāmo'gre savistaram

अथाङ्गं सप्तमं ब्रूमो यत्तद्यज्ञेषु युज्यते। विनिविष्ठे पुरे पूर्वं कॢप्तेषु सुरधामसु

athāṅgaṃ saptamaṃ brūmo yattadyajñeṣu yujyate| viniviṣṭhe pure pūrvaṃ kḷpteṣu suradhāmasu

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां यज्ञार्थं मापयेद्भुवम्। निवेशं तत्र कुर्वीत चतुरश्रं समन्ततः

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ yajñārthaṃ māpayedbhuvam| niveśaṃ tatra kurvīta caturaśraṃ samantataḥ

आयामेन विधातव्यो हस्ताष्टादशविस्तृतः । पूर्वद्वारं विधातव्यमादित्यस्य पदे बुधैः

āyāmena vidhātavyo hastāṣṭādaśavistṛtaḥ | pūrvadvāraṃ vidhātavyamādityasya pade budhaiḥ

तस्य पश्चिमभागे तु यजमानकुटी भवेत्। षोडशायामविस्तारा प्राङ्मुखी सा प्रशस्यते

tasya paścimabhāge tu yajamānakuṭī bhavet| ṣoḍaśāyāmavistārā prāṅmukhī sā praśasyate

यजमानकुटीद्वारे देवता या च कीर्तिता। ततः प्रभृति पूर्वेण प्राग्वंशं परिकल्पयेत्

yajamānakuṭīdvāre devatā yā ca kīrtitā| tataḥ prabhṛti pūrveṇa prāgvaṃśaṃ parikalpayet

वेदिमध्ये स्थितं तत्स्यान्मानं वेद्याश्च शस्यते। पूर्वापरेण षट्त्रिंशत्कर्तव्याः प्रक्रमा बुधैः

vedimadhye sthitaṃ tatsyānmānaṃ vedyāśca śasyate| pūrvāpareṇa ṣaṭtriṃśatkartavyāḥ prakramā budhaiḥ

एकत्रिंशत्कुटीभागे मध्येऽष्टादश कल्पयेत्। प्रक्रमाः स्युः शिरस्थाने विंशतिश्चतुरुत्तरा

ekatriṃśatkuṭībhāge madhye'ṣṭādaśa kalpayet| prakramāḥ syuḥ śirasthāne viṃśatiścaturuttarā

पुरुषस्य शिरस्तत्र प्राग्वंशे तु प्रतिष्ठितम्। तस्मात्पूर्वोत्तरं ज्ञेयं सर्वयज्ञेषु पूजितम्

puruṣasya śirastatra prāgvaṃśe tu pratiṣṭhitam| tasmātpūrvottaraṃ jñeyaṃ sarvayajñeṣu pūjitam

वेद्यन्तरं तु कर्तव्यं शकटं येन गच्छति। तस्मादुत्तरवेदी या कार्या प्रत्युत्तरेण तु

vedyantaraṃ tu kartavyaṃ śakaṭaṃ yena gacchati| tasmāduttaravedī yā kāryā pratyuttareṇa tu

द्विहस्तायामविस्तारो होमचेष्टः कृतोऽत्र हि। प्राग्दक्षिणेन संस्थानं यजमानस्य शस्यते

dvihastāyāmavistāro homaceṣṭaḥ kṛto'tra hi| prāgdakṣiṇena saṃsthānaṃ yajamānasya śasyate

कटिमात्रं सदा कार्यं नाभिमात्रमथापि वा। ततोऽधिकेन दुर्भिक्षमनावृष्टिश्च जायते

kaṭimātraṃ sadā kāryaṃ nābhimātramathāpi vā| tato'dhikena durbhikṣamanāvṛṣṭiśca jāyate

एषा यज्ञक्रिया प्रोक्ता कोटिहोमोऽथ वक्ष्यते। पुरस्याभ्यन्तरे भागे हुताशस्य पदे तथा

eṣā yajñakriyā proktā koṭihomo'tha vakṣyate| purasyābhyantare bhāge hutāśasya pade tathā

तस्मिन्स्थाने विधातव्यः कोटिहोमः सदा पुरे। लक्षहोमश्च कर्तव्यो नित्यो नैमित्तिकोऽपि वा

tasminsthāne vidhātavyaḥ koṭihomaḥ sadā pure| lakṣahomaśca kartavyo nityo naimittiko'pi vā

अथ भूमिवशात्स्थानं कदाचिन्नैव लभ्यते। सर्वतो ब्रह्मणः स्थानाद्धोमस्थानं निवेशयेत्

atha bhūmivaśātsthānaṃ kadācinnaiva labhyate| sarvato brahmaṇaḥ sthānāddhomasthānaṃ niveśayet

ऐशानीं दिशमाश्रित्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। पुरश्चरणतत्त्वज्ञैः षट्कर्मनिरतैः सदा

aiśānīṃ diśamāśritya brāhmaṇairvedapāragaiḥ| puraścaraṇatattvajñaiḥ ṣaṭkarmanirataiḥ sadā

नित्यं शान्तिपरैर्विप्रै राजा तु विजयी भवेत्। नोपसर्गास्तु जायन्ते न च लक्ष्मीः पुरं त्यजेत्

nityaṃ śāntiparairviprai rājā tu vijayī bhavet| nopasargāstu jāyante na ca lakṣmīḥ puraṃ tyajet

अनावृष्टिभयं नास्ति सुभिक्षं जायते सदा। उक्तं याज्ञिकमङ्गं तु सर्वाङ्गेभ्यः प्रशस्यते

anāvṛṣṭibhayaṃ nāsti subhikṣaṃ jāyate sadā| uktaṃ yājñikamaṅgaṃ tu sarvāṅgebhyaḥ praśasyate

सर्वं स्थपतिना ज्ञेयं तत्त्वज्ञैर्ब्राह्मणैः सह। एकाशीतिपदेनैव यज्ञभूमिं तु मापयेत्

sarvaṃ sthapatinā jñeyaṃ tattvajñairbrāhmaṇaiḥ saha| ekāśītipadenaiva yajñabhūmiṃ tu māpayet

निवेशं शिबिरस्याथ कथयामोऽङ्गमष्टमम्। यदा तु नृपतिः स्थानात्स्वाद्यात्राभिमुखो भवेत्

niveśaṃ śibirasyātha kathayāmo'ṅgamaṣṭamam| yadā tu nṛpatiḥ sthānātsvādyātrābhimukho bhavet

शिबिरस्य निवेशं च तत्त्ववेत्ता परीक्षयेत्। अर्थशास्त्रविधिज्ञो वा स्थपतिर्वा प्रकल्पयेत्

śibirasya niveśaṃ ca tattvavettā parīkṣayet| arthaśāstravidhijño vā sthapatirvā prakalpayet

शिबिरं चतुरश्रं स्याद्वृत्तं वृत्तायतं क्वचित्। चतुरश्रायतं वापि विषमं वा क्वचिद्भवेत्

śibiraṃ caturaśraṃ syādvṛttaṃ vṛttāyataṃ kvacit| caturaśrāyataṃ vāpi viṣamaṃ vā kvacidbhavet

भूमिभागवशात्कल्पं महारथ्योभयान्वितम्। शिबिरस्य तु चत्वारि कुर्याद्द्वाराणि यत्नतः

bhūmibhāgavaśātkalpaṃ mahārathyobhayānvitam| śibirasya tu catvāri kuryāddvārāṇi yatnataḥ

रथ्या सार्धा तु सेनायाः पुररथ्याप्रमाणतः। मित्रे स्थानं नरपतेः कार्यं पृथ्वीधरेऽपि वा

rathyā sārdhā tu senāyāḥ purarathyāpramāṇataḥ| mitre sthānaṃ narapateḥ kāryaṃ pṛthvīdhare'pi vā

आर्यम्णे वा विधातव्यं पदे वैवस्वतोऽथवा। निवेशो मन्त्रिणां कार्यः पश्चिमो राजवेश्मनः

āryamṇe vā vidhātavyaṃ pade vaivasvato'thavā| niveśo mantriṇāṃ kāryaḥ paścimo rājaveśmanaḥ

पुरोहितस्योत्तरतो बलाध्यक्षस्य पूर्वतः। अन्तःपुरं दक्षिणतो भाण्डागारं तथैव च

purohitasyottarato balādhyakṣasya pūrvataḥ| antaḥpuraṃ dakṣiṇato bhāṇḍāgāraṃ tathaiva ca

गृहं प्रविशतो राज्ञो न्यस्येद्दक्षिणतो हयान्। वामे च दन्तिनो न्यस्येदेवं सैन्यं निवेशयेत्

gṛhaṃ praviśato rājño nyasyeddakṣiṇato hayān| vāme ca dantino nyasyedevaṃ sainyaṃ niveśayet

बाह्यतः परिखां तस्य कारयेद्रा जवेश्मनः। हस्तांस्त्रींश्चतुरो वापि पञ्चहस्तानथापि वा

bāhyataḥ parikhāṃ tasya kārayedrā javeśmanaḥ| hastāṃstrīṃścaturo vāpi pañcahastānathāpi vā

चतुष्षष्टिपदाख्येन विभाज्यं शिबिरं बुधैः। निवेशः शिबिरस्योक्तो दुर्गकर्माथ कथ्यते

catuṣṣaṣṭipadākhyena vibhājyaṃ śibiraṃ budhaiḥ| niveśaḥ śibirasyokto durgakarmātha kathyate

दुर्गं तु षड्विधं प्रोक्तं राज्ञां तु विजिगीषताम्। अब्दुर्गं पङ्कदुर्गं वा वनदुर्गैरिणे तथा

durgaṃ tu ṣaḍvidhaṃ proktaṃ rājñāṃ tu vijigīṣatām| abdurgaṃ paṅkadurgaṃ vā vanadurgairiṇe tathā

पार्वतीयं महादुर्गमिति कल्प्यानि पार्थिवैः। सर्वेषामेव दुर्गाणां पार्वतीयं प्रशस्यते

pārvatīyaṃ mahādurgamiti kalpyāni pārthivaiḥ| sarveṣāmeva durgāṇāṃ pārvatīyaṃ praśasyate

दुर्गस्थानविभागोऽडो!शाख्येन कीर्तितः। मध्ये तु ब्रह्मणः स्थानमसम्बाधं विधीयते

durgasthānavibhāgo'ḍo!śākhyena kīrtitaḥ| madhye tu brahmaṇaḥ sthānamasambādhaṃ vidhīyate

ब्रह्मस्थानं समारभ्य हर्म्यं पञ्चशयाः स्मृताः। उपरथ्या त्रिहस्ता तु शेषास्तु द्विशयाः स्मृताः

brahmasthānaṃ samārabhya harmyaṃ pañcaśayāḥ smṛtāḥ| uparathyā trihastā tu śeṣāstu dviśayāḥ smṛtāḥ

सन्निकृष्टा विधातव्या दुर्गारथ्या समन्ततः। द्वारं रथ्याप्रमाणेन कार्यं नात्यन्तमुच्छ्रितम्

sannikṛṣṭā vidhātavyā durgārathyā samantataḥ| dvāraṃ rathyāpramāṇena kāryaṃ nātyantamucchritam

परचक्रसमं बाधं सुरक्षं तत्सदा भवेत्। दुर्गेश्वरगृहस्थानं ब्रह्मणः परितो भवेत्

paracakrasamaṃ bādhaṃ surakṣaṃ tatsadā bhavet| durgeśvaragṛhasthānaṃ brahmaṇaḥ parito bhavet

वैवस्वतेऽथवार्यम्णे मैत्रे पृथ्वीधरेऽपि वा। यथा पुरे पुरा प्रोक्तं स्थानं दुर्गेऽपि तत्तथा

vaivasvate'thavāryamṇe maitre pṛthvīdhare'pi vā| yathā pure purā proktaṃ sthānaṃ durge'pi tattathā

वीराः शुभा ह्यदोषाश्च भूमिपालस्य संमताः। धनुर्वेदविधिज्ञाश्च कृतास्त्राः शास्त्रपारगाः

vīrāḥ śubhā hyadoṣāśca bhūmipālasya saṃmatāḥ| dhanurvedavidhijñāśca kṛtāstrāḥ śāstrapāragāḥ

दुर्गे स्थाप्याः सुरूपाश्च बहवश्च वरस्त्रियः। अन्तःपुरं च कोशं च कुमारांश्चात्र वासयेत्

durge sthāpyāḥ surūpāśca bahavaśca varastriyaḥ| antaḥpuraṃ ca kośaṃ ca kumārāṃścātra vāsayet

एवं दुर्गविधानस्य समासोऽयमुदाहृतः। इत्यष्टाङ्गो वास्तुशास्त्रस्य सारः संक्षेपेण स्पष्टमस्माभिरुक्तः। यत्र ज्ञाते शिल्पिवद्वास्तुविद्यापाथोनाथं सन्तरन्त्यप्रयासात्

evaṃ durgavidhānasya samāso'yamudāhṛtaḥ| ityaṣṭāṅgo vāstuśāstrasya sāraḥ saṃkṣepeṇa spaṣṭamasmābhiruktaḥ| yatra jñāte śilpivadvāstuvidyāpāthonāthaṃ santarantyaprayāsāt

अथ तोरणभङ्गादिशान्तिको नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

पुरातनं नवं वापि कृतं वाथार्धनिर्मितम्। देवतानां नृपाणां च तोरणं निपतेद्यदि

purātanaṃ navaṃ vāpi kṛtaṃ vāthārdhanirmitam| devatānāṃ nṛpāṇāṃ ca toraṇaṃ nipatedyadi

भज्यते दह्यते वाथ नमते सज्जतेऽथवा। दवविद्युज्जलाद्यैर्वा हन्यते तत्कदाचन

bhajyate dahyate vātha namate sajjate'thavā| davavidyujjalādyairvā hanyate tatkadācana

तत्र दोषान् प्रवक्ष्यामो दोषप्रशमनानि च। तोरणं निपतेत्सर्वं शिरो वास्य कथञ्चन

tatra doṣān pravakṣyāmo doṣapraśamanāni ca| toraṇaṃ nipatetsarvaṃ śiro vāsya kathañcana

राज्ञां सेनापतीनां च प्रतीहारपुरोधसाम्। प्रधानाश्वगजानां च विप्रपौरजनस्य च

rājñāṃ senāpatīnāṃ ca pratīhārapurodhasām| pradhānāśvagajānāṃ ca viprapaurajanasya ca

तत्र मृत्युभयं विद्याद्दुर्भिक्षं चापि निर्दिशेत्। तस्मात्प्रशमहेत्वर्थं विधिं कुर्यादिमं बुधः

tatra mṛtyubhayaṃ vidyāddurbhikṣaṃ cāpi nirdiśet| tasmātpraśamahetvarthaṃ vidhiṃ kuryādimaṃ budhaḥ

ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैर्धीरः स्थपतिः सपुरोहितैः। रात्रौ होमबलिं कुर्यान्नगरे तु चतुर्दिशम्

ṛtvigbhirbrāhmaṇairdhīraḥ sthapatiḥ sapurohitaiḥ| rātrau homabaliṃ kuryānnagare tu caturdiśam

कर्णचत्वरशृङ्गाटेष्ववनीपालवेश्मनि। स्थानेष्वेतेषु विप्राद्यैर्वेदिं निष्पाद्य साक्षताम्

karṇacatvaraśṛṅgāṭeṣvavanīpālaveśmani| sthāneṣveteṣu viprādyairvediṃ niṣpādya sākṣatām

कलशैर्द्र व्यगन्धैश्च श्वेतमाल्याम्बरैर्वृताम्। तत्र होमं प्रकुर्वीत शान्तिकं बलिमेव च

kalaśairdra vyagandhaiśca śvetamālyāmbarairvṛtām| tatra homaṃ prakurvīta śāntikaṃ balimeva ca

एवं प्रशमयेत्सर्वं यत्किञ्चिद्दुरितोत्थितम्। तोरणं भज्यते चेत्तद्रा ष्ट्रभङ्गं विनिर्दिशेत्

evaṃ praśamayetsarvaṃ yatkiñcidduritotthitam| toraṇaṃ bhajyate cettadrā ṣṭrabhaṅgaṃ vinirdiśet

अस्य प्रशमहेत्वर्थं पूर्वोक्तं कारयेद्विधिम्। तदेवैकं प्रदह्येत तोरणं नगरेर्यदि

asya praśamahetvarthaṃ pūrvoktaṃ kārayedvidhim| tadevaikaṃ pradahyeta toraṇaṃ nagareryadi

तदा वह्निभयं ब्रूयाद्रा ष्ट्रस्य नगरस्य च। सबाह्याभ्यन्तरं विप्रैर्विधिमेनं प्रयोजयेत्

tadā vahnibhayaṃ brūyādrā ṣṭrasya nagarasya ca| sabāhyābhyantaraṃ viprairvidhimenaṃ prayojayet

नते वा शीर्णभग्ने वा व्याधिपीडां विनिर्दिशेत्। होमं बलिं च कुर्वीत पुनःसंस्कारमस्य च

nate vā śīrṇabhagne vā vyādhipīḍāṃ vinirdiśet| homaṃ baliṃ ca kurvīta punaḥsaṃskāramasya ca

वातेन विद्युता वापि तोरणं यदि भज्यते। तस्मिन्रोगाः प्रवर्तन्ते कुलपीडाधनक्षयाः

vātena vidyutā vāpi toraṇaṃ yadi bhajyate| tasminrogāḥ pravartante kulapīḍādhanakṣayāḥ

शान्तिकर्म प्रकुर्वीत ततः शान्तिकरं भवेत्। एवमादौ कृते पश्चात्पुनः संस्कारयेद्बुधः

śāntikarma prakurvīta tataḥ śāntikaraṃ bhavet| evamādau kṛte paścātpunaḥ saṃskārayedbudhaḥ

पूर्वावयवनिर्माणाद्विशिष्टं रचयेत्पुनः। दृढसन्धिनिगूढं च दृढद्र व्यसमन्वितम्

pūrvāvayavanirmāṇādviśiṣṭaṃ racayetpunaḥ| dṛḍhasandhinigūḍhaṃ ca dṛḍhadra vyasamanvitam

विविधं रूपकर्माढ्यं सुसंस्थानं मनोरमम्। अकुब्जमनतं चैव पूर्वोत्कृष्टतरं तथा

vividhaṃ rūpakarmāḍhyaṃ susaṃsthānaṃ manoramam| akubjamanataṃ caiva pūrvotkṛṣṭataraṃ tathā

नियुक्ते तु पुनः शान्तिं ब्राह्मणान् वाचयेत्ततः। पुराणे वा नवे वाथ कृते वार्धकृतेऽथवा

niyukte tu punaḥ śāntiṃ brāhmaṇān vācayettataḥ| purāṇe vā nave vātha kṛte vārdhakṛte'thavā

प्रासादे वा गृहे वापि कपोतः प्रविशेद्यदि। तत्र दोषाः प्रपद्यन्ते शान्तिकर्म तथैव च

prāsāde vā gṛhe vāpi kapotaḥ praviśedyadi| tatra doṣāḥ prapadyante śāntikarma tathaiva ca

कालमूर्तिः कपोतश्च पापमूलकरण्डकम्। विहङ्गापशदो हीनः कृष्णचारी विहिङ्गमः

kālamūrtiḥ kapotaśca pāpamūlakaraṇḍakam| vihaṅgāpaśado hīnaḥ kṛṣṇacārī vihiṅgamaḥ

चतुर्विधः समाख्यातो मुनिभिः स तपोधनैः। श्वेतो विचित्रकण्ठश्च विचित्रोऽन्योऽथ कृष्णकः

caturvidhaḥ samākhyāto munibhiḥ sa tapodhanaiḥ| śveto vicitrakaṇṭhaśca vicitro'nyo'tha kṛṣṇakaḥ

कपोतो भवने यस्य श्वेतवर्णो विशेत् क्वचित्। कीर्त्तिविद्याधनं पुण्यं शीघ्रं च नयते क्षयम्

kapoto bhavane yasya śvetavarṇo viśet kvacit| kīrttividyādhanaṃ puṇyaṃ śīghraṃ ca nayate kṣayam

नित्यं रोगाः प्रवर्धन्ते शिशुपीडा च जायते। चित्रकण्ठो हरेज्जायां पुत्रान्सर्वान् विचित्रकः

nityaṃ rogāḥ pravardhante śiśupīḍā ca jāyate| citrakaṇṭho harejjāyāṃ putrānsarvān vicitrakaḥ

सर्वाः सिद्धीश्च कृष्णाङ्गः प्रदुष्य च कुलं हरेत्। रोगाः सर्वेऽपि वर्धन्ते विपदो व्यसनानि च

sarvāḥ siddhīśca kṛṣṇāṅgaḥ praduṣya ca kulaṃ haret| rogāḥ sarve'pi vardhante vipado vyasanāni ca

बन्धनानि च जायन्ते प्रविष्टे तु कपोतके। तस्माद्यत्नपरो भूत्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत्

bandhanāni ca jāyante praviṣṭe tu kapotake| tasmādyatnaparo bhūtvā prāyaścittaṃ samācaret

स्नातस्त्रिकालशुद्धात्मा सोपवासो जितेन्द्रि यः। देवपूजाचनरतो नित्यं दानपरः शुचिः

snātastrikālaśuddhātmā sopavāso jitendri yaḥ| devapūjācanarato nityaṃ dānaparaḥ śuciḥ

यवान्नप्रायभोजी च नित्यं होमपरायणः। गुरुविप्ररतश्चैव श्वेतमाल्याम्बरस्तथा

yavānnaprāyabhojī ca nityaṃ homaparāyaṇaḥ| guruviprarataścaiva śvetamālyāmbarastathā

गृही सगृहिणीकस्तु व्रतमेतत्समाचरेत्। श्वेतके पञ्चरात्रं च चित्रकण्ठे दशैव तत्

gṛhī sagṛhiṇīkastu vratametatsamācaret| śvetake pañcarātraṃ ca citrakaṇṭhe daśaiva tat

चित्रे पञ्चदशाहानि कृष्णे दिवसविंशतिः। व्रतस्थेन तु कर्तव्यमग्निकार्यं मनोरमम्

citre pañcadaśāhāni kṛṣṇe divasaviṃśatiḥ| vratasthena tu kartavyamagnikāryaṃ manoramam

यथालाभं समादाय तस्य देहं सपिच्छकम्। निकृन्तेत् खण्डखण्डानि विभागाष्टशतानि तम्

yathālābhaṃ samādāya tasya dehaṃ sapicchakam| nikṛntet khaṇḍakhaṇḍāni vibhāgāṣṭaśatāni tam

घृतप्लुतानि पुण्यानि मधुलाजान्वितानि च। पञ्चवारुणसंज्ञेन वह्निकार्ये कृतेऽक्षतैः

ghṛtaplutāni puṇyāni madhulājānvitāni ca| pañcavāruṇasaṃjñena vahnikārye kṛte'kṣataiḥ

ततश्च मांसं जुहुयाद्धव्यमात्रेण मन्त्रवित्। हुते क्रव्ये ततः क्षीरं दधिमध्वाज्यमेव च

tataśca māṃsaṃ juhuyāddhavyamātreṇa mantravit| hute kravye tataḥ kṣīraṃ dadhimadhvājyameva ca

संपूजयेद्ग्रहान् सर्वान् ब्राह्मणान्वाचयेत् ततः। स्ववित्तपादं श्वेते तु विप्रेभ्यः प्रतिपादयेत्

saṃpūjayedgrahān sarvān brāhmaṇānvācayet tataḥ| svavittapādaṃ śvete tu viprebhyaḥ pratipādayet

वित्ताधं चित्रकण्ठे तु पादोनं सर्वचित्रके। कृष्णे सर्वधनत्यागः कर्तव्यो ब्राह्मणात्पुनः

vittādhaṃ citrakaṇṭhe tu pādonaṃ sarvacitrake| kṛṣṇe sarvadhanatyāgaḥ kartavyo brāhmaṇātpunaḥ

एवं शान्तिर्भवेद्गेहे सर्वदोषक्षयावहा। महतीं श्रियमाप्नोति धनलाभश्च जायते

evaṃ śāntirbhavedgehe sarvadoṣakṣayāvahā| mahatīṃ śriyamāpnoti dhanalābhaśca jāyate

पुत्रैः पौत्रैर्वृद्धिमाप्नोत्यनन्तामायुर्दीर्घं प्राप्नुयात्संयतात्मा। एतत्कृत्वा मुच्यते सर्वपापैर्मेघैर्यद्वच्छारदः शीतरश्मिः

putraiḥ pautrairvṛddhimāpnotyanantāmāyurdīrghaṃ prāpnuyātsaṃyatātmā| etatkṛtvā mucyate sarvapāpairmeghairyadvacchāradaḥ śītaraśmiḥ

अथ वेदीलक्षणं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

वेद्यश्चतस्रो विज्ञेया या पुरा ब्रह्मणोदिताः। वयं ताः संप्रवक्ष्यामो नामसंस्थानमानतः

vedyaścatasro vijñeyā yā purā brahmaṇoditāḥ| vayaṃ tāḥ saṃpravakṣyāmo nāmasaṃsthānamānataḥ

प्रथमा चतुरश्रा स्यात्सभद्रा च द्वितीयका। तृतीया श्रीधरी नाम चतुर्थी पद्मिनी स्मृता

prathamā caturaśrā syātsabhadrā ca dvitīyakā| tṛtīyā śrīdharī nāma caturthī padminī smṛtā

यज्ञकाले तथोद्वाहे देवतास्थापनेषु च। नीराजनेषु सर्वेषु वह्निहोमे च नित्यशः

yajñakāle tathodvāhe devatāsthāpaneṣu ca| nīrājaneṣu sarveṣu vahnihome ca nityaśaḥ

नृपाभिषेचने चैव शक्रध्वजनिवेशने। नृपयोग्या भवन्त्येता वर्णानामनुपूर्वशः

nṛpābhiṣecane caiva śakradhvajaniveśane| nṛpayogyā bhavantyetā varṇānāmanupūrvaśaḥ

चतुरश्रा तु या वेदि नवहस्ता समन्ततः। अष्टहस्ता प्रमाणेन सर्वभद्रा प्रकीर्तिता

caturaśrā tu yā vedi navahastā samantataḥ| aṣṭahastā pramāṇena sarvabhadrā prakīrtitā

श्रीधरी सप्त विज्ञेया हस्तान् मानेन वेदिका। षड्ढस्ता चैव शास्त्रज्ञैर्नलिनीह विधीयते

śrīdharī sapta vijñeyā hastān mānena vedikā| ṣaḍḍhastā caiva śāstrajñairnalinīha vidhīyate

चतुरश्रा तु कर्तव्या चतुरश्रा समन्ततः। भद्रै स्तु सर्वतोभद्रा भूषणीया चतुर्दिशम्

caturaśrā tu kartavyā caturaśrā samantataḥ| bhadrai stu sarvatobhadrā bhūṣaṇīyā caturdiśam

श्रीधरी चापि विज्ञेया कोणविंशतिसंयुता। नलिनीति च विज्ञेया पद्मसंस्थानधारिणी

śrīdharī cāpi vijñeyā koṇaviṃśatisaṃyutā| nalinīti ca vijñeyā padmasaṃsthānadhāriṇī

कर्तव्याः स्वस्वविस्तारादुच्छ्रयेण त्रिभागिकाः। कुर्यान्मन्त्रवतीभिस्ता इष्टकाभिस्तु चायताः

kartavyāḥ svasvavistārāducchrayeṇa tribhāgikāḥ| kuryānmantravatībhistā iṣṭakābhistu cāyatāḥ

चतुरश्रा यज्ञकाले विवाहे श्रीधरी स्मृता। देवतास्थापने वेदीं सर्वभद्रां निवेशयेत्

caturaśrā yajñakāle vivāhe śrīdharī smṛtā| devatāsthāpane vedīṃ sarvabhadrāṃ niveśayet

नीराजने साग्निकार्ये तथा राजाभिषेचने। वेदी पद्मावती या च तथा शक्रध्वजोच्छ्रये

nīrājane sāgnikārye tathā rājābhiṣecane| vedī padmāvatī yā ca tathā śakradhvajocchraye

चतुर्मुखा तु कर्तव्या सोपानैश्च चतुर्दिशम्। प्रतीहारसमायुक्ता चार्धचन्द्रो पशोभिता

caturmukhā tu kartavyā sopānaiśca caturdiśam| pratīhārasamāyuktā cārdhacandro paśobhitā

चतुःस्तम्भसमायुक्ता चतुष्कुम्भविराजिता। काञ्चनै राजतैस्ताम्रैर्मृन्मयैः कलशैस्तथा

catuḥstambhasamāyuktā catuṣkumbhavirājitā| kāñcanai rājataistāmrairmṛnmayaiḥ kalaśaistathā

कोणे कोणे तु विन्यस्तैर्वल्गुवानरभूषितैः। स्तम्भप्रमाणं वेदीनां कार्यं छाद्यवशेन च

koṇe koṇe tu vinyastairvalguvānarabhūṣitaiḥ| stambhapramāṇaṃ vedīnāṃ kāryaṃ chādyavaśena ca

एकेन द्वित्रिभिर्वापि च्छाद्यैः सामलसारिकैः । स्तम्भमूलानि चाभ्यज्य गुडेन मधुसर्पिषा

ekena dvitribhirvāpi cchādyaiḥ sāmalasārikaiḥ | stambhamūlāni cābhyajya guḍena madhusarpiṣā

परमान्नेन वाभ्यज्य तान्विन्यस्येद्यथातथम्। देवताः पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयेत्

paramānnena vābhyajya tānvinyasyedyathātatham| devatāḥ pūjayitvā tu brāhmaṇānsvasti vācayet

चतुर्विधमितीरितं यदिह वेदिकालक्षणं। समग्रमपि वर्तते मनसि यस्य तच्छिल्पिनः। स याति भुवि पूज्यतामवनिभोक्तुराप्नोति च। श्रियं स्थपतिसंसदि स्फुरति चास्य शुभ्रं यशः

caturvidhamitīritaṃ yadiha vedikālakṣaṇaṃ| samagramapi vartate manasi yasya tacchilpinaḥ| sa yāti bhuvi pūjyatāmavanibhokturāpnoti ca| śriyaṃ sthapatisaṃsadi sphurati cāsya śubhraṃ yaśaḥ

अथ गृहदोषनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

अतः परं गृहादीनामप्रशस्तसमुच्छ्रितम्। क्रियते कथितं यस्मादेकत्र सुसमं भवेत्

ataḥ paraṃ gṛhādīnāmapraśastasamucchritam| kriyate kathitaṃ yasmādekatra susamaṃ bhavet

रक्षोम्बुनाथकीनाशमरुद्दहनदिक्प्लवा। मध्यप्लवा च भूर्व्याधिदारिद्र य्मरकावहा

rakṣombunāthakīnāśamaruddahanadikplavā| madhyaplavā ca bhūrvyādhidāridra ymarakāvahā

वह्निप्लवा वह्निभिये मृतये दक्षिणप्लवा। रुजे रक्षःप्लवा प्रत्यक्प्लवा धान्यधनच्छिदे

vahniplavā vahnibhiye mṛtaye dakṣiṇaplavā| ruje rakṣaḥplavā pratyakplavā dhānyadhanacchide

कलहाय प्रवासाय रोगाय च मरुत्प्लवा। मध्यप्लवा तु भूमिर्या सर्वनाशाय सा भवेत्

kalahāya pravāsāya rogāya ca marutplavā| madhyaplavā tu bhūmiryā sarvanāśāya sā bhavet

तुषास्थिकेशकीटत्वशङ्खभस्मोषरान्विताम्। कर्पराङ्गारिणीं दुष्टसत्त्वानार्यजनां त्यजेत्

tuṣāsthikeśakīṭatvaśaṅkhabhasmoṣarānvitām| karparāṅgāriṇīṃ duṣṭasattvānāryajanāṃ tyajet

चैत्रे शोककरं वेश्म ज्येष्ठे मृत्युप्रदायकम्। पशुनाशनमाषाढे शून्यं भाद्र पदे कृतम्

caitre śokakaraṃ veśma jyeṣṭhe mṛtyupradāyakam| paśunāśanamāṣāḍhe śūnyaṃ bhādra pade kṛtam

आश्विने कलहाय स्यात्कार्त्तिके भृत्यनाशनम्। माघे चाग्निभयाय स्यान्मासेष्वेषु न कारयेत्

āśvine kalahāya syātkārttike bhṛtyanāśanam| māghe cāgnibhayāya syānmāseṣveṣu na kārayet

पावकस्य पदे पृष्ठवंशस्यापि च पश्चिमे। पुरप्रासादकर्णे च कीलादि प्राक् प्रयोजयेत्

pāvakasya pade pṛṣṭhavaṃśasyāpi ca paścime| puraprāsādakarṇe ca kīlādi prāk prayojayet

पूर्वपश्चिमदिङ्मूढं वास्तु स्त्रीनाशकृद्भवेत्। उदङ्मूढं न निष्पत्तिं याति सर्वं च नाशयेत्

pūrvapaścimadiṅmūḍhaṃ vāstu strīnāśakṛdbhavet| udaṅmūḍhaṃ na niṣpattiṃ yāti sarvaṃ ca nāśayet

यत्तु दक्षिणदिङ्मूढं जायते मरणाय तत्। प्राग्वास्तुनि कुर्वीत प्रासादं मन्दिरं पुरे

yattu dakṣiṇadiṅmūḍhaṃ jāyate maraṇāya tat| prāgvāstuni kurvīta prāsādaṃ mandiraṃ pure

वलितं चलितं भ्रान्तं विसूत्रं च समुत्सृजेत्। यत्स्यान्मुखविनिष्क्रान्तं वलितं तत्प्रकीर्तितम्

valitaṃ calitaṃ bhrāntaṃ visūtraṃ ca samutsṛjet| yatsyānmukhaviniṣkrāntaṃ valitaṃ tatprakīrtitam

चलितं पृष्ठनिष्क्रान्तं दिङ्मूढं भ्रान्तमुच्यते। विसूत्रं कर्णहीनं स्यात्फलमेषां प्रचक्ष्महे

calitaṃ pṛṣṭhaniṣkrāntaṃ diṅmūḍhaṃ bhrāntamucyate| visūtraṃ karṇahīnaṃ syātphalameṣāṃ pracakṣmahe

वलिते चलति स्थानं चलिते विग्रहो भवेत्। भ्रान्तं योषिद्विनाशाय विसूत्रं भूरिशत्रुकृत्

valite calati sthānaṃ calite vigraho bhavet| bhrāntaṃ yoṣidvināśāya visūtraṃ bhūriśatrukṛt

मूषकोत्करवल्मीकप्रान्ता वक्रा भुजङ्गवत्। छिन्ना भिन्ना विकर्णा च न वास्तुनि शुभा क्षितिः

mūṣakotkaravalmīkaprāntā vakrā bhujaṅgavat| chinnā bhinnā vikarṇā ca na vāstuni śubhā kṣitiḥ

मूषकोत्करवत्यर्थं हन्ति वल्मीकिनी सुतम्। विकर्णा कुरुते कर्णरोगं छिन्ना विनाशिनी। भिन्ना भेदं करोत्युर्वी कुटिला मतिवक्रताम्

mūṣakotkaravatyarthaṃ hanti valmīkinī sutam| vikarṇā kurute karṇarogaṃ chinnā vināśinī| bhinnā bhedaṃ karotyurvī kuṭilā mativakratām

सपादं सत्रिभागं वा सार्धं द्विगुणमेव च। यत्स्यान्मुखायतं वेश्म तदनिष्टफलप्रदम्

sapādaṃ satribhāgaṃ vā sārdhaṃ dviguṇameva ca| yatsyānmukhāyataṃ veśma tadaniṣṭaphalapradam

यद् द्विशालं त्रिशालं वा चतुःशालमथापि वा। मूषया रहितं वेश्म तदनिष्ठफलप्रदम्

yad dviśālaṃ triśālaṃ vā catuḥśālamathāpi vā| mūṣayā rahitaṃ veśma tadaniṣṭhaphalapradam

पुरतः पृष्ठतः पार्श्वे यदि वालिन्दवर्जिता। गृहे न शस्यते शाला देवागारे तु शस्यते

purataḥ pṛṣṭhataḥ pārśve yadi vālindavarjitā| gṛhe na śasyate śālā devāgāre tu śasyate

अन्यपृष्ठस्थितद्वारं वेश्म खादकमुच्यते। परस्परविरोधाय तद्वेश्म गृहिणोस्तयोः

anyapṛṣṭhasthitadvāraṃ veśma khādakamucyate| parasparavirodhāya tadveśma gṛhiṇostayoḥ

सशल्यं पादहीनं च समसन्धि शिरोगुरु। वेश्मनामिदमुद्दिष्टं मर्मदोषचतुष्टयम्

saśalyaṃ pādahīnaṃ ca samasandhi śiroguru| veśmanāmidamuddiṣṭaṃ marmadoṣacatuṣṭayam

वास्तुक्षेत्रस्य यत्राङ्गे यस्य वर्त्म प्रवर्तते। तदङ्गं वास्तुनस्तस्य च्छिन्नं तेनेति निर्दिशेत्

vāstukṣetrasya yatrāṅge yasya vartma pravartate| tadaṅgaṃ vāstunastasya cchinnaṃ teneti nirdiśet

छिन्नाङ्गं विकलं तत्स्याद्भीतिदं सर्वदोषकृत्। तद्भर्तुर्भज्यतेऽङ्गं तद्वेधस्तस्याफलोऽन्यथा

chinnāṅgaṃ vikalaṃ tatsyādbhītidaṃ sarvadoṣakṛt| tadbharturbhajyate'ṅgaṃ tadvedhastasyāphalo'nyathā

स्वगृहद्वयमध्येन निर्वाहो यदि वर्त्मनः। द्वारवेधोदितान्दोषांस्तदा प्राप्नोति निश्चितम्

svagṛhadvayamadhyena nirvāho yadi vartmanaḥ| dvāravedhoditāndoṣāṃstadā prāpnoti niścitam

मार्गश्चैको यदा गच्छेदुभयोर्गृहपार्श्वयोः। मार्गवेधस्तदा स स्याच्छोकसन्तापकारकः

mārgaścaiko yadā gacchedubhayorgṛhapārśvayoḥ| mārgavedhastadā sa syācchokasantāpakārakaḥ

उत्सङ्गः पूर्णबाहुश्च हीनबाहुस्तथापरः। प्रत्यक्षाय इति प्रोक्तं प्रवेशानां चतुष्टयम्

utsaṅgaḥ pūrṇabāhuśca hīnabāhustathāparaḥ| pratyakṣāya iti proktaṃ praveśānāṃ catuṣṭayam

गृहस्य सम्मुखं यत्र द्वारं भवति वास्तुनः। उतसङ्ग इति स प्रोक्तः पूर्णबाहुः प्रदक्षिणः

gṛhasya sammukhaṃ yatra dvāraṃ bhavati vāstunaḥ| utasaṅga iti sa proktaḥ pūrṇabāhuḥ pradakṣiṇaḥ

वामतो हीनबाहुः स्यात्प्रत्यक्षो वास्तु पृष्ठतः। चतुर्थोऽयं समुद्दिष्टः प्रवेशो वास्तुनो बुधैः

vāmato hīnabāhuḥ syātpratyakṣo vāstu pṛṣṭhataḥ| caturtho'yaṃ samuddiṣṭaḥ praveśo vāstuno budhaiḥ

उत्सङ्गाख्ये प्रवेशे स्यात्प्रजाहानिः कुटुम्बिनः। धनधान्यक्षयो वास्य मरणं ध्रुवं भवेत्

utsaṅgākhye praveśe syātprajāhāniḥ kuṭumbinaḥ| dhanadhānyakṣayo vāsya maraṇaṃ dhruvaṃ bhavet

पूर्णबाहौ पुत्रपौत्रा धनधान्यसुखानि च। भवन्ति वसतो नित्यं गृहिणस्तत्र वास्तुनि

pūrṇabāhau putrapautrā dhanadhānyasukhāni ca| bhavanti vasato nityaṃ gṛhiṇastatra vāstuni

अल्पमित्रो गृही हीनबाहावत्यल्पबान्धवः। स्याद्वाल्पवित्तो जीयेत स्त्रीभिः पीड्येत वामयैः

alpamitro gṛhī hīnabāhāvatyalpabāndhavaḥ| syādvālpavitto jīyeta strībhiḥ pīḍyeta vāmayaiḥ

प्रत्यक्षाय प्रवेशस्तु विहितो यत्र वेश्मनि। तस्मिन्निवसतां पुंसां निश्चितः स्याद्धनक्षयः

pratyakṣāya praveśastu vihito yatra veśmani| tasminnivasatāṃ puṃsāṃ niścitaḥ syāddhanakṣayaḥ

मूषास्वस्थानयुक्तासु शालाभेद इति स्मृतः। प्राप्नोति तत्र निवसन्मृत्युं दुःखं सरोगताम्

mūṣāsvasthānayuktāsu śālābheda iti smṛtaḥ| prāpnoti tatra nivasanmṛtyuṃ duḥkhaṃ sarogatām

उदग्दक्षिणशालासु पूर्वापरगतासु च। अन्यथा वा स्थितं द्वारं वधबन्धनकारकम्

udagdakṣiṇaśālāsu pūrvāparagatāsu ca| anyathā vā sthitaṃ dvāraṃ vadhabandhanakārakam

मूषागतान् भ्रमान्कुर्यान्न शालां प्रतिभेदयेत्। भ्रमभग्नासु शालासु विपद्यन्ते कुटुम्बिनः

mūṣāgatān bhramānkuryānna śālāṃ pratibhedayet| bhramabhagnāsu śālāsu vipadyante kuṭumbinaḥ

शालाभेदो भवेद्यत्र पृष्ठतः पार्श्वतोऽपि वा। धनधान्यक्षयस्तत्र गृहिणो जायते ध्रुवम्

śālābhedo bhavedyatra pṛṣṭhataḥ pārśvato'pi vā| dhanadhānyakṣayastatra gṛhiṇo jāyate dhruvam

यत्र प्रत्यङ्मुखे शाले गृहं तत्स्याद्विकोकिलम्। आयुश्चतुष्पदं धान्यं वसतां तत्र नश्यति

yatra pratyaṅmukhe śāle gṛhaṃ tatsyādvikokilam| āyuścatuṣpadaṃ dhānyaṃ vasatāṃ tatra naśyati

सीमाशालाप्रभिन्नस्य प्रासादस्य गृहस्य च। अस्थिरा जायते ऋद्धिः स्थितिश्च न भवेच्चिरम्

sīmāśālāprabhinnasya prāsādasya gṛhasya ca| asthirā jāyate ṛddhiḥ sthitiśca na bhavecciram

सर्वदोषकरि ज्ञेया गर्भे चन्द्रा वलोकिता। मूषां विना विनाशाय कामोच्छित्त्यै गवाक्षकः

sarvadoṣakari jñeyā garbhe candrā valokitā| mūṣāṃ vinā vināśāya kāmocchittyai gavākṣakaḥ

यदा गण्डोऽथवा कुक्षिः पृष्ठं कक्षाथ भिद्यते। दायद्रयं जायते भर्तुस्तदानीमदुस्सहम्

yadā gaṇḍo'thavā kukṣiḥ pṛṣṭhaṃ kakṣātha bhidyate| dāyadrayaṃ jāyate bhartustadānīmadussaham

गर्भादुभयतो गण्डौ कक्षे स्तः कर्णभित्तिगे। दक्षिणोत्तरयोः कुक्षी पृष्ठतः पृष्ठमादिशेत्

garbhādubhayato gaṇḍau kakṣe staḥ karṇabhittige| dakṣiṇottarayoḥ kukṣī pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhamādiśet

स्थापितद्वारसंरोधे गृहिणो जायतेऽश्मरी। द्वारे तु विहिते तस्मिन्ननर्थस्तस्य जायते

sthāpitadvārasaṃrodhe gṛhiṇo jāyate'śmarī| dvāre tu vihite tasminnanarthastasya jāyate

पूर्वद्वारनिरोधं तु नवमागं कदाचन। श्रोत्ररोधेऽश्मरीदोषः कृत्तश्रोत्रेह्यनम्यता

pūrvadvāranirodhaṃ tu navamāgaṃ kadācana| śrotrarodhe'śmarīdoṣaḥ kṛttaśrotrehyanamyatā

कृत्तानि यत्र चीयन्ते गवाक्षालोकनानि च। तत्र प्रसूतिर्न भवेन्निष्पन्नापि विनश्यति

kṛttāni yatra cīyante gavākṣālokanāni ca| tatra prasūtirna bhavenniṣpannāpi vinaśyati

चीयमाना यदा भित्तिर्दक्षिणा स्याद्बहिर्मुखी। तदा व्याधिभयं विद्यान्नृपदण्डभयं तथा

cīyamānā yadā bhittirdakṣiṇā syādbahirmukhī| tadā vyādhibhayaṃ vidyānnṛpadaṇḍabhayaṃ tathā

यदा तु पश्चिमं कुड्यं प्रयाति बहिरग्रतः। धनहानिं विजानीयाच्चौरेभ्यश्च भयं तदा

yadā tu paścimaṃ kuḍyaṃ prayāti bahiragrataḥ| dhanahāniṃ vijānīyāccaurebhyaśca bhayaṃ tadā

उत्तरं तु यदा कुड्यं चीयमानं बहिर्व्रजेत्। गृहभर्तुश्च कर्तुश्च व्यसनं स्यात्तदा महत्

uttaraṃ tu yadā kuḍyaṃ cīyamānaṃ bahirvrajet| gṛhabhartuśca kartuśca vyasanaṃ syāttadā mahat

यदाग्रं चीयमानायाः पूर्वभित्तेर्बहिर्व्रजेत्। तदा गृहपतेस्तीव्रं राजदण्डभयं भवेत्

yadāgraṃ cīyamānāyāḥ pūrvabhitterbahirvrajet| tadā gṛhapatestīvraṃ rājadaṇḍabhayaṃ bhavet

प्राग्दक्षिणो यदा कर्णश्चीयमानो बहिर्व्रजेत्। तत्राग्निभीतिरतुला संशयश्च प्रभोर्भवेत्

prāgdakṣiṇo yadā karṇaścīyamāno bahirvrajet| tatrāgnibhītiratulā saṃśayaśca prabhorbhavet

बहिर्मुखो यदा गच्छेत्कर्णौ दक्षिणपश्चिमः। कलहोपद्र वस्तत्र स्याद् भार्यायाश्च संशयः

bahirmukho yadā gacchetkarṇau dakṣiṇapaścimaḥ| kalahopadra vastatra syād bhāryāyāśca saṃśayaḥ

यत्रोत्तरापरः कर्णश्चीयमानो व्रजेद्बहिः। पुत्रवाहनभृत्यानां भवेत्तस्मिन्नुपद्र वः

yatrottarāparaḥ karṇaścīyamāno vrajedbahiḥ| putravāhanabhṛtyānāṃ bhavettasminnupadra vaḥ

यदा प्रागुत्तरः कर्णो बहिर्गच्छति वेश्मनः। तदा गवां वृषाणां च गुरूणां च क्षयो भवेत्

yadā prāguttaraḥ karṇo bahirgacchati veśmanaḥ| tadā gavāṃ vṛṣāṇāṃ ca gurūṇāṃ ca kṣayo bhavet

चतस्रो भित्तयो यस्य बहिर्निर्यान्ति वेश्मनः। चीयमानास्तदत्रोक्तं मन्दिरं मल्लिकाकृति

catasro bhittayo yasya bahirniryānti veśmanaḥ| cīyamānāstadatroktaṃ mandiraṃ mallikākṛti

तादृग् गृहे न तत्रायो व्ययो भवति यादृशः। कर्शितोऽस्यैव दोषेण तस्य भर्त्ता पलायते

tādṛg gṛhe na tatrāyo vyayo bhavati yādṛśaḥ| karśito'syaiva doṣeṇa tasya bharttā palāyate

संक्षिप्यते तु यद्वेश्म चीयमानं समन्ततः। संक्षिप्तमिति तज्ज्ञेयं तत्र राजभयं भवेत्

saṃkṣipyate tu yadveśma cīyamānaṃ samantataḥ| saṃkṣiptamiti tajjñeyaṃ tatra rājabhayaṃ bhavet

यत्स्यादन्तेषु संक्षिप्तं विस्तृतं चापि मध्यतः। मृदङ्गाकृतिसंस्थानं तत्र व्याधिभयं भवेत्

yatsyādanteṣu saṃkṣiptaṃ vistṛtaṃ cāpi madhyataḥ| mṛdaṅgākṛtisaṃsthānaṃ tatra vyādhibhayaṃ bhavet

आद्यन्तविस्तृतं यत्स्यात्संक्षिप्तं चापि मध्यतः। मृदुमध्यं तदुद्दिष्टं क्षुद्भयं तत्र जायते

ādyantavistṛtaṃ yatsyātsaṃkṣiptaṃ cāpi madhyataḥ| mṛdumadhyaṃ taduddiṣṭaṃ kṣudbhayaṃ tatra jāyate

विषमैरुन्नतैः कर्णैर्धनक्षयकरं गृहम्। भित्तिवच्चापि कर्णेषु प्रागुक्तं फलमादिशेत्

viṣamairunnataiḥ karṇairdhanakṣayakaraṃ gṛham| bhittivaccāpi karṇeṣu prāguktaṃ phalamādiśet

मध्ये द्वारं न कर्तव्यं मनुजानां कथञ्चन। मध्ये द्वारे कृते तत्र कुलनाशः प्रजायते

madhye dvāraṃ na kartavyaṃ manujānāṃ kathañcana| madhye dvāre kṛte tatra kulanāśaḥ prajāyate

द्वारं द्वारेण वा विद्धमशुभायोपपद्यते। अनिष्टद्र व्यसंयुक्तं धनधान्यबिनाशनम्

dvāraṃ dvāreṇa vā viddhamaśubhāyopapadyate| aniṣṭadra vyasaṃyuktaṃ dhanadhānyabināśanam

नवं पुराणसंयुक्तमन्यं स्वामिनमिच्छति। अधोग्रं राजदण्डाय विद्धं द्वारं विगर्हितम्

navaṃ purāṇasaṃyuktamanyaṃ svāminamicchati| adhograṃ rājadaṇḍāya viddhaṃ dvāraṃ vigarhitam

नवं पुराणसंयुक्तं द्र व्यं तु कलिकारकम्। न मिश्रजातिद्र व्योत्थं द्वारं वा वेश्म वा शुभम्

navaṃ purāṇasaṃyuktaṃ dra vyaṃ tu kalikārakam| na miśrajātidra vyotthaṃ dvāraṃ vā veśma vā śubham

गृहस्थानेषु यद्द्रव्यमधिवास्य प्रतिष्ठितम्। तच्चालनेन चलनं गृहभर्तुः प्रजायते

gṛhasthāneṣu yaddravyamadhivāsya pratiṣṭhitam| taccālanena calanaṃ gṛhabhartuḥ prajāyate

अन्यवास्तुच्युतं द्र व्यमन्यवास्तौ न योजयेत्। प्रासादे न भवेत्पूजा गृहे च न वसेद्गृही

anyavāstucyutaṃ dra vyamanyavāstau na yojayet| prāsāde na bhavetpūjā gṛhe ca na vasedgṛhī

द्र व्येण देवदग्धेन भवनं यद्विधीयते। न तत्र वसति स्वामी वसन्नपि विनश्यति

dra vyeṇa devadagdhena bhavanaṃ yadvidhīyate| na tatra vasati svāmī vasannapi vinaśyati

सूर्योद्भवा द्रुमच्छाया ध्वजच्छाया च गर्हिता। द्वारातिक्रमणादेताः क्षुद्व्याधिकलिकारकाः

sūryodbhavā drumacchāyā dhvajacchāyā ca garhitā| dvārātikramaṇādetāḥ kṣudvyādhikalikārakāḥ

प्रासादशिखरच्छाया ध्वजच्छायेति कीर्तिता। त्रिपञ्चसप्तमी भर्तुर्गृहतारा न शोभना

prāsādaśikharacchāyā dhvajacchāyeti kīrtitā| tripañcasaptamī bharturgṛhatārā na śobhanā

निम्नोन्नतं करालं च सम्मुखं पृष्ठदेशगम्। वामावर्तं च न शुभं द्वारमग्रतरं गृहे

nimnonnataṃ karālaṃ ca sammukhaṃ pṛṣṭhadeśagam| vāmāvartaṃ ca na śubhaṃ dvāramagrataraṃ gṛhe

निम्ने स्यात्स्त्रीजितो भर्ता दुर्जनस्थितिरुन्नते। सम्मुखे सुतपीडा स्यात्पृष्ठगे चपलाः स्त्रियः

nimne syātstrījito bhartā durjanasthitirunnate| sammukhe sutapīḍā syātpṛṣṭhage capalāḥ striyaḥ

वामे वित्तक्षयो द्वारि भवत्यग्रतरे प्रभोः। द्वारं तस्मान्न कर्तव्यमीदृग्रूपं विचक्षणैः

vāme vittakṣayo dvāri bhavatyagratare prabhoḥ| dvāraṃ tasmānna kartavyamīdṛgrūpaṃ vicakṣaṇaiḥ

नागदन्ततुलास्तम्भभित्तिमूषागवाक्षकाः। द्वारमध्ये न दातव्या न चैते विषमस्थिताः

nāgadantatulāstambhabhittimūṣāgavākṣakāḥ| dvāramadhye na dātavyā na caite viṣamasthitāḥ

इतिहासपुराणोक्तं वृत्तान्तप्रतिरूपकम्। निन्दितं च गृहे नेष्टं शस्तं देवकुलेषु तत्

itihāsapurāṇoktaṃ vṛttāntapratirūpakam| ninditaṃ ca gṛhe neṣṭaṃ śastaṃ devakuleṣu tat

यानीन्द्र जालतुल्यानि यानि मिथ्याकृतानि च। भीषणानी च यानि स्युर्न कुर्यात्तानि वेश्मसु

yānīndra jālatulyāni yāni mithyākṛtāni ca| bhīṣaṇānī ca yāni syurna kuryāttāni veśmasu

स्वयमुद्धाटितं द्वारमुच्चाटनकरं भवेत्। धनहृद् बन्धुवैरं स्यादथवा कलिकारकम्

svayamuddhāṭitaṃ dvāramuccāṭanakaraṃ bhavet| dhanahṛd bandhuvairaṃ syādathavā kalikārakam

स्वयं यत्पिहितं द्वारं तद्भवेद्बहुदुःखदम्। सशब्दं भयकृत्पादशीतलं गर्भपातनम्

svayaṃ yatpihitaṃ dvāraṃ tadbhavedbahuduḥkhadam| saśabdaṃ bhayakṛtpādaśītalaṃ garbhapātanam

द्र व्यं नाधोमुखं कार्यं प्रत्यग्याम्याननं न च। पश्चिमाग्रे परिक्लेशो दक्षिणाग्रे तु शून्यता

dra vyaṃ nādhomukhaṃ kāryaṃ pratyagyāmyānanaṃ na ca| paścimāgre parikleśo dakṣiṇāgre tu śūnyatā

स्तम्भद्वारं च भित्तिं च विपरीतं न कारयेत्। अमीषां वैपरीत्येन दोषाः स्युर्बहवो नृणाम्

stambhadvāraṃ ca bhittiṃ ca viparītaṃ na kārayet| amīṣāṃ vaiparītyena doṣāḥ syurbahavo nṛṇām

मूलसूत्रानुसारेण कर्तव्या भूमिकोपरि। उपर्युपरि यद्वेश्मसमं संतापकारकम्

mūlasūtrānusāreṇa kartavyā bhūmikopari| uparyupari yadveśmasamaṃ saṃtāpakārakam

अधोभूमौ क्षणा ये स्युस्तत्समांश्चोर्ध्वभूमिषु। परित्यजन्नपहिता न कुर्वीत यथोत्तरम्

adhobhūmau kṣaṇā ye syustatsamāṃścordhvabhūmiṣu| parityajannapahitā na kurvīta yathottaram

शाला निम्ना भवेद्यस्मिन्नलिन्दस्त्वधिको भवेत्। निधनं जायते तत्र सदा शोकभयानि च

śālā nimnā bhavedyasminnalindastvadhiko bhavet| nidhanaṃ jāyate tatra sadā śokabhayāni ca

मूलद्वारानुसारेण द्वाराण्युपरिभूमिषु। कुर्याद्भयप्रदानि स्युर्विहितान्यन्यथा पुनः

mūladvārānusāreṇa dvārāṇyuparibhūmiṣu| kuryādbhayapradāni syurvihitānyanyathā punaḥ

क्षुद्भयप्रदमाध्मानं कुब्जं कुलविनाशनम्। अत्यर्थं पीडितं पीडां करोत्यन्तनतं क्षयम्

kṣudbhayapradamādhmānaṃ kubjaṃ kulavināśanam| atyarthaṃ pīḍitaṃ pīḍāṃ karotyantanataṃ kṣayam

प्रवासो बाह्यविनते दिग्भ्रान्ते दस्युतो भयम्। मूलद्वारं क्षयं कुर्याद्विद्धं द्वारान्तरेण यत्

pravāso bāhyavinate digbhrānte dasyuto bhayam| mūladvāraṃ kṣayaṃ kuryādviddhaṃ dvārāntareṇa yat

प्रवासो भृत्यजो द्वेषो विद्धे चत्वररथ्यया। नाशं द्र व्यं ध्वजाविद्धं वृक्षेण शिशुदूषकम्

pravāso bhṛtyajo dveṣo viddhe catvararathyayā| nāśaṃ dra vyaṃ dhvajāviddhaṃ vṛkṣeṇa śiśudūṣakam

पङ्कविद्धे भवेच्छोकः सलिलस्राविणि व्ययः। कूपेन विद्धेऽपस्मारो विनाशो दैवतेन च

paṅkaviddhe bhavecchokaḥ salilasrāviṇi vyayaḥ| kūpena viddhe'pasmāro vināśo daivatena ca

स्तम्भेन दूषणं स्त्रीणां ब्रह्मणा तु कुलक्षयः। मानादभ्यधिके द्वारे राजतो जायते भयम्

stambhena dūṣaṇaṃ strīṇāṃ brahmaṇā tu kulakṣayaḥ| mānādabhyadhike dvāre rājato jāyate bhayam

व्यसनं मानतो हीने चौरेभ्यश्च भयं भवेत्। व्याधयः श्वभ्रविद्धेन धनस्य च परिक्षयः

vyasanaṃ mānato hīne caurebhyaśca bhayaṃ bhavet| vyādhayaḥ śvabhraviddhena dhanasya ca parikṣayaḥ

देवध्वजेन बन्धः स्यात्सभयैश्वर्यसंक्षयः। सन्निपातभयं वाप्या तुल्या दृष्टत्वमाकृते

devadhvajena bandhaḥ syātsabhayaiśvaryasaṃkṣayaḥ| sannipātabhayaṃ vāpyā tulyā dṛṣṭatvamākṛte

हृद्रुक्कुलालचक्रेण दारिद्रयं वारिणा भवेत्। व्याधिरुक्कचकूटेन आपाकेन सुतक्षयः

hṛdrukkulālacakreṇa dāridrayaṃ vāriṇā bhavet| vyādhirukkacakūṭena āpākena sutakṣayaḥ

निश्चतोदूखलेन स्याच्छिलया चाश्मरी भवेत्। तोयभाण्डेन दुर्मन्त्री भस्मना चार्शसो गृही

niścatodūkhalena syācchilayā cāśmarī bhavet| toyabhāṇḍena durmantrī bhasmanā cārśaso gṛhī

दारिद्रयं छायया विद्धे भवेद्द्वारे कुटुम्बिनः। स्थलस्यन्दनवल्मीकैर्विदेशगमनं भवेत्

dāridrayaṃ chāyayā viddhe bhaveddvāre kuṭumbinaḥ| sthalasyandanavalmīkairvideśagamanaṃ bhavet

कृशं विकृतमत्युच्चं करालं शिथिलं पृथु। वक्रं विशालमुत्तानं शूलाग्रं ह्रस्वकुक्षिकम्

kṛśaṃ vikṛtamatyuccaṃ karālaṃ śithilaṃ pṛthu| vakraṃ viśālamuttānaṃ śūlāgraṃ hrasvakukṣikam

स्वपादचलितं ह्रस्वं हीनकर्णं मुखानतम्। पार्श्वगं सूत्रमार्गाच्च भ्रष्टं द्वारं न शोभनम्

svapādacalitaṃ hrasvaṃ hīnakarṇaṃ mukhānatam| pārśvagaṃ sūtramārgācca bhraṣṭaṃ dvāraṃ na śobhanam

तत्करोति क्षयं घोरं विनाशं स्वामिसम्पदः। वसतां कलहं नित्यमतस्तत्परिवर्जयेत्

tatkaroti kṣayaṃ ghoraṃ vināśaṃ svāmisampadaḥ| vasatāṃ kalahaṃ nityamatastatparivarjayet

अन्तर्द्वाराद्बहिर्द्वारं नोच्चं कुर्यान्न सङ्कटम्। उच्चं विसङ्कटं वापि तच्छिवाय न जायते

antardvārādbahirdvāraṃ noccaṃ kuryānna saṅkaṭam| uccaṃ visaṅkaṭaṃ vāpi tacchivāya na jāyate

पट्टसन्धिर्यदा मध्ये द्वारस्य स्यात्कथञ्चन। कर्तुस्तदा विनाशः स्यात्कुलस्य च परिक्षयः

paṭṭasandhiryadā madhye dvārasya syātkathañcana| kartustadā vināśaḥ syātkulasya ca parikṣayaḥ

तुला उपतुला वा स्युर्द्वारि तिर्यग्यदा कृताः। दारिद्र य्व्याधिसन्तापा भवन्ति स्वामिनस्तदा

tulā upatulā vā syurdvāri tiryagyadā kṛtāḥ| dāridra yvyādhisantāpā bhavanti svāminastadā

अनुवंशमनुप्राप्ता जयन्त्यो यदि मन्दिरे। वित्तायुषोस्तदाल्पत्वमनारोग्यं च जायते

anuvaṃśamanuprāptā jayantyo yadi mandire| vittāyuṣostadālpatvamanārogyaṃ ca jāyate

उदुम्बरे निहिताललाटी नाम सा तुला। दूषणं मरणं वापि कन्यानां विदधाति सा

udumbare nihitālalāṭī nāma sā tulā| dūṣaṇaṃ maraṇaṃ vāpi kanyānāṃ vidadhāti sā

उत्तराङ्गोदरे न्यस्ता ललाटेन समा यदि। तुला ललाटिका सापि कुलक्षयकरी भवेत्

uttarāṅgodare nyastā lalāṭena samā yadi| tulā lalāṭikā sāpi kulakṣayakarī bhavet

100

तुलापिण्डेन विन्यस्ता ज्ञेया यज्ञोपवीतिनी। वसतो व्यसनं कुर्यात्कुटुम्बस्यासुखं च सा

tulāpiṇḍena vinyastā jñeyā yajñopavītinī| vasato vyasanaṃ kuryātkuṭumbasyāsukhaṃ ca sā

101

यदि भारतुलैकापि मध्ये विद्धा कथञ्चन। तदा वराङ्गं भज्येत धनं च परिहीयते

yadi bhāratulaikāpi madhye viddhā kathañcana| tadā varāṅgaṃ bhajyeta dhanaṃ ca parihīyate

102

भित्तिभेदो न कर्तव्यस्तुलाग्रैरखिलैरपि। कुर्याद् ब्रह्मपदन्यस्तो भारपट्टः कुलक्षयम्

bhittibhedo na kartavyastulāgrairakhilairapi| kuryād brahmapadanyasto bhārapaṭṭaḥ kulakṣayam

103

अयुक्तयोर्युक्तयोर्वा सन्धिश्चेद्भारपट्टगे। सन्धौ स्यात्तत्सुतो ज्येष्ठः कर्तुश्चापि विनश्यति

ayuktayoryuktayorvā sandhiścedbhārapaṭṭage| sandhau syāttatsuto jyeṣṭhaḥ kartuścāpi vinaśyati

104

अनुवंशं न भुञ्जीत न शयीत कदाचन। भुञ्जानस्यार्थनाशः स्याच्छयानस्य महारुजः

anuvaṃśaṃ na bhuñjīta na śayīta kadācana| bhuñjānasyārthanāśaḥ syācchayānasya mahārujaḥ

105

नाशोऽनुवंशं रोगाः स्युस्तिर्यक्स्थे रक्षसो भयम्। शयनागारविन्यस्ते मरणं नागदन्तके

nāśo'nuvaṃśaṃ rogāḥ syustiryaksthe rakṣaso bhayam| śayanāgāravinyaste maraṇaṃ nāgadantake

106

कर्णावात्पक्षिराङ्घण्टाध्वजच्छत्रकुमारकान्। सिंहकर्णकपोतालिं गृहेषु परिवर्जयेत्

karṇāvātpakṣirāṅghaṇṭādhvajacchatrakumārakān| siṃhakarṇakapotāliṃ gṛheṣu parivarjayet

107

इन्द्र कीलं शुक्रं तुम्बीमर्धवंशं च वेश्मनि। न कुर्यात्तत्र विहिताः सर्वदोषावहा यतः

indra kīlaṃ śukraṃ tumbīmardhavaṃśaṃ ca veśmani| na kuryāttatra vihitāḥ sarvadoṣāvahā yataḥ

108

अतिक्षिप्रचिरोत्पन्नं कृशद्र व्यमपाहितम्। अप्रतिष्ठितसंस्थानं गृहं नमति पञ्चधा

atikṣipracirotpannaṃ kṛśadra vyamapāhitam| apratiṣṭhitasaṃsthānaṃ gṛhaṃ namati pañcadhā

109

अतिस्थूलेन हस्वेन शरीरेण यथा नरः। विरूपो दुवलश्चव तथा द्र व्येण मन्दिरम्

atisthūlena hasvena śarīreṇa yathā naraḥ| virūpo duvalaścava tathā dra vyeṇa mandiram

110

जीर्णं घुणकृतं मिश्रं हीनं वक्रं विधिच्युतम्। चण्डं तुण्डं वक्रकोणं सन्धिविद्धाल्पमूलके

jīrṇaṃ ghuṇakṛtaṃ miśraṃ hīnaṃ vakraṃ vidhicyutam| caṇḍaṃ tuṇḍaṃ vakrakoṇaṃ sandhividdhālpamūlake

111

वज्रमध्यं स्थूलमूलं कुक्षिभिन्नं च दारु यत्। भिन्नमूलं कूर्मपृष्ठं पक्षहीनं च वर्जयेत्

vajramadhyaṃ sthūlamūlaṃ kukṣibhinnaṃ ca dāru yat| bhinnamūlaṃ kūrmapṛṣṭhaṃ pakṣahīnaṃ ca varjayet

112

पातितान्वर्जयेद्वृक्षान् द्विपाश्वाग्निजलानिलैः। प्रभूतपक्षिनिलयान् काककौशिकसेवितान्

pātitānvarjayedvṛkṣān dvipāśvāgnijalānilaiḥ| prabhūtapakṣinilayān kākakauśikasevitān

113

मधुग्रहपिशाचाहिदुष्टांश्चैत्यश्मशानजान्। चतुष्पथत्रिकमहानदीसङ्गममार्गजान्

madhugrahapiśācāhiduṣṭāṃścaityaśmaśānajān| catuṣpathatrikamahānadīsaṅgamamārgajān

114

देवतायतनेजातानूर्ध्वशुष्कान् क्षतच्छदान्। वल्लीपिनद्धान्सुषिरकोटरग्रन्थिसङ्कुलान्

devatāyatanejātānūrdhvaśuṣkān kṣatacchadān| vallīpinaddhānsuṣirakoṭaragranthisaṅkulān

115

याम्यापराशापतितांस्त्यजेत्कण्टकिनोऽपि च। कपित्थोदुम्बराश्वत्थशिरीषवटचम्पकान्

yāmyāparāśāpatitāṃstyajetkaṇṭakino'pi ca| kapitthodumbarāśvatthaśirīṣavaṭacampakān

116

कोविदारधवारिष्टश्लेष्मातकविभीतकान्। किञ्च सप्तच्छदक्षीरिफलदांश्च द्रुमांस्त्यजेत्

kovidāradhavāriṣṭaśleṣmātakavibhītakān| kiñca saptacchadakṣīriphaladāṃśca drumāṃstyajet

117

मर्माणि यत्र पीड्यन्ते द्वारैर्भित्तिमिरेव वा। दारिद्रयं कुलहानिं वा गृहिणस्तत्र निर्दिशेत्

marmāṇi yatra pīḍyante dvārairbhittimireva vā| dāridrayaṃ kulahāniṃ vā gṛhiṇastatra nirdiśet

118

स्तम्भैर्विनश्यति स्वामी तुलाभिः स्त्रीवधो ध्रुवम्। सङ्ग्रहैर्बन्धुनाशः स्याज्जयन्तीभिः स्नुषावधः

stambhairvinaśyati svāmī tulābhiḥ strīvadho dhruvam| saṅgrahairbandhunāśaḥ syājjayantībhiḥ snuṣāvadhaḥ

119

मर्मस्थानस्थितैः कायैर्भर्तुः कायो निपीड्यते। मर्मस्थैः सन्धिपालैस्तु सुहृद्विश्लेषमादिशेत्

marmasthānasthitaiḥ kāyairbhartuḥ kāyo nipīḍyate| marmasthaiḥ sandhipālaistu suhṛdviśleṣamādiśet

120

गृहपीडा नागदन्तैर्नागपाशैर्धनक्षयः। कापिच्छकैस्तु प्रेष्याणां क्षयं मर्मस्थितैर्वदेत्

gṛhapīḍā nāgadantairnāgapāśairdhanakṣayaḥ| kāpicchakaistu preṣyāṇāṃ kṣayaṃ marmasthitairvadet

121

षड्दारुकान्यनुसरागवाक्षालोकनानि च। मर्मस्थाननिविष्टानि जनयन्ति महाभयम्

ṣaḍdārukānyanusarāgavākṣālokanāni ca| marmasthānaniviṣṭāni janayanti mahābhayam

122

स्तम्भैर्वा द्वारमध्यैर्वा तुलाभिर्नागपाशकैः। वातायनैर्नागदन्तैर्द्वारमध्ये निपीडिते

stambhairvā dvāramadhyairvā tulābhirnāgapāśakaiḥ| vātāyanairnāgadantairdvāramadhye nipīḍite

123

व्याधयः संप्रवर्धन्ते धननाशः कुलक्षयः। राजदण्डभयं च स्यादपत्यानां च पीडनम्

vyādhayaḥ saṃpravardhante dhananāśaḥ kulakṣayaḥ| rājadaṇḍabhayaṃ ca syādapatyānāṃ ca pīḍanam

124

षड्दारुकाणां मध्येषु द्वारमध्येषु वा पुनः। कर्णद्र व्यादिभिर्विद्धेष्वेतदेवादिशेत् फलम्

ṣaḍdārukāṇāṃ madhyeṣu dvāramadhyeṣu vā punaḥ| karṇadra vyādibhirviddheṣvetadevādiśet phalam

125

संविद्धा नागदन्तैर्या स्तम्भैर्वातायनैस्तथा। शय्या शस्त्राद्भयं भर्तुः कुर्यात्तस्करतोऽपि वा

saṃviddhā nāgadantairyā stambhairvātāyanaistathā| śayyā śastrādbhayaṃ bhartuḥ kuryāttaskarato'pi vā

126

गृहमध्ये कृत द्वारं द्र व्यकोशविनाशनम्। आवहेत्कलहं भर्तुर्भार्यां वास्य प्रदूषयेत्

gṛhamadhye kṛta dvāraṃ dra vyakośavināśanam| āvahetkalahaṃ bharturbhāryāṃ vāsya pradūṣayet

127

द्र व्येणैकोत्तरेणापि महामर्मणि पीडिते। सर्वस्वनाशो गृहिणो मरणं वा ध्रुवं भवेत्

dra vyeṇaikottareṇāpi mahāmarmaṇi pīḍite| sarvasvanāśo gṛhiṇo maraṇaṃ vā dhruvaṃ bhavet

128

द्वारराम्भतुलालिन्दश्च यदोषैः समीरितैः। विसूत्रे नागदन्तेऽपि तच्छून्यं जायते गृहम्

dvārarāmbhatulālindaśca yadoṣaiḥ samīritaiḥ| visūtre nāgadante'pi tacchūnyaṃ jāyate gṛham

129

विभागपदहीनेषु रूपस्थानेषु वास्तुषु। यक्षमातृक्रियाद्येषु रोगान्मृत्युर्न संशयः

vibhāgapadahīneṣu rūpasthāneṣu vāstuṣu| yakṣamātṛkriyādyeṣu rogānmṛtyurna saṃśayaḥ

130

कटुकण्टकिदुर्गन्धिगुह्यकाद्याश्रयान् द्रुमान्। न धारयेत् समीपस्थान् पुरप्रासादवेश्मनाम्

kaṭukaṇṭakidurgandhiguhyakādyāśrayān drumān| na dhārayet samīpasthān puraprāsādaveśmanām

131

बदरी कदली चैव दाडिमी बीजपूरिका। प्ररोहन्ति गृहे यत्र तद्गृहं न प्ररोहति

badarī kadalī caiva dāḍimī bījapūrikā| prarohanti gṛhe yatra tadgṛhaṃ na prarohati

132

द्र व्यं द्र व्याधिकं हन्ति कुलमायामतोऽधिकम्। उच्छ्रयाभ्यधिकं पूजां सन्ततिं विस्तराधिकम्

dra vyaṃ dra vyādhikaṃ hanti kulamāyāmato'dhikam| ucchrayābhyadhikaṃ pūjāṃ santatiṃ vistarādhikam

133

स्तम्भाङ्गैर्भित्तिभिः पट्टैः शीर्षकैर्भवनैस्तथा। आलोकनातोरणाद्यैश्छाद्यकैः कन्दकूटकैः

stambhāṅgairbhittibhiḥ paṭṭaiḥ śīrṣakairbhavanaistathā| ālokanātoraṇādyaiśchādyakaiḥ kandakūṭakaiḥ

134

हीरशाखोत्तमाङ्गैश्च तुलाभिः सन्धिपालकैः। अर्गलाग्रैर्वेदिकाभिर्व्यालैर्जालैश्च नूतनैः

hīraśākhottamāṅgaiśca tulābhiḥ sandhipālakaiḥ| argalāgrairvedikābhirvyālairjālaiśca nūtanaiḥ

135

घातितैः पातितैर्नष्टैर्जायते गृहिणो ध्रुवम्। व्याधिदारिद्र य्दुःखार्तिर्निर्धनत्वं च जायते

ghātitaiḥ pātitairnaṣṭairjāyate gṛhiṇo dhruvam| vyādhidāridra yduḥkhārtirnirdhanatvaṃ ca jāyate

136

उच्चच्छाद्यं छिद्र गर्भं भ्रमितं वमितं मुखे। हीनमध्यं नष्टसूत्रं शल्यविद्धं शिरोगुरु

uccacchādyaṃ chidra garbhaṃ bhramitaṃ vamitaṃ mukhe| hīnamadhyaṃ naṣṭasūtraṃ śalyaviddhaṃ śiroguru

137

भ्रष्टालिन्दकशोभं च विषमस्थं तुलातलम्। अन्योन्यद्र व्यविद्धं च कुपदप्रविभाजितम्

bhraṣṭālindakaśobhaṃ ca viṣamasthaṃ tulātalam| anyonyadra vyaviddhaṃ ca kupadapravibhājitam

138

हीनभित्त्युत्तमाङ्गं च विनष्टं स्तम्भभित्तिकम्। भिन्नशालं त्यक्तकण्ठं निष्कन्दं मानवर्जितम्

hīnabhittyuttamāṅgaṃ ca vinaṣṭaṃ stambhabhittikam| bhinnaśālaṃ tyaktakaṇṭhaṃ niṣkandaṃ mānavarjitam

139

विकृतं च गृहं भर्तुरनिष्टफलदायकम्। तस्माद्दोषानिमांस्त्यक्त्वा गृहं कुर्याच्छुभावहम्

vikṛtaṃ ca gṛhaṃ bharturaniṣṭaphaladāyakam| tasmāddoṣānimāṃstyaktvā gṛhaṃ kuryācchubhāvaham

140

एवंविधं दोषकरं गृहं स्याद्भर्तुश्च कर्तुश्च यतस्तदेते। ज्ञेयाः सदा शिल्पिभिरप्रमत्तैस्त्याज्याश्च दोषाः शुभकीर्तिकामैः

evaṃvidhaṃ doṣakaraṃ gṛhaṃ syādbhartuśca kartuśca yatastadete| jñeyāḥ sadā śilpibhirapramattaistyājyāśca doṣāḥ śubhakīrtikāmaiḥ

अथ रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः

त्रिदशानां नृपाणां च वर्णिनां च विशेषतः। उत्पत्तिप्रसृतिं ब्रूमः प्रासादा यस्य ये मताः

tridaśānāṃ nṛpāṇāṃ ca varṇināṃ ca viśeṣataḥ| utpattiprasṛtiṃ brūmaḥ prāsādā yasya ye matāḥ

पुरा ब्रह्मासृजत्पञ्च विमानान्यसुरद्विषाम्। वियद्वर्त्मविचारीणि श्रीमन्ति च महान्ति च

purā brahmāsṛjatpañca vimānānyasuradviṣām| viyadvartmavicārīṇi śrīmanti ca mahānti ca

तानि वैराजकैलासे पुष्पकं मणिकाभिधम्। हैमानि मणिचित्राणि पञ्चमं च त्रिविष्टपम्

tāni vairājakailāse puṣpakaṃ maṇikābhidham| haimāni maṇicitrāṇi pañcamaṃ ca triviṣṭapam

आत्मनः शूलहस्तस्य धनाध्यक्षस्य पाशिनः। सुरेशिने च विश्वेशो विमानानि यथाक्रमम्

ātmanaḥ śūlahastasya dhanādhyakṣasya pāśinaḥ| sureśine ca viśveśo vimānāni yathākramam

बहून्यन्यानि चैवं स सूर्यादीनामकल्पयत्। विशेषाय यथोक्तैस्तान्याकारैः प्रतिदैवतम्

bahūnyanyāni caivaṃ sa sūryādīnāmakalpayat| viśeṣāya yathoktaistānyākāraiḥ pratidaivatam

प्रासादांश्च तदाकाराञ्शिलापक्वेष्टकादिभिः। नगराणामलङ्कारहेतवे समकल्पयत्

prāsādāṃśca tadākārāñśilāpakveṣṭakādibhiḥ| nagarāṇāmalaṅkārahetave samakalpayat

वैराजं चतुरश्रं स्याद्वृत्तं कैलाससंज्ञितम्। चतुरश्रायताकारं विमानं पुष्पकं भवेत्

vairājaṃ caturaśraṃ syādvṛttaṃ kailāsasaṃjñitam| caturaśrāyatākāraṃ vimānaṃ puṣpakaṃ bhavet

वृत्तायतं च मणिकमष्टाश्रि स्यात्त्रिविष्टपम्। तद्भेदाञ्श्रीमतोऽन्यांश्च विविधानसृजत्प्रभुः

vṛttāyataṃ ca maṇikamaṣṭāśri syāttriviṣṭapam| tadbhedāñśrīmato'nyāṃśca vividhānasṛjatprabhuḥ

ये यत्र विहिता भेदाः पूर्वं कमलयोनिना। सर्वांस्तानभिधास्यामो नामसंस्थानमानतः

ye yatra vihitā bhedāḥ pūrvaṃ kamalayoninā| sarvāṃstānabhidhāsyāmo nāmasaṃsthānamānataḥ

रुचकश्चित्रकूटश्च तृतीयः सिंहपञ्जरः। भद्रः श्रीकूट उष्णीषः शालाक्षो गजयूथपः

rucakaścitrakūṭaśca tṛtīyaḥ siṃhapañjaraḥ| bhadraḥ śrīkūṭa uṣṇīṣaḥ śālākṣo gajayūthapaḥ

नन्द्यावर्तोऽवतंसाह्वः स्वस्तिकः क्षितिभूषणः। भूजयो विजयो नन्दी श्रीतरुः प्रमदाप्रियः

nandyāvarto'vataṃsāhvaḥ svastikaḥ kṣitibhūṣaṇaḥ| bhūjayo vijayo nandī śrītaruḥ pramadāpriyaḥ

व्यामिश्रो हस्तिजातीयः कुबेरो वसुधाधरः। सर्वभद्रो विमानाख्यो मुक्तकोणश्च नामतः

vyāmiśro hastijātīyaḥ kubero vasudhādharaḥ| sarvabhadro vimānākhyo muktakoṇaśca nāmataḥ

चतुर्विंशतिरुद्दिष्टा चतुरश्राः समासतः। वृत्तांस्तथाभिधास्यामः प्रासादानपरानपि

caturviṃśatiruddiṣṭā caturaśrāḥ samāsataḥ| vṛttāṃstathābhidhāsyāmaḥ prāsādānaparānapi

वलयो दुन्दुभिः प्रान्तः पद्मः कान्तश्चतुर्मुखः। माण्डूकाख्योऽथ कूर्मश्च तालीगृह उलूपिकः

valayo dundubhiḥ prāntaḥ padmaḥ kāntaścaturmukhaḥ| māṇḍūkākhyo'tha kūrmaśca tālīgṛha ulūpikaḥ

इति वृत्ताः समासेन प्रासादा दश कीर्तिताः। चतुरश्रायता ये स्युः कथ्यन्ते तेऽपि नामतः

iti vṛttāḥ samāsena prāsādā daśa kīrtitāḥ| caturaśrāyatā ye syuḥ kathyante te'pi nāmataḥ

भवो विशालः साम्मुख्यः प्रभवः शिबिरागृहः। मुखशालो द्विशालश्च गृहराजोऽमलो विभुः

bhavo viśālaḥ sāmmukhyaḥ prabhavaḥ śibirāgṛhaḥ| mukhaśālo dviśālaśca gṛharājo'malo vibhuḥ

एवमेते समुद्दिष्टाश्चतुरश्रायता दश। अथ वृत्तायतान्ब्रूमः प्रासादानभिधानतः

evamete samuddiṣṭāścaturaśrāyatā daśa| atha vṛttāyatānbrūmaḥ prāsādānabhidhānataḥ

आमोदो रैतिकस्तुङ्गश्चारुर्भूतिर्निषेवकः। सदा निषेधः सिंहाख्यः सुप्रभो लोचनोत्सवः

āmodo raitikastuṅgaścārurbhūtirniṣevakaḥ| sadā niṣedhaḥ siṃhākhyaḥ suprabho locanotsavaḥ

एते वृत्तायताः प्रोक्ताः प्रासादा नामतो दश। अष्टाश्रीणां च नामानि कथयामि समासतः

ete vṛttāyatāḥ proktāḥ prāsādā nāmato daśa| aṣṭāśrīṇāṃ ca nāmāni kathayāmi samāsataḥ

वज्रको नन्दनः शङ्कुर्मेखलो वामनो लयः। महापद्मश्च हंसश्च व्योमचन्द्रो दयाविति

vajrako nandanaḥ śaṅkurmekhalo vāmano layaḥ| mahāpadmaśca haṃsaśca vyomacandro dayāviti

अष्टाश्रय इमे प्रोक्ताः प्रासादा दश संख्यया। भवन्त्येवं चतुष्षष्टिर्लक्ष्मैषामधुनोच्यते

aṣṭāśraya ime proktāḥ prāsādā daśa saṃkhyayā| bhavantyevaṃ catuṣṣaṣṭirlakṣmaiṣāmadhunocyate

संस्थानमानविन्यासैर्भद्र स्तम्भादिसङ्ख्यया। एषां विशेषा वक्ष्यन्ते पृथक्पृथगनुक्रमात्

saṃsthānamānavinyāsairbhadra stambhādisaṅkhyayā| eṣāṃ viśeṣā vakṣyante pṛthakpṛthaganukramāt

ज्येष्ठो भागश्चतुर्हस्तः सार्धहस्तत्रयोऽपरः। कल्पनीयः कनीयांस्तु हस्तत्रितयसम्मितः

jyeṣṭho bhāgaścaturhastaḥ sārdhahastatrayo'paraḥ| kalpanīyaḥ kanīyāṃstu hastatritayasammitaḥ

ज्येष्ठमध्यकनीयोभिरेवं भागैर्विभाजिताः। भवन्ति सर्वप्रासादा ज्येष्ठमध्याधमक्रमात्

jyeṣṭhamadhyakanīyobhirevaṃ bhāgairvibhājitāḥ| bhavanti sarvaprāsādā jyeṣṭhamadhyādhamakramāt

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते। कुर्यात्स्वारोहकाश्वासं पीठमंशसमुद्धृतम्

caturaśrīkṛte kṣetre caturbhāgavibhājite| kuryātsvārohakāśvāsaṃ pīṭhamaṃśasamuddhṛtam

तथा तस्योपरि स्थाप्या हंसपृष्ठी समन्ततः। हस्तमात्रोच्छ्रिता वृत्ता जलनिर्गमभूषिता

tathā tasyopari sthāpyā haṃsapṛṣṭhī samantataḥ| hastamātrocchritā vṛttā jalanirgamabhūṣitā

ततः पीठस्य तस्यान्तर्द्विभागायमविस्तृतिः। प्रासादो रुचकः कार्यो भागत्रितयमुच्छ्रितः

tataḥ pīṭhasya tasyāntardvibhāgāyamavistṛtiḥ| prāsādo rucakaḥ kāryo bhāgatritayamucchritaḥ

सार्धभागेन संछा स्यात्सार्धभागस्तु योऽपरः। छायत्रयं सकण्ठं स्यात्तेन सामलसारकम्

sārdhabhāgena saṃchā syātsārdhabhāgastu yo'paraḥ| chāyatrayaṃ sakaṇṭhaṃ syāttena sāmalasārakam

द्वारं भागोच्छ्रितं तस्य कार्यं भागार्धविस्तृतम्। सप्राग्रीवः स कर्तव्यश्चतुर्दशधरावृतः

dvāraṃ bhāgocchritaṃ tasya kāryaṃ bhāgārdhavistṛtam| saprāgrīvaḥ sa kartavyaścaturdaśadharāvṛtaḥ

ससौधालिन्दकश्चारुरूर्ध्वच्छाद्योपकर्षवान्। क्रियतेऽत्र यदा स्तम्भाद्वाविंशत्या समावृतः

sasaudhālindakaścārurūrdhvacchādyopakarṣavān| kriyate'tra yadā stambhādvāviṃśatyā samāvṛtaḥ

सप्राग्रीवपरिष्कारो भागिकालिन्दशोभितः। मध्यप्रदेशे रुचकः प्रासादः परिकीर्तितः

saprāgrīvapariṣkāro bhāgikālindaśobhitaḥ| madhyapradeśe rucakaḥ prāsādaḥ parikīrtitaḥ

रुचकः। कर्णप्राग्रीवकैश्चित्रैः सप्राग्रीवश्च यो वृतः। द्वाभ्यां द्वाभ्यां गवाक्षाभ्यां चतुर्दिशमलङ्कृतः

rucakaḥ| karṇaprāgrīvakaiścitraiḥ saprāgrīvaśca yo vṛtaḥ| dvābhyāṃ dvābhyāṃ gavākṣābhyāṃ caturdiśamalaṅkṛtaḥ

कपोतालीपरिक्षिप्तः शोभितो द्वारसम्पदा। तदानीं चित्रकुटाख्यः प्रासादः सोऽभिधीयते

kapotālīparikṣiptaḥ śobhito dvārasampadā| tadānīṃ citrakuṭākhyaḥ prāsādaḥ so'bhidhīyate

चित्रकूटः। अयमेव पुनः षड्भिः स्तम्भैरपि चितो यदा। प्राग्रीवकविहीनश्च स भवेज्जालरूपकः

citrakūṭaḥ| ayameva punaḥ ṣaḍbhiḥ stambhairapi cito yadā| prāgrīvakavihīnaśca sa bhavejjālarūpakaḥ

सिंहपञ्जर इत्युक्तः प्रासादः स तदा शुभः। सिंहपञ्जरः। कर्णप्राग्रीवकौ द्वौद्वावस्यैव भवतो यदा

siṃhapañjara ityuktaḥ prāsādaḥ sa tadā śubhaḥ| siṃhapañjaraḥ| karṇaprāgrīvakau dvaudvāvasyaiva bhavato yadā

अलिन्दकगतिस्थित्या तदा भद्रः प्रकीर्तितः। भद्रः। स्याच्चित्रकूट प्राग्रीवैश्चतुर्भिर्दिक्चतुष्टये

alindakagatisthityā tadā bhadraḥ prakīrtitaḥ| bhadraḥ| syāccitrakūṭa prāgrīvaiścaturbhirdikcatuṣṭaye

बहिरन्तश्चतुर्द्वारः श्रीकूट इति नामतः। श्रीकूटः। षड्दारुकसमायुक्तप्राग्द्वारस्त्वयमेव चेत्

bahirantaścaturdvāraḥ śrīkūṭa iti nāmataḥ| śrīkūṭaḥ| ṣaḍdārukasamāyuktaprāgdvārastvayameva cet

प्रासादस्तम्भगर्भः स्यात्तदोष्णीषोऽभिधीयते। उष्णीषः। चतुरंशकविस्तीर्णं षडंशविहितायति

prāsādastambhagarbhaḥ syāttadoṣṇīṣo'bhidhīyate| uṣṇīṣaḥ| caturaṃśakavistīrṇaṃ ṣaḍaṃśavihitāyati

पीठं शालागृहस्योक्तं सशालानिर्गमं शुभम्। मध्यादपरतस्तस्य द्विभागायतविस्तृतम्

pīṭhaṃ śālāgṛhasyoktaṃ saśālānirgamaṃ śubham| madhyādaparatastasya dvibhāgāyatavistṛtam

विधेयं गर्भभवनमलिन्दकपरिष्कृतम्। कार्या तस्याग्रतः सीमा भागद्वितयमायता

vidheyaṃ garbhabhavanamalindakapariṣkṛtam| kāryā tasyāgrataḥ sīmā bhāgadvitayamāyatā

भागमेकं च विस्तीर्णा चतुःस्तम्भोपशोभिता। तदग्रतोऽपरा सीमा कार्या भागान्षडायता

bhāgamekaṃ ca vistīrṇā catuḥstambhopaśobhitā| tadagrato'parā sīmā kāryā bhāgānṣaḍāyatā

तिर्यक्स्था भागविस्तीर्णा प्रवेशद्वयशोभिता। एष शालागृहः स्तम्भैर्द्वाविंशत्या समावृतः

tiryaksthā bhāgavistīrṇā praveśadvayaśobhitā| eṣa śālāgṛhaḥ stambhairdvāviṃśatyā samāvṛtaḥ

प्राग्रीववेदिकाजालपक्षसोपानकैः शुभैः। शालाख्यः। पञ्चभागोन्मितव्यासे क्षेत्रभागाष्टकायते

prāgrīvavedikājālapakṣasopānakaiḥ śubhaiḥ| śālākhyaḥ| pañcabhāgonmitavyāse kṣetrabhāgāṣṭakāyate

पीठं कुर्यादुभयतः ससोपानं शिलाचितम्। मध्यादपरभागेऽस्य देवागारं निवेशयेत्

pīṭhaṃ kuryādubhayataḥ sasopānaṃ śilācitam| madhyādaparabhāge'sya devāgāraṃ niveśayet

विभागायामविस्तारं चतुरश्रं सुसंहितम्। पादोनभागविस्तारमध्यर्धं भागमुच्छ्रितम्

vibhāgāyāmavistāraṃ caturaśraṃ susaṃhitam| pādonabhāgavistāramadhyardhaṃ bhāgamucchritam

तस्य कार्यं मुखं मध्ये पार्श्वतश्चयशोभितम्। सचया निर्गता सीमा द्वौ भागौ त्रींस्तथायथा

tasya kāryaṃ mukhaṃ madhye pārśvataścayaśobhitam| sacayā nirgatā sīmā dvau bhāgau trīṃstathāyathā

चतुरश्रा चतुःस्तम्भा तदग्रे भागविस्तृता। पञ्चभागायता तिर्यक्कार्या सीमा तथापरा

caturaśrā catuḥstambhā tadagre bhāgavistṛtā| pañcabhāgāyatā tiryakkāryā sīmā tathāparā

द्वात्रिंशदत्र कर्तव्याः स्तम्भाः सर्वैक्यसङ्ख्यया। बहिःपरिसरो गर्भात्ससीम्नो भागविस्तृतः

dvātriṃśadatra kartavyāḥ stambhāḥ sarvaikyasaṅkhyayā| bahiḥparisaro garbhātsasīmno bhāgavistṛtaḥ

एवं स्याद्वेदिकाजालरूपादिभिरलङ्कृतः। बहिर्वयोच्छ्रितश्चैष प्रासादो गजयूथपः

evaṃ syādvedikājālarūpādibhiralaṅkṛtaḥ| bahirvayocchritaścaiṣa prāsādo gajayūthapaḥ

गजयूथपः। षड्भागभाजिते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः। गर्भो द्विभागिकः कार्यो द्वारं भागसमुच्छ्रितम्

gajayūthapaḥ| ṣaḍbhāgabhājite kṣetre caturaśre samantataḥ| garbho dvibhāgikaḥ kāryo dvāraṃ bhāgasamucchritam

भागार्धं द्वारविस्तारः प्रासादस्योच्छ्रितिं पुनः। कुर्वीत चतुरो भागाञ्छादयेच्चित्रकूटवत्

bhāgārdhaṃ dvāravistāraḥ prāsādasyocchritiṃ punaḥ| kurvīta caturo bhāgāñchādayeccitrakūṭavat

कार्या द्विभागिकाः शालाः सालिन्दास्तस्य बाह्यतः। बहिर्भित्तिपरिक्षिप्ताश्चतुर्भागायताः शुभाः

kāryā dvibhāgikāḥ śālāḥ sālindāstasya bāhyataḥ| bahirbhittiparikṣiptāścaturbhāgāyatāḥ śubhāḥ

द्वौ द्वौ गवाक्षकौ स्तम्भाः प्रतिशालं भवन्ति षट्। चतुःस्तम्भधृतैर्युक्ताः कार्या वा धार्मिकालयैः

dvau dvau gavākṣakau stambhāḥ pratiśālaṃ bhavanti ṣaṭ| catuḥstambhadhṛtairyuktāḥ kāryā vā dhārmikālayaiḥ

नन्द्यावर्तोऽयमेवं स्यात्सप्राग्रीवचतुष्टयः। प्रागु द्वारक्षणोपेतः प्रासादः शुभलक्षणः

nandyāvarto'yamevaṃ syātsaprāgrīvacatuṣṭayaḥ| prāgu dvārakṣaṇopetaḥ prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ

नन्द्यावर्तः। क्षेत्रषड्भागविस्तारे दशभागकृतायतौ। मध्यादपरभागेऽस्य देवकोष्ठं निवेशयेत्

nandyāvartaḥ| kṣetraṣaḍbhāgavistāre daśabhāgakṛtāyatau| madhyādaparabhāge'sya devakoṣṭhaṃ niveśayet

चतुरंशप्रतिन्यासं चतुरश्रं समन्ततः। द्वारं तस्य विधातव्यं भागमध्यर्धमुच्छ्रितम्

caturaṃśapratinyāsaṃ caturaśraṃ samantataḥ| dvāraṃ tasya vidhātavyaṃ bhāgamadhyardhamucchritam

पादोनं भागविस्तारं सिंहवक्त्रविभूषितम्। सीमा तस्याग्रतः कार्या देवकोष्ठेन सम्मिता

pādonaṃ bhāgavistāraṃ siṃhavaktravibhūṣitam| sīmā tasyāgrataḥ kāryā devakoṣṭhena sammitā

स्तम्भैः षोडशभिर्युक्ता भागद्वितयमुच्छ्रितैः। ससीम्नो देवकोष्ठस्य समन्ताद्भित्तिवेष्टितः

stambhaiḥ ṣoḍaśabhiryuktā bhāgadvitayamucchritaiḥ| sasīmno devakoṣṭhasya samantādbhittiveṣṭitaḥ

अलिन्दो भागिकः कार्यो गवाक्षैरुपशोभितः। सीम्नोश्चाग्रतः पार्श्वे षड्दारुकयुता बहिः

alindo bhāgikaḥ kāryo gavākṣairupaśobhitaḥ| sīmnoścāgrataḥ pārśve ṣaḍdārukayutā bahiḥ

कार्या द्विरंशाः प्राग्रीवा भागिकालिन्दवेष्टिताः। द्विद्विस्तम्भधृताः सर्वे पार्श्वतश्चयशोभिताः

kāryā dviraṃśāḥ prāgrīvā bhāgikālindaveṣṭitāḥ| dvidvistambhadhṛtāḥ sarve pārśvataścayaśobhitāḥ

अलिन्दास्तु चतुःस्तम्भाः कार्याः प्राग्रीवकाग्रतः। अवतंसक इत्येष सर्वलक्षणसंयुतः

alindāstu catuḥstambhāḥ kāryāḥ prāgrīvakāgrataḥ| avataṃsaka ityeṣa sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ

प्रासादः कथितः सम्यक् ।। अवतंसः ।। स्वस्तिकः प्रोच्यतेऽधुना। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षड्भागप्रविभाजिते

prāsādaḥ kathitaḥ samyak || avataṃsaḥ || svastikaḥ procyate'dhunā| caturaśrīkṛte kṣetre ṣaḍbhāgapravibhājite

प्रासादं कल्पयेन्मध्ये द्विभागायामविस्तृतम्। द्वारपाशोऽस्य भागार्धविस्तृतो भागिकोदयः

prāsādaṃ kalpayenmadhye dvibhāgāyāmavistṛtam| dvārapāśo'sya bhāgārdhavistṛto bhāgikodayaḥ

गर्भवेश्म चतुःस्तम्भमलिन्दो भागिदो बहिः। तस्य स्युर्द्वादश स्तम्भा भागिकोऽलिन्दकोऽपरः

garbhaveśma catuḥstambhamalindo bhāgido bahiḥ| tasya syurdvādaśa stambhā bhāgiko'lindako'paraḥ

विंशतिस्तम्भसंयुक्तो विधातव्यः समन्ततः। चयावृतश्च पुरतो भागो वाष्टधरान्वितः

viṃśatistambhasaṃyukto vidhātavyaḥ samantataḥ| cayāvṛtaśca purato bhāgo vāṣṭadharānvitaḥ

भागमेकैकमुत्सृज्य कर्णाभ्यां भागविस्तृतौ। भागिकोच्छ्रायनिष्कासौ त्रिदिशं सगवाक्षकौ। स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः प्रासादश्चित्रलक्षणः

bhāgamekaikamutsṛjya karṇābhyāṃ bhāgavistṛtau| bhāgikocchrāyaniṣkāsau tridiśaṃ sagavākṣakau| svastiko'yaṃ samākhyātaḥ prāsādaścitralakṣaṇaḥ

स्वस्तिकः ।। अथाभिधीयतेऽधुना प्रासादः शुभलक्षणः। षड्भागभाजिते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः

svastikaḥ || athābhidhīyate'dhunā prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ| ṣaḍbhāgabhājite kṣetre caturaśre samantataḥ

द्विभागायामविस्तारं मध्ये गर्भगृहं भवेत्। भागद्वयोच्छ्रितैः स्तम्भैर्युतं व्यक्तैः सलक्षणैः

dvibhāgāyāmavistāraṃ madhye garbhagṛhaṃ bhavet| bhāgadvayocchritaiḥ stambhairyutaṃ vyaktaiḥ salakṣaṇaiḥ

निष्क्रान्तेषु बहिर्भागे गर्भपादेषु योजयेत्। तोरणानि मनोज्ञानि ककुप्सु चतसृष्वपि

niṣkrānteṣu bahirbhāge garbhapādeṣu yojayet| toraṇāni manojñāni kakupsu catasṛṣvapi

गर्भस्तम्भप्रमाणेन तानि स्तम्भद्वयेन वा। समुत्क्षप्तानि युक्तानि कलशै रविमण्डलैः

garbhastambhapramāṇena tāni stambhadvayena vā| samutkṣaptāni yuktāni kalaśai ravimaṇḍalaiḥ

पल्लवैः पत्रजात्यादिविन्यासैश्चाप्यनेकशः। भूषितास्ये पुनर्मूर्ध्नि मकराणां मुखैरपि

pallavaiḥ patrajātyādivinyāsaiścāpyanekaśaḥ| bhūṣitāsye punarmūrdhni makarāṇāṃ mukhairapi

स्तम्भयोरन्तरे दद्यादुभौ मकरपूरिमौ। अन्योन्याभिमुखे श्लिष्टे कुर्यान्मकरयोर्मुखे

stambhayorantare dadyādubhau makarapūrimau| anyonyābhimukhe śliṣṭe kuryānmakarayormukhe

चतुर्णामपि निरिद्ष्टस्तोरणानां मया विधिः। अलिन्दो भागिकश्चा न्यो बहिर्भागे प्रकीर्तितः

caturṇāmapi niridṣṭastoraṇānāṃ mayā vidhiḥ| alindo bhāgikaścā nyo bahirbhāge prakīrtitaḥ

स्युर्भागिकान्यलिन्दान्ते धार्मिकायतनानि च। वेष्टितानि बहिर्भित्त्या सम्मुखानि परस्परम्

syurbhāgikānyalindānte dhārmikāyatanāni ca| veṣṭitāni bahirbhittyā sammukhāni parasparam

धार्मिकालयभित्तीनां भूमिर्या बाह्यतो भवेत्। तस्याः षड्दारुकाणि स्युर्भागमात्रोच्छ्रितानि च

dhārmikālayabhittīnāṃ bhūmiryā bāhyato bhavet| tasyāḥ ṣaḍdārukāṇi syurbhāgamātrocchritāni ca

प्राग्रीवकैः ससोपानैर्दिक्चक्रैस्तानि भूषयेत्। अपरस्याः पुनर्भित्तेर्भागद्वयविनिस्सृतम्

prāgrīvakaiḥ sasopānairdikcakraistāni bhūṣayet| aparasyāḥ punarbhitterbhāgadvayavinissṛtam

मध्ये द्विभागविस्तीर्णं देवकोष्ठं निवेशयेत्। द्वारपाशं च कुर्वीत तस्योकुं भागमुच्छ्रितम्

madhye dvibhāgavistīrṇaṃ devakoṣṭhaṃ niveśayet| dvārapāśaṃ ca kurvīta tasyokuṃ bhāgamucchritam

तथा भागार्धविस्तारमित्येष क्षितिभूषणः। प्रासादः कीर्तितः सम्यक् सर्वलक्षणलक्षितः

tathā bhāgārdhavistāramityeṣa kṣitibhūṣaṇaḥ| prāsādaḥ kīrtitaḥ samyak sarvalakṣaṇalakṣitaḥ

क्षेत्रस्य चतुरश्रस्य भागान् द्वादश कल्पयेत्। मध्ये गर्भं चतुःस्तम्भं तस्य कुर्याद् द्विभागिकम्

kṣetrasya caturaśrasya bhāgān dvādaśa kalpayet| madhye garbhaṃ catuḥstambhaṃ tasya kuryād dvibhāgikam

तद्बहिर्भागिकोऽलिन्दो द्वादशस्तम्भवान् भवेत्। मध्येऽपरस्यां यौ स्तम्भौ ताभ्यां कुर्वीत तोरणम्

tadbahirbhāgiko'lindo dvādaśastambhavān bhavet| madhye'parasyāṃ yau stambhau tābhyāṃ kurvīta toraṇam

अलिन्दो भागिकः कार्यो भित्त्या भागिकया वृतः। प्राच्यां षड्दारुकं मध्ये गर्भव्यासोन्मितायति

alindo bhāgikaḥ kāryo bhittyā bhāgikayā vṛtaḥ| prācyāṃ ṣaḍdārukaṃ madhye garbhavyāsonmitāyati

तृतीयो भागिकोऽलिन्दः स्याद्भित्त्या परिवेष्टितः। चतुर्भागायतं भूयस्तत्र षड्दारुकं भवेत्

tṛtīyo bhāgiko'lindaḥ syādbhittyā pariveṣṭitaḥ| caturbhāgāyataṃ bhūyastatra ṣaḍdārukaṃ bhavet

प्राग्रीवं भागविष्कम्भं कुर्याद्भागद्वयायतम्। अग्रतः स्तोभितं स्तम्भैर्भागान्तस्थचयावृतम्

prāgrīvaṃ bhāgaviṣkambhaṃ kuryādbhāgadvayāyatam| agrataḥ stobhitaṃ stambhairbhāgāntasthacayāvṛtam

यथा प्राच्यां तथोदीच्यां याम्यायामपि कीर्तितम्। दिशि प्रतीच्यां तु पुनर्द्वितीयालिन्दकाद्बहिः

yathā prācyāṃ tathodīcyāṃ yāmyāyāmapi kīrtitam| diśi pratīcyāṃ tu punardvitīyālindakādbahiḥ

द्विभागायामविष्कम्भं देवकोष्ठं निवेशयेत्। सपक्षद्वारकं श्रीमद् द्वारपाशोपशोभितम्

dvibhāgāyāmaviṣkambhaṃ devakoṣṭhaṃ niveśayet| sapakṣadvārakaṃ śrīmad dvārapāśopaśobhitam

भागिकोऽलिन्दकस्तस्माद् बहिर्भित्त्याभिवेष्टितः। बहिश्चयावृतो वा स्याद् गवाक्षैर्वा विभूषितः

bhāgiko'lindakastasmād bahirbhittyābhiveṣṭitaḥ| bahiścayāvṛto vā syād gavākṣairvā vibhūṣitaḥ

पृथ्वी विजयते यस्मात्तेनासौ पृथिवीजयः। भूजयः ।। यदा पृथ्वीजयस्यैव कर्णप्राग्रीवकावुभौ

pṛthvī vijayate yasmāttenāsau pṛthivījayaḥ| bhūjayaḥ || yadā pṛthvījayasyaiva karṇaprāgrīvakāvubhau

कोणेषु भागिकौ स्यातां विज्ञेयो विजयस्तदा। विजयः ।। अयं समन्तादुत्क्षिप्तो बाह्यालिन्दं विना यदा

koṇeṣu bhāgikau syātāṃ vijñeyo vijayastadā| vijayaḥ || ayaṃ samantādutkṣipto bāhyālindaṃ vinā yadā

मध्यमालिन्दसौधस्थं कर्णप्रासादकैश्चितः। प्रथमालिन्दगर्भौ च समुत्क्षिप्ततरौ ततः

madhyamālindasaudhasthaṃ karṇaprāsādakaiścitaḥ| prathamālindagarbhau ca samutkṣiptatarau tataḥ

स्यातां छाद्यद्वयच्छन्नौ तदा नन्दोऽभिधीयते। नन्दः ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते

syātāṃ chādyadvayacchannau tadā nando'bhidhīyate| nandaḥ || caturaśrīkṛte kṣetre daśabhāgavibhājite

चतुरश्रो भवेन्मध्ये देवकोष्ठो द्विभागिकः। द्वारबन्धोऽस्य भागोच्चः कार्यो भागार्धविस्तृतः

caturaśro bhavenmadhye devakoṣṭho dvibhāgikaḥ| dvārabandho'sya bhāgoccaḥ kāryo bhāgārdhavistṛtaḥ

स्याद् बहिर्द्वादशधरोऽलिन्दको देवकोष्ठतः। भागिकः स च विज्ञेयो भित्तियुक्तस्ततोऽपरः

syād bahirdvādaśadharo'lindako devakoṣṭhataḥ| bhāgikaḥ sa ca vijñeyo bhittiyuktastato'paraḥ

अयं द्विभागिकैर्युक्तः प्राग्रीवैर्भागनिर्गमैः। तथा तृतीयोऽलिन्दः स्यात्समन्ताद्भित्तिवेष्टितः

ayaṃ dvibhāgikairyuktaḥ prāgrīvairbhāganirgamaiḥ| tathā tṛtīyo'lindaḥ syātsamantādbhittiveṣṭitaḥ

प्राग्रीवकैश्चतुःस्तम्भैः सप्रवेशैर्विभूषितः। भागिकी स्याद्बहिर्भित्तिरितरा तु धरैः समा

prāgrīvakaiścatuḥstambhaiḥ sapraveśairvibhūṣitaḥ| bhāgikī syādbahirbhittiritarā tu dharaiḥ samā

इत्येष श्रीतरुर्नाम प्रासादः परिकीर्तितः। श्रीतरुः ।। अस्यैव स्तम्भगर्भस्य द्वितीयालिन्दभित्तिषु

ityeṣa śrītarurnāma prāsādaḥ parikīrtitaḥ| śrītaruḥ || asyaiva stambhagarbhasya dvitīyālindabhittiṣu

षड्दारूणि विधेयानि पूर्वरूपव्यवस्थितेः। द्वौ द्वौ प्राग्रीवकौ कार्यौ तृतीयालिन्दकाद्बहिः

ṣaḍdārūṇi vidheyāni pūrvarūpavyavasthiteḥ| dvau dvau prāgrīvakau kāryau tṛtīyālindakādbahiḥ

तौ च द्विन्तरितौ सर्वतो भागनिर्गतौ। एवं पञ्चांशता स्तम्भैर्द्वाभ्यां च परिवेष्टितः

tau ca dvintaritau sarvato bhāganirgatau| evaṃ pañcāṃśatā stambhairdvābhyāṃ ca pariveṣṭitaḥ

चतुःस्तम्भैः सप्रवेशैः समन्तादुपनिर्गमैः। प्रासादोऽयं समाख्यातो नामतः प्रमदाप्रियः

catuḥstambhaiḥ sapraveśaiḥ samantādupanirgamaiḥ| prāsādo'yaṃ samākhyāto nāmataḥ pramadāpriyaḥ

100

प्रमदाप्रियः ।। भागविस्तारविष्कम्भमस्य प्राग्रीवकं यदा। भिन्नालिन्दाग्रतस्तिर्यग्द्वे शाले तन्मुखं शुभम्

pramadāpriyaḥ || bhāgavistāraviṣkambhamasya prāgrīvakaṃ yadā| bhinnālindāgratastiryagdve śāle tanmukhaṃ śubham

101

द्वितीयालिन्दकस्थाने कर्णप्रासादकैर्युतः। एवं व्यामिश्रसंज्ञोऽयं प्रासादः परिकीर्तितः

dvitīyālindakasthāne karṇaprāsādakairyutaḥ| evaṃ vyāmiśrasaṃjño'yaṃ prāsādaḥ parikīrtitaḥ

102

व्यामिश्रः ।। विजयस्यास्य च यदा कर्णलाङ्गलकैर्युता। भवेद्भित्तिस्तदा हस्तिजातीय इति कथ्यते

vyāmiśraḥ || vijayasyāsya ca yadā karṇalāṅgalakairyutā| bhavedbhittistadā hastijātīya iti kathyate

103

हस्तिजातीयः ।। सीमाप्राग्रीवभूमीषु यदा स्युः पृथिवीजये। द्विभागाश्चाभितोऽलिन्दास्तिर्यक्शालामुखेषु च

hastijātīyaḥ || sīmāprāgrīvabhūmīṣu yadā syuḥ pṛthivījaye| dvibhāgāścābhito'lindāstiryakśālāmukheṣu ca

104

अलिन्दे पश्चिमा शाला सर्वशालोकना शुभा। षड्दारुकं तथैवात्र चतुर्भागायतं भवेत्

alinde paścimā śālā sarvaśālokanā śubhā| ṣaḍdārukaṃ tathaivātra caturbhāgāyataṃ bhavet

105

पूर्ववत्सर्वमन्यच्च कुबेरः स तदा भवेत्। कुबेरः ।। प्रासादः कथ्यतेऽन्यश्च सम्प्रतीह धराधरः

pūrvavatsarvamanyacca kuberaḥ sa tadā bhavet| kuberaḥ || prāsādaḥ kathyate'nyaśca sampratīha dharādharaḥ

106

कुबेरोपत्तरोक्षिप्तः कर्णप्रासादभूषितः। मध्यद्वारान्वितः श्रीमान् धराधर इति स्मृतः

kuberopattarokṣiptaḥ karṇaprāsādabhūṣitaḥ| madhyadvārānvitaḥ śrīmān dharādhara iti smṛtaḥ

107

वसुधाधरः ।। यत्राग्रतश्चित्रकूटस्तस्माद्यः सर्वतोदिशम्। धराधरतदम्भासः सर्वतोभद्र उच्यते

vasudhādharaḥ || yatrāgrataścitrakūṭastasmādyaḥ sarvatodiśam| dharādharatadambhāsaḥ sarvatobhadra ucyate

108

सर्वतोभद्रः ।। कर्णप्राग्रीवकौ द्वौ द्वौ शालाप्राग्रीवकाअपि। स्यातां यदास्य प्रोक्तोऽसौ विमानाख्यस्तदा शुभः

sarvatobhadraḥ || karṇaprāgrīvakau dvau dvau śālāprāgrīvakāapi| syātāṃ yadāsya prokto'sau vimānākhyastadā śubhaḥ

109

विमानाख्यः ।। विमानपीठे निर्मुक्तः शालाभिः सर्वतो वृतः। अन्योन्यशालासम्बन्धे विमानो न्यस्यते यदा

vimānākhyaḥ || vimānapīṭhe nirmuktaḥ śālābhiḥ sarvato vṛtaḥ| anyonyaśālāsambandhe vimāno nyasyate yadā

110

कर्णप्रासादकोपेतः कोणैः शालोज्झितैर्युतः। स विमुककोणः स्यात्प्रासादोऽत्यर्थशोभितः

karṇaprāsādakopetaḥ koṇaiḥ śālojjhitairyutaḥ| sa vimukakoṇaḥ syātprāsādo'tyarthaśobhitaḥ

111

मुक्तकोणः ।। प्रासादाश्चतुरश्राः स्वैर्विशेषैर्वर्णिनाः पृथक्। इदानीमभिधीयन्ते वृत्ताः स्वैः स्वैर्विशेषणैः

muktakoṇaḥ || prāsādāścaturaśrāḥ svairviśeṣairvarṇināḥ pṛthak| idānīmabhidhīyante vṛttāḥ svaiḥ svairviśeṣaṇaiḥ

112

तत्रादौ वलयाकारो वलयः स च कथ्यते। समन्ताद्वर्तिते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते

tatrādau valayākāro valayaḥ sa ca kathyate| samantādvartite kṣetre caturbhāgavibhājite

113

कुर्यात्सारोहणं पीठं सार्धभागोच्छ्रितं शुभम्। परिक्षिप्तं गजमुखैर्मकरस्याम्बुनिर्गतम्

kuryātsārohaṇaṃ pīṭhaṃ sārdhabhāgocchritaṃ śubham| parikṣiptaṃ gajamukhairmakarasyāmbunirgatam

114

बहिर्भागसमोपेतस्तस्मिन्कार्यः सुरालयः। पादोनविस्तृतिर्द्विघ्नद्वारोच्छ्रायविभूषितः

bahirbhāgasamopetastasminkāryaḥ surālayaḥ| pādonavistṛtirdvighnadvārocchrāyavibhūṣitaḥ

115

तस्याष्टस्तम्भकोऽलिन्दो बहिर्वलय इत्यसौ। वृत्तच्छाद्यः सिंहकर्णस्तथा जालकरूपवान्

tasyāṣṭastambhako'lindo bahirvalaya ityasau| vṛttacchādyaḥ siṃhakarṇastathā jālakarūpavān

116

भूलवयः ।। प्राग्रीवका स स्याद यद्वा स्तम्भोच्छ्रयानतः। तदैष दुन्दुभिः प्रोक्तस्त्रिभिस्तैः प्रान्त उच्यते

bhūlavayaḥ || prāgrīvakā sa syāda yadvā stambhocchrayānataḥ| tadaiṣa dundubhiḥ proktastribhistaiḥ prānta ucyate

117

अयमेव चतुर्भिः स्यात्पद्मः प्राग्रीवकैः शुभैः। स्तम्भैश्चतुर्भिस्तस्यैव यदा पश्चान्निवेश्यते

ayameva caturbhiḥ syātpadmaḥ prāgrīvakaiḥ śubhaiḥ| stambhaiścaturbhistasyaiva yadā paścānniveśyate

118

मध्यवृत्तो गर्भकोष्ठो भित्तिश्चोभयतः स्थिता। स कान्त इति विख्यातः प्रासादो वर्तुलाकृतिः

madhyavṛtto garbhakoṣṭho bhittiścobhayataḥ sthitā| sa kānta iti vikhyātaḥ prāsādo vartulākṛtiḥ

119

चत्वारि वलयस्यैव यत्र द्वाराण्यलिन्दकः। स्याच्चतुर्विंशतिस्तम्भैर्द्वितीयो भागसम्मितः

catvāri valayasyaiva yatra dvārāṇyalindakaḥ| syāccaturviṃśatistambhairdvitīyo bhāgasammitaḥ

120

प्राग्रीवकाश्च स्तम्भाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां समन्विताः। चत्वारो यत्र स प्रोक्तः प्रासादोऽत्र चतुर्मुखः

prāgrīvakāśca stambhābhyāṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ samanvitāḥ| catvāro yatra sa proktaḥ prāsādo'tra caturmukhaḥ

121

अस्यैवैकं यदा द्वारं प्राग्रीवोऽलिन्दवेष्टितः। एक एव तथाचान्यः प्राग्रीवस्तस्य चाग्रतः

asyaivaikaṃ yadā dvāraṃ prāgrīvo'lindaveṣṭitaḥ| eka eva tathācānyaḥ prāgrīvastasya cāgrataḥ

122

ख्यातो माण्डूक इत्येष वृत्तप्रासादसत्तमः । दिक्कोणेषु यदास्यैव भवेत्प्राग्रीवकल्पना

khyāto māṇḍūka ityeṣa vṛttaprāsādasattamaḥ | dikkoṇeṣu yadāsyaiva bhavetprāgrīvakalpanā

123

प्रासादोऽयं तदा कूर्मसंज्ञः स्यादपराजितः। कूर्मस्यैव यदा दिक्षु स्तम्भैरष्टाभिरष्टभिः

prāsādo'yaṃ tadā kūrmasaṃjñaḥ syādaparājitaḥ| kūrmasyaiva yadā dikṣu stambhairaṣṭābhiraṣṭabhiḥ

124

प्राग्रीवकाः प्रकल्प्यन्ते चत्वारोऽलिन्दवेष्टिताः। प्र ग्रीवकास्तिर्यगग्रे भवन्त्यन्ये तदग्रतः

prāgrīvakāḥ prakalpyante catvāro'lindaveṣṭitāḥ| pra grīvakāstiryagagre bhavantyanye tadagrataḥ

125

षोडशस्तम्भयुक्तस्य मध्यभागे यदा भवेत्। जानीयाद्दोषविज्ञेयाः प्राग्रीवहरितोत्तमः

ṣoḍaśastambhayuktasya madhyabhāge yadā bhavet| jānīyāddoṣavijñeyāḥ prāgrīvaharitottamaḥ

126

इति वृत्ताः समाख्याताः प्रासादा नामलक्षणैः। चतुरश्रायतान् ब्रूमः प्रासादानिह साम्प्रतम्

iti vṛttāḥ samākhyātāḥ prāsādā nāmalakṣaṇaiḥ| caturaśrāyatān brūmaḥ prāsādāniha sāmpratam

127

अष्टभागायते क्षेत्रे चतुरंशकविस्तृते। द्विभागसार्धभागैकभागोऽयं पीठ इष्यते

aṣṭabhāgāyate kṣetre caturaṃśakavistṛte| dvibhāgasārdhabhāgaikabhāgo'yaṃ pīṭha iṣyate

128

पश्चिमं भागमुत्सृज्य देवकोष्ठं द्विभागिकम्। तस्मिन् निवेशयेत्सीमा स्यादस्याग्रेऽष्टभिर्धरैः

paścimaṃ bhāgamutsṛjya devakoṣṭhaṃ dvibhāgikam| tasmin niveśayetsīmā syādasyāgre'ṣṭabhirdharaiḥ

129

ससीम्नो देवकोष्ठस्य भागिकालिन्दको बहिः। युक्तो धराणां विंशत्या वेदिकाजालवेष्टितः

sasīmno devakoṣṭhasya bhāgikālindako bahiḥ| yukto dharāṇāṃ viṃśatyā vedikājālaveṣṭitaḥ

130

प्राग्रीवकस्य तस्याग्रे स्तम्भद्वितयभूषितः। द्विच्छाद्यच्छादितः श्रीमान् सिंहकर्णैरलङ्कृतः

prāgrīvakasya tasyāgre stambhadvitayabhūṣitaḥ| dvicchādyacchāditaḥ śrīmān siṃhakarṇairalaṅkṛtaḥ

131

प्रासादोऽयं भवो नाम विशालः कथ्यतेऽधुना। यदास्यैव सनिष्क्रान्ते सीमायामे च वर्धते

prāsādo'yaṃ bhavo nāma viśālaḥ kathyate'dhunā| yadāsyaiva saniṣkrānte sīmāyāme ca vardhate

132

वलभ्यौ पार्श्वयोः स्यातां विशालाख्यस्तदा भवेत्। विशालस्य यदा गर्भे भित्तिर्भवति दिक्त्रये

valabhyau pārśvayoḥ syātāṃ viśālākhyastadā bhavet| viśālasya yadā garbhe bhittirbhavati diktraye

133

द्वौ द्वौ गवाक्षकौ चापि साम्मुख्यः स भवेत्तदा। प्राग्रीवास्त्रिदिशं तस्य गर्भकोष्ठायता यदा

dvau dvau gavākṣakau cāpi sāmmukhyaḥ sa bhavettadā| prāgrīvāstridiśaṃ tasya garbhakoṣṭhāyatā yadā

134

हित्वा वलभ्यौ प्राग्रीवौ विधीयेते तथापरौ। कर्णेषु भागमेकैकं त्यक्त्वा स्यात्प्रभवस्तदा

hitvā valabhyau prāgrīvau vidhīyete tathāparau| karṇeṣu bhāgamekaikaṃ tyaktvā syātprabhavastadā

135

एतस्यैव मुखे स्यातां यदा प्राग्रीवकावुभौ। पार्श्वयोरपरौ द्वौ द्वौ प्राग्रीवौ भवतो यदा

etasyaiva mukhe syātāṃ yadā prāgrīvakāvubhau| pārśvayoraparau dvau dvau prāgrīvau bhavato yadā

136

कर्णेषु भित्तयश्च स्युस्तदा स्याच्छिबिरागृहः । यदास्यैव मुखे शाला भागद्वितयविस्तृता

karṇeṣu bhittayaśca syustadā syācchibirāgṛhaḥ | yadāsyaiva mukhe śālā bhāgadvitayavistṛtā

137

आयामेन च षड्भागा प्राग्रीवौ द्वौ तदग्रतः। द्वौ द्वौ गवाक्षकौ स्यातां तद्भित्त्योरुभयोरपि

āyāmena ca ṣaḍbhāgā prāgrīvau dvau tadagrataḥ| dvau dvau gavākṣakau syātāṃ tadbhittyorubhayorapi

138

सीमायां द्वादश स्तम्भा मुखशालस्तदा भवेत्। अलिन्दो भागिकः कार्यो विशालस्यैव बाह्यतः

sīmāyāṃ dvādaśa stambhā mukhaśālastadā bhavet| alindo bhāgikaḥ kāryo viśālasyaiva bāhyataḥ

139

प्राग्रीवभूमिषु वृतो भित्त्या च सगवाक्षकः। अग्रतः सहितः स्तम्भैः षड्भिश्च क्रियते यदा

prāgrīvabhūmiṣu vṛto bhittyā ca sagavākṣakaḥ| agrataḥ sahitaḥ stambhaiḥ ṣaḍbhiśca kriyate yadā

140

द्विशाल इति विख्यातः प्रासादो जायते तदा। यदास्यैव विधीयन्ते स्तम्भाः सर्वे समन्ततः

dviśāla iti vikhyātaḥ prāsādo jāyate tadā| yadāsyaiva vidhīyante stambhāḥ sarve samantataḥ

141

प्राग्रीवकौ चोभयतो गृहराजस्तदा भवेत्। सर्वस्यैव यदालिन्दः स्यादन्यो भागविस्तृतः

prāgrīvakau cobhayato gṛharājastadā bhavet| sarvasyaiva yadālindaḥ syādanyo bhāgavistṛtaḥ

142

सीमान्तविस्तृते स्यातां वलभ्यौ भागनिस्सृते। भित्तिर्विधीयते शेषा गवाक्षैरुपशोभिता

sīmāntavistṛte syātāṃ valabhyau bhāganissṛte| bhittirvidhīyate śeṣā gavākṣairupaśobhitā

143

मुखे षड्दारुकं च स्यात्तदा स्यादमलाभिधः। एकादशायते क्षेत्रे तथा षड्भागविस्तृते

mukhe ṣaḍdārukaṃ ca syāttadā syādamalābhidhaḥ| ekādaśāyate kṣetre tathā ṣaḍbhāgavistṛte

144

मुक्त्वा भागद्वयं पश्चाद्देवकोष्ठं निवेशयेत्। भागं मुक्त्वाग्रतः कुर्यात्सीमां भागचतुष्टयम्

muktvā bhāgadvayaṃ paścāddevakoṣṭhaṃ niveśayet| bhāgaṃ muktvāgrataḥ kuryātsīmāṃ bhāgacatuṣṭayam

145

अष्टस्तम्भास्ततोऽलिन्दविंशतिस्तम्भभागिकाः। भागिकः परितोऽलिन्दोऽष्टाविंशतिधरोऽपरः

aṣṭastambhāstato'lindaviṃśatistambhabhāgikāḥ| bhāgikaḥ parito'lindo'ṣṭāviṃśatidharo'paraḥ

146

द्विद्विस्तम्भयुताः कार्याः प्राग्रीवाः कोष्ठजास्त्रयः। सीमासमे वलभ्यौ च प्राग्रीवौ मध्यतस्तयोः

dvidvistambhayutāḥ kāryāḥ prāgrīvāḥ koṣṭhajāstrayaḥ| sīmāsame valabhyau ca prāgrīvau madhyatastayoḥ

147

द्विद्विस्तम्भौ पुरश्चान्यौ वेदिकाजालशोभितौ। वेदिकाजालरूपाढ्यः सिंहकर्णोपशोभितः

dvidvistambhau puraścānyau vedikājālaśobhitau| vedikājālarūpāḍhyaḥ siṃhakarṇopaśobhitaḥ

148

प्रासादोऽयं विभुर्नाम कथितो भर्तृनन्दनः। एवमेते समाख्याताश्चतुरश्रायता दश

prāsādo'yaṃ vibhurnāma kathito bhartṛnandanaḥ| evamete samākhyātāścaturaśrāyatā daśa

149

चतुरश्रायतांस्तिर्यगायत्याथापरानपि। प्रासादानभिधास्यामो नवसंस्थानलक्षणैः

caturaśrāyatāṃstiryagāyatyāthāparānapi| prāsādānabhidhāsyāmo navasaṃsthānalakṣaṇaiḥ

150

द्वौ भानौ विस्तृतिर्गर्भे द्विगुणा तिर्यगायतिः। मध्ये भागोच्छ्रितं द्वारं तदर्धेन तु विस्तृतम्

dvau bhānau vistṛtirgarbhe dviguṇā tiryagāyatiḥ| madhye bhāgocchritaṃ dvāraṃ tadardhena tu vistṛtam

151

स्तम्भश्चतुर्भिः संयुक्ता सीमा द्वारस्य चाग्रतः। द्विभागायामविस्तारा तावन्मात्रसमुच्छ्रितिः

stambhaścaturbhiḥ saṃyuktā sīmā dvārasya cāgrataḥ| dvibhāgāyāmavistārā tāvanmātrasamucchritiḥ

152

तां सीमां गर्भसहितां भागेनान्येन वेष्टयेत्। भित्तिस्तत्र विधातव्या सगवाक्षा चतुर्दिशम्

tāṃ sīmāṃ garbhasahitāṃ bhāgenānyena veṣṭayet| bhittistatra vidhātavyā sagavākṣā caturdiśam

153

षड्दारुकयुतो ह्येष प्रासादो भव उच्यते। अस्यैव भागनिष्कासा शाला मुखचतुष्टये

ṣaḍdārukayuto hyeṣa prāsādo bhava ucyate| asyaiva bhāganiṣkāsā śālā mukhacatuṣṭaye

154

यदा षड्दारुकोपेता विशालः स तदोच्यते। स्तम्भैर्मुखैमुखे षड्भिर्बहिः साम्मुख्य इत्यसौ

yadā ṣaḍdārukopetā viśālaḥ sa tadocyate| stambhairmukhaimukhe ṣaḍbhirbahiḥ sāmmukhya ityasau

155

अस्यैव स मा कर्णस्था द्विद्विस्तम्भयुता यदा। प्राग्रीवैर्भागनिष्क्रान्ता बहिस्था प्रभवस्तदा

asyaiva sa mā karṇasthā dvidvistambhayutā yadā| prāgrīvairbhāganiṣkrāntā bahisthā prabhavastadā

156

सीम्नोऽग्रतो यदास्यैव स्तम्भद्वययुतो भवेत्। प्राग्रीवो भागनिष्क्रान्तस्तदा स्याच्छिबिरागृहः

sīmno'grato yadāsyaiva stambhadvayayuto bhavet| prāgrīvo bhāganiṣkrāntastadā syācchibirāgṛhaḥ

157

विशालसन्निवेशस्य मुखे शाला भवेद्यदा। पार्श्वयोश्चोभयोः शाले प्राग्रीवाश्च त्रयो यदा

viśālasanniveśasya mukhe śālā bhavedyadā| pārśvayoścobhayoḥ śāle prāgrīvāśca trayo yadā

158

निष्क्रान्तभाग एकैकः स्तम्भद्वितयसंयुतः। प्रासादः स तदा ज्ञेयो मुखशालोऽभिधानतः

niṣkrāntabhāga ekaikaḥ stambhadvitayasaṃyutaḥ| prāsādaḥ sa tadā jñeyo mukhaśālo'bhidhānataḥ

159

मुखशालाग्रशालाया यदा स्तम्भाश्चतुर्दश। प्राग्रीवो द्विविधश्चाग्रे द्विशालः स तदा भवेत्

mukhaśālāgraśālāyā yadā stambhāścaturdaśa| prāgrīvo dvividhaścāgre dviśālaḥ sa tadā bhavet

160

भित्तिस्तदानीं प्रासादो गृहराजः प्रजायते। गर्भायामसमावग्रपृष्ठयोर्भागविस्तृतौ

bhittistadānīṃ prāsādo gṛharājaḥ prajāyate| garbhāyāmasamāvagrapṛṣṭhayorbhāgavistṛtau

161

चतुश्चतुर्धरौ यत्र प्राग्रीवौ द्वौ च पार्श्वयोः। तौ तु द्विद्विधरौ गर्भविस्तारेण तु सम्मितौ

catuścaturdharau yatra prāgrīvau dvau ca pārśvayoḥ| tau tu dvidvidharau garbhavistāreṇa tu sammitau

162

अमलो नाम स प्रोक्तः प्रासादः शुभलक्षणः। अस्यैव चाग्रे पृष्ठे च द्विद्विस्तम्भयुतौ यदा

amalo nāma sa proktaḥ prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ| asyaiva cāgre pṛṣṭhe ca dvidvistambhayutau yadā

163

प्राग्रीवौ स तदा प्रोक्तः प्रासादो दशमो विभुः। प्रासादान् कथयामोऽन्यान् दश वृत्तायतान् पुनः

prāgrīvau sa tadā proktaḥ prāsādo daśamo vibhuḥ| prāsādān kathayāmo'nyān daśa vṛttāyatān punaḥ

164

अष्टभागमुखायत्या विस्तृत्या चतुरश्रकम्। वृत्तायतं प्रकुर्वीत सबाह्याभ्यन्तरं ततः

aṣṭabhāgamukhāyatyā vistṛtyā caturaśrakam| vṛttāyataṃ prakurvīta sabāhyābhyantaraṃ tataḥ

165

गर्भं पश्चिमभागेऽस्य चतुर्भागं समन्ततः। कुर्यात्तस्याग्रतः सीमां भागद्वितयविस्तृताम्

garbhaṃ paścimabhāge'sya caturbhāgaṃ samantataḥ| kuryāttasyāgrataḥ sīmāṃ bhāgadvitayavistṛtām

166

भागत्रयमितां भागेनैकेनान्तरितां च ताम्। संयुक्तामष्टभिः स्तम्भैः सुदृढैश्चारुदर्शनैः

bhāgatrayamitāṃ bhāgenaikenāntaritāṃ ca tām| saṃyuktāmaṣṭabhiḥ stambhaiḥ sudṛḍhaiścārudarśanaiḥ

167

अलिन्देन परिक्षिप्तां ससीमां देवकोष्ठकम्। षोडशस्तम्भयुक्तेन कुर्यात् प्राग्रीवमग्रतः

alindena parikṣiptāṃ sasīmāṃ devakoṣṭhakam| ṣoḍaśastambhayuktena kuryāt prāgrīvamagrataḥ

168

छन्नाश्छाद्यद्वयेनायमामोद इति कीर्तितः। वृत्तायतेषु प्रथमः प्रासादः स्वामिनो हितः

channāśchādyadvayenāyamāmoda iti kīrtitaḥ| vṛttāyateṣu prathamaḥ prāsādaḥ svāmino hitaḥ

169

समाहितौ यदास्यैव प्राग्रीवौ भागमिश्रितौ। चतुःस्तम्भै रैतिकस्तु वृत्ताभ्यां तुङ्ग उच्यते

samāhitau yadāsyaiva prāgrīvau bhāgamiśritau| catuḥstambhai raitikastu vṛttābhyāṃ tuṅga ucyate

170

यदा सीमावधिर्भित्तिर्गवाक्षैरुपशोभिता। वृत्तप्राग्रीव एकोऽन्ये तदा चारुरुदाहृतः

yadā sīmāvadhirbhittirgavākṣairupaśobhitā| vṛttaprāgrīva eko'nye tadā cārurudāhṛtaḥ

171

सीमामध्ये विधातव्यौ प्राग्रीवौ भागविस्तृतौ। विस्तारसदृशायामौ दक्षिणेति त्रिषु त्रयः

sīmāmadhye vidhātavyau prāgrīvau bhāgavistṛtau| vistārasadṛśāyāmau dakṣiṇeti triṣu trayaḥ

172

कार्याः प्राग्रीवकास्ते च गर्मकोष्ठेन सम्मिताः। भूतिरित्येष प्रोक्तः प्रासादः शुभलक्षणः

kāryāḥ prāgrīvakāste ca garmakoṣṭhena sammitāḥ| bhūtirityeṣa proktaḥ prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ

173

मुखायता स्याच्चतुरो भागान्यत्तिर्यगायतान्। क्षेत्रवृत्तं ततः कुर्यात्तन्मध्ये गर्भवेश्म च

mukhāyatā syāccaturo bhāgānyattiryagāyatān| kṣetravṛttaṃ tataḥ kuryāttanmadhye garbhaveśma ca

174

चतुर्भागायतं तत् स्याद्भागद्वितयविस्तृतम्। अलिन्दो बाह्यतस्तस्य द्वादशस्तम्भसंयुतः

caturbhāgāyataṃ tat syādbhāgadvitayavistṛtam| alindo bāhyatastasya dvādaśastambhasaṃyutaḥ

175

भागद्वितयविस्तारः प्राग्रीवश्चांशनिर्गतः। निषेध इति विख्यातः प्रासादोऽयं पुरातनैः

bhāgadvitayavistāraḥ prāgrīvaścāṃśanirgataḥ| niṣedha iti vikhyātaḥ prāsādo'yaṃ purātanaiḥ

176

यदा निषेधः स्यादस्य पुरः प्राग्रीवको यदि। चतुर्द्वारपरिक्षिप्तोऽलिन्देनाष्टधरेण वा

yadā niṣedhaḥ syādasya puraḥ prāgrīvako yadi| caturdvāraparikṣipto'lindenāṣṭadhareṇa vā

177

अयमेवांशकेन स्याद्यदालिन्देन वेष्टितः। मुखभागत्रयं मुक्त्वा भित्त्या च परिवेष्टितः

ayamevāṃśakena syādyadālindena veṣṭitaḥ| mukhabhāgatrayaṃ muktvā bhittyā ca pariveṣṭitaḥ

178

यदा च कर्णप्राग्रीवौ प्राग्रीवश्चाग्रतो भवेत्। विशेषरचना या च द्वाविंशतिधरान्वितौ

yadā ca karṇaprāgrīvau prāgrīvaścāgrato bhavet| viśeṣaracanā yā ca dvāviṃśatidharānvitau

179

गवाक्षैः शोभनैर्युक्तस्तदा सिंहः प्रकीर्तितः। द्वादशांशायते क्षेत्रे तथा षड्भागविस्तृते

gavākṣaiḥ śobhanairyuktastadā siṃhaḥ prakīrtitaḥ| dvādaśāṃśāyate kṣetre tathā ṣaḍbhāgavistṛte

180

पश्चादंशद्वयं त्यक्त्वा द्विभागायामविस्तृतः। देवकोष्ठो विधातव्यस्तद्द्वारं भागमुच्छ्रितम्

paścādaṃśadvayaṃ tyaktvā dvibhāgāyāmavistṛtaḥ| devakoṣṭho vidhātavyastaddvāraṃ bhāgamucchritam

181

सीमाग्रे सान्तरा द्व्यंशविस्तृता चतुरायता। अष्टस्तम्भोऽस्य गर्भो वै षोडशस्तम्भको बहिः

sīmāgre sāntarā dvyaṃśavistṛtā caturāyatā| aṣṭastambho'sya garbho vai ṣoḍaśastambhako bahiḥ

182

अलिन्दस्तस्य पुरतो वृत्तप्राग्रीवकोऽपि च। सीमाप्राग्रीवकालिन्दकोष्ठान् वृत्तान् प्रकल्पयेत्

alindastasya purato vṛttaprāgrīvako'pi ca| sīmāprāgrīvakālindakoṣṭhān vṛttān prakalpayet

183

प्राग्रीवौ पार्श्वयोः सीमासमौ भागविनिर्गतौ। द्वाभ्यां द्वाभ्यां युतौ ज्ञेयौ स्तम्भाभ्यां वर्तुलाकृती

prāgrīvau pārśvayoḥ sīmāsamau bhāgavinirgatau| dvābhyāṃ dvābhyāṃ yutau jñeyau stambhābhyāṃ vartulākṛtī

184

एतत्सर्वं विधातव्यमलिन्देनाभिवेष्टितम्। चतुर्विंशधरोऽय च भागिकोस्य प्रशस्यते

etatsarvaṃ vidhātavyamalindenābhiveṣṭitam| caturviṃśadharo'ya ca bhāgikosya praśasyate

185

द्विस्तम्भयुक्तान् प्राग्रीवान् कुर्याद्गर्भस्य दिक्त्रये। एवमेष समाख्यातः प्रासादः सुप्रभः शुभः

dvistambhayuktān prāgrīvān kuryādgarbhasya diktraye| evameṣa samākhyātaḥ prāsādaḥ suprabhaḥ śubhaḥ

186

भागद्वितयविस्ताराः प्राग्रीवा येऽस्य कीर्त्तिताः। चतुरश्रास्त एव स्युर्द्विद्विस्तम्भयुता यदि

bhāgadvitayavistārāḥ prāgrīvā ye'sya kīrttitāḥ| caturaśrāsta eva syurdvidvistambhayutā yadi

187

शेषा भवति भित्तिश्च गवाक्षैरुपशोभिता। प्रासादोयं तदा ज्ञेयो दशमो लोचनोत्सवः

śeṣā bhavati bhittiśca gavākṣairupaśobhitā| prāsādoyaṃ tadā jñeyo daśamo locanotsavaḥ

188

अष्टाश्रानथ वक्ष्यामः प्रासादां ल्लक्षणैः सह। चतुर्भागान्विते क्षेत्रे तथाष्टश्रीकृते पुनः

aṣṭāśrānatha vakṣyāmaḥ prāsādāṃ llakṣaṇaiḥ saha| caturbhāgānvite kṣetre tathāṣṭaśrīkṛte punaḥ

189

द्वौ भागौ गर्भकोष्ठः स्यादलिन्दो भागिकस्तदा। स्तम्भाष्टकमलिन्दे स्यात्प्राग्रीवस्तस्य चाग्रतः

dvau bhāgau garbhakoṣṭhaḥ syādalindo bhāgikastadā| stambhāṣṭakamalinde syātprāgrīvastasya cāgrataḥ

190

द्विच्छाद्यश्छादितः श्रीमान् प्रासादो वज्रको भवेत्। अस्यैवाग्रे यदा सीमा चतुरश्रा चतुर्धरा

dvicchādyaśchāditaḥ śrīmān prāsādo vajrako bhavet| asyaivāgre yadā sīmā caturaśrā caturdharā

191

स्याच्चतुर्विंशतिस्तम्भश्चालिन्दो भागिकोऽपरः। नन्दनोऽयं समाख्यातः शङ्कुः प्राग्रीवकैस्त्रिभिः

syāccaturviṃśatistambhaścālindo bhāgiko'paraḥ| nandano'yaṃ samākhyātaḥ śaṅkuḥ prāgrīvakaistribhiḥ

192

तस्य भित्तिर्विधातव्या क्षेत्रेऽष्टाश्रियुते बुधैः। वामनश्च पुनर्द्वौद्वौ गवाक्षौ दिक्त्रये मतौ

tasya bhittirvidhātavyā kṣetre'ṣṭāśriyute budhaiḥ| vāmanaśca punardvaudvau gavākṣau diktraye matau

193

अस्यैवाग्रे यदा सीमाभागाद्भागत्रयायता। द्विभागं विस्तृता द्व्यंशसमुच्छेदाष्टभिर्धरैः

asyaivāgre yadā sīmābhāgādbhāgatrayāyatā| dvibhāgaṃ vistṛtā dvyaṃśasamucchedāṣṭabhirdharaiḥ

194

अलिन्दावेष्टिता युक्ता प्राग्रीवैमखला तदा। भित्तिक्षेत्रे यदास्यैव प्राग्रीवाः परिवेष्टिताः

alindāveṣṭitā yuktā prāgrīvaimakhalā tadā| bhittikṣetre yadāsyaiva prāgrīvāḥ pariveṣṭitāḥ

195

अलिन्देन धरैः षड्भिः षड्भिर्युक्तास्तदा लयः। अष्टभागमिते क्षेत्रे कृतेऽष्टाश्रिणि सर्वतः

alindena dharaiḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhiryuktāstadā layaḥ| aṣṭabhāgamite kṣetre kṛte'ṣṭāśriṇi sarvataḥ

196

भागद्वयमितं कुर्याद्देवकोष्ठं मनोरमम्। चतुर्भिः शोभितं द्वारैर्भागिका लिन्दवेष्टितम्

bhāgadvayamitaṃ kuryāddevakoṣṭhaṃ manoramam| caturbhiḥ śobhitaṃ dvārairbhāgikā lindaveṣṭitam

197

अलिन्दस्य विधाटव्याः स्तम्भाश्चाष्टौ ततोऽपरः। स्याच्चतुर्विंशतिस्तम्भो भागिकोऽलिन्दकः पुनः

alindasya vidhāṭavyāḥ stambhāścāṣṭau tato'paraḥ| syāccaturviṃśatistambho bhāgiko'lindakaḥ punaḥ

198

तथाविधस्तृतीयोऽपि प्राग्रीवाश्च चतुर्दिशम्। प्रासादोऽयं महापद्मो ब्रह्मणः शङ्करस्य च

tathāvidhastṛtīyo'pi prāgrīvāśca caturdiśam| prāsādo'yaṃ mahāpadmo brahmaṇaḥ śaṅkarasya ca

अथ रुचकादिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः (cont. 2)

199

द्वितीयोऽलिन्दकेऽस्यैव प्राग्रीवाः स्युश्चतुर्दिशम्। अलिन्देन परिक्षिप्तो हंस एष प्रकीर्तितः

dvitīyo'lindake'syaiva prāgrīvāḥ syuścaturdiśam| alindena parikṣipto haṃsa eṣa prakīrtitaḥ

200

प्राग्रीवोऽस्य महापद्मस्यालिन्देनावृतो यदा। कर्णप्राग्रीवकौ द्वौ द्वौ व्योमसंज्ञस्तदा भवेत्

prāgrīvo'sya mahāpadmasyālindenāvṛto yadā| karṇaprāgrīvakau dvau dvau vyomasaṃjñastadā bhavet

201

हंसस्यैव वलभ्यः स्युः प्राग्रीवाणां पदे यदा। चतुःस्तम्भाः परिक्षिप्ता अलिन्देन चतुर्दिशम्

haṃsasyaiva valabhyaḥ syuḥ prāgrīvāṇāṃ pade yadā| catuḥstambhāḥ parikṣiptā alindena caturdiśam

202

तदा चन्द्रो दयो नाम प्रासादो जायते शुभः। एवमेषां चतुष्षष्टिः प्रासादानामुदाहृता

tadā candro dayo nāma prāsādo jāyate śubhaḥ| evameṣāṃ catuṣṣaṣṭiḥ prāsādānāmudāhṛtā

203

इति सुरभवनानां सप्ततिर्दारवाणा-। मिह सदनचतुष्केणान्वितेयं प्रदिष्टा ।। जनमयमवकोशानन्दशुभ्रांशुलेखा। भवति सुविदितैषा शिल्पिनां कामधेनुः

iti surabhavanānāṃ saptatirdāravāṇā-| miha sadanacatuṣkeṇānviteyaṃ pradiṣṭā || janamayamavakośānandaśubhrāṃśulekhā| bhavati suviditaiṣā śilpināṃ kāmadhenuḥ

अथ प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः

प्रासादानामथ ब्रूमो लक्षणानि भवन्ति ये। प्रशस्ताश्चाप्रशस्ताश्च तस्मिन्नवनिमण्डले

prāsādānāmatha brūmo lakṣaṇāni bhavanti ye| praśastāścāpraśastāśca tasminnavanimaṇḍale

ये समाः समकर्णाश्च समस्तम्भाः समक्षणाः। नैवोच्चा नातिह्रस्वाश्च कर्णायामादविह्वलाः

ye samāḥ samakarṇāśca samastambhāḥ samakṣaṇāḥ| naivoccā nātihrasvāśca karṇāyāmādavihvalāḥ

असंमूढा विभागेन प्रमाणेन सुसंस्थिताः। ऊर्ध्वाधः कर्णपादीभिरुपेताः सलिलान्तरैः

asaṃmūḍhā vibhāgena pramāṇena susaṃsthitāḥ| ūrdhvādhaḥ karṇapādībhirupetāḥ salilāntaraiḥ

असङ्कीर्णोदयैश्छाद्यैः स्वमानपरिकल्पितैः। सुविभक्ताः सुसंस्थाश्च रम्यैरविकलैः कृताः

asaṅkīrṇodayaiśchādyaiḥ svamānaparikalpitaiḥ| suvibhaktāḥ susaṃsthāśca ramyairavikalaiḥ kṛtāḥ

समभागविभक्तैश्च युक्ताश्चालिन्दकैः समैः। स्वजातिपरिवेषाद्या नान्यजातिप्रदूषिताः

samabhāgavibhaktaiśca yuktāścālindakaiḥ samaiḥ| svajātipariveṣādyā nānyajātipradūṣitāḥ

असङ्कीर्णाः शरीरेण संस्थानेन सुसंस्थिताः। केवला जातिशुद्धाश्च प्रासादाः शुभदा नृणाम्

asaṅkīrṇāḥ śarīreṇa saṃsthānena susaṃsthitāḥ| kevalā jātiśuddhāśca prāsādāḥ śubhadā nṛṇām

सुदृढैर्मूलपादैश्च द्दढाश्चामूलमस्तकम्। नाधरोत्तरयुक्ताश्च सुश्लिष्टद्र व्यसन्धिभिः

sudṛḍhairmūlapādaiśca ddaḍhāścāmūlamastakam| nādharottarayuktāśca suśliṣṭadra vyasandhibhiḥ

देवजातिप्रसिद्धैश्च भूषणैः सुविभूषिताः। प्रासादाः शुभदा नित्यं पूजासंस्कारवर्धनाः

devajātiprasiddhaiśca bhūṣaṇaiḥ suvibhūṣitāḥ| prāsādāḥ śubhadā nityaṃ pūjāsaṃskāravardhanāḥ

कर्ता कारयिता चैषां परां वृद्धिमवाप्नुयात्। अधमानपि वक्ष्यामः प्रासादानवलक्षणैः

kartā kārayitā caiṣāṃ parāṃ vṛddhimavāpnuyāt| adhamānapi vakṣyāmaḥ prāsādānavalakṣaṇaiḥ

विषमाः कर्णहीनाश्च क्लेशबन्धभयावहाः। स्तम्भैः क्षणैश्च विषमैः स्वामिनो मृत्युहेतवः

viṣamāḥ karṇahīnāśca kleśabandhabhayāvahāḥ| stambhaiḥ kṣaṇaiśca viṣamaiḥ svāmino mṛtyuhetavaḥ

अत्युच्चैः स्याद्भयं राज्ञो ह्रस्वैः सेना च मथ्यते। कर्णायामेन विकलाः प्रासादाः स्युर्भयङ्कराः

atyuccaiḥ syādbhayaṃ rājño hrasvaiḥ senā ca mathyate| karṇāyāmena vikalāḥ prāsādāḥ syurbhayaṅkarāḥ

विभागेन विहीनास्तु दारिद्र य्भयदाः स्मृताः। नष्टाभिः कर्णपादीभिरुद्वेगजनना नृणाम्

vibhāgena vihīnāstu dāridra ybhayadāḥ smṛtāḥ| naṣṭābhiḥ karṇapādībhirudvegajananā nṛṇām

छाद्यैः सङ्कीर्णकैर्हीनैः कुलक्षयकराः स्मृताः। दुर्विभक्ताः कुसंस्थाश्च द्र व्यैर्विकलसंयुतैः

chādyaiḥ saṅkīrṇakairhīnaiḥ kulakṣayakarāḥ smṛtāḥ| durvibhaktāḥ kusaṃsthāśca dra vyairvikalasaṃyutaiḥ

रोगं क्लेशं च मृत्युं च क्रमशो वितरन्ति ते। विषमैर्भागहीनैश्चाप्यलिन्दैर्व्याधितो भयम्

rogaṃ kleśaṃ ca mṛtyuṃ ca kramaśo vitaranti te| viṣamairbhāgahīnaiścāpyalindairvyādhito bhayam

पराजयं परिवृतैरन्यजातिप्रदूषितैः। ये परावृतयो येऽन्यसङ्कीर्णा येऽन्यविग्रहाः

parājayaṃ parivṛtairanyajātipradūṣitaiḥ| ye parāvṛtayo ye'nyasaṅkīrṇā ye'nyavigrahāḥ

कर्तुः कारयितुर्नैते नन्दका वापि चात्मनः। दुर्बला मूलपादेन विश्लिष्टैः पीठसन्धिभिः

kartuḥ kārayiturnaite nandakā vāpi cātmanaḥ| durbalā mūlapādena viśliṣṭaiḥ pīṭhasandhibhiḥ

अल्पायुषस्ते प्रासादा भवन्ति च भयावहाः। अधरोत्तरगैः श्लिष्टैर्विज्ञेया व्याधिकारिणः

alpāyuṣaste prāsādā bhavanti ca bhayāvahāḥ| adharottaragaiḥ śliṣṭairvijñeyā vyādhikāriṇaḥ

आदेशैर्भूषणैर्युक्ताः प्रासादा न सुखावहाः। ये कीर्त्तिमिच्छन्ति जयन्ति भूतान् कुर्युः शुभैर्लक्ष्मभिरन्वितांस्ते। प्रासादमुख्यानितरे तु वर्ज्यास्तेजोयशःश्रीविजयादिकामैः

ādeśairbhūṣaṇairyuktāḥ prāsādā na sukhāvahāḥ| ye kīrttimicchanti jayanti bhūtān kuryuḥ śubhairlakṣmabhiranvitāṃste| prāsādamukhyānitare tu varjyāstejoyaśaḥśrīvijayādikāmaiḥ

अथायतननिवेशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः

एवं नृपस्य प्रासादे कृते कॢप्तऽथवा भुवि। तस्यानुशीविनः कुर्युः प्रासादान् परिधौ यदि

evaṃ nṛpasya prāsāde kṛte kḷpta'thavā bhuvi| tasyānuśīvinaḥ kuryuḥ prāsādān paridhau yadi

तदा दिग्भागविन्यासस्थानमानान्यनुक्रमात्। तेषामिहाभिधीयन्ते सर्वेषां वृद्धिहेतवे

tadā digbhāgavinyāsasthānamānānyanukramāt| teṣāmihābhidhīyante sarveṣāṃ vṛddhihetave

दशाष्टौ षट्च धनुषां शतानि क्ष्माभृतां क्रमात्। मानमायतनस्योक्तं त्रेधा श्रेष्ठादिभेदतः

daśāṣṭau ṣaṭca dhanuṣāṃ śatāni kṣmābhṛtāṃ kramāt| mānamāyatanasyoktaṃ tredhā śreṣṭhādibhedataḥ

क्षेत्रमायतनस्यैवं चतुरश्रं समन्ततः। तत्र भक्ताः प्रकुर्वीरंस्त्रिधा स्वे स्वामिवत्सलाः

kṣetramāyatanasyaivaṃ caturaśraṃ samantataḥ| tatra bhaktāḥ prakurvīraṃstridhā sve svāmivatsalāḥ

ये चास्य सम्मताः केचित्कुले जाता हितैषिणः। द्वादशांशेन हीनानि क्रमात् तान्यनुजन्मनाम्

ye cāsya sammatāḥ kecitkule jātā hitaiṣiṇaḥ| dvādaśāṃśena hīnāni kramāt tānyanujanmanām

तस्यैव वामतः कुर्यादुत्सेधाद्द्विगुणान्तरे। कुर्याद्दशांशहीनानि नैरृत्यां दिशि भूपतेः

tasyaiva vāmataḥ kuryādutsedhāddviguṇāntare| kuryāddaśāṃśahīnāni nairṛtyāṃ diśi bhūpateḥ

प्रासादान्नृपपत्नीनां सर्वासामपि शास्त्रवित्। अष्टभागेन हीनानि प्रतीच्यां दिशि कारयेत्

prāsādānnṛpapatnīnāṃ sarvāsāmapi śāstravit| aṣṭabhāgena hīnāni pratīcyāṃ diśi kārayet

देवधिष्ण्यानि तन्त्रैः स्यात् स्वसुराणां विधानतः। सौम्यायां मारुतीं यावन्नवांशापचिताः क्रमात्

devadhiṣṇyāni tantraiḥ syāt svasurāṇāṃ vidhānataḥ| saumyāyāṃ mārutīṃ yāvannavāṃśāpacitāḥ kramāt

प्रासादा मन्त्रिसेनानीप्रतीहारपुरोधसाम्। एतेषां पूर्वभागस्थं राजमातुर्निवेशनम्

prāsādā mantrisenānīpratīhārapurodhasām| eteṣāṃ pūrvabhāgasthaṃ rājamāturniveśanam

हीनमेकादशांशेन तत्कार्यं राजकारिता। ऐशीमाश्रित्य देवानां तुल्यमैन्द्र पदावधि

hīnamekādaśāṃśena tatkāryaṃ rājakāritā| aiśīmāśritya devānāṃ tulyamaindra padāvadhi

स्वसॄणां मातुलानां च कुमाराणां तथा क्रमात्। आग्नेय्यां द्विजमुख्यानां विधातव्यं निवेशनम्

svasṝṇāṃ mātulānāṃ ca kumārāṇāṃ tathā kramāt| āgneyyāṃ dvijamukhyānāṃ vidhātavyaṃ niveśanam

कार्यः पुरोधःप्रासादः तुल्यतत्पुनरेव वा। याम्यायां कुर्युरष्टांशहीनान्युर्वीशमन्दिरात्

kāryaḥ purodhaḥprāsādaḥ tulyatatpunareva vā| yāmyāyāṃ kuryuraṣṭāṃśahīnānyurvīśamandirāt

सामन्तकुञ्जरारोहभटपौरजनाः क्रमात्। एतान्यायतनान्येषां यथाभागं प्रकल्पयेत्

sāmantakuñjarārohabhaṭapaurajanāḥ kramāt| etānyāyatanānyeṣāṃ yathābhāgaṃ prakalpayet

मर्मवेधप्रदेशस्थान् द्वारवेधगतानपि। स्वस्थानान्तरितांश्चैतान् न कुर्याद्धितकाम्यया

marmavedhapradeśasthān dvāravedhagatānapi| svasthānāntaritāṃścaitān na kuryāddhitakāmyayā

अलिन्दैर्गर्भकोष्ठैश्च सीमास्तम्भगवाक्षकैः। द्वारद्र व्यतलोच्छ्रायैः प्राग्ग्रीवैः सिंहकर्णकैः

alindairgarbhakoṣṭhaiśca sīmāstambhagavākṣakaiḥ| dvāradra vyatalocchrāyaiḥ prāggrīvaiḥ siṃhakarṇakaiḥ

न कुर्याद्भूषणैस्तुल्यं समं वास्थंदरूपतः। समरूपं भवेद्धर्म्यं निर्युक्तं च न नन्दति

na kuryādbhūṣaṇaistulyaṃ samaṃ vāsthaṃdarūpataḥ| samarūpaṃ bhaveddharmyaṃ niryuktaṃ ca na nandati

राजपीडा भवेत्तस्मिन्नाधिक्ये च कुलक्षयः। प्रासादाद्भूमिपालस्य निवेशं परिधौ स्थितम्

rājapīḍā bhavettasminnādhikye ca kulakṣayaḥ| prāsādādbhūmipālasya niveśaṃ paridhau sthitam

द्र व्येण कतरेणापि नोत्कृष्टं कारयेद्बुधः। संस्थानान्मानतश्चापि विस्तारेणोच्छ्रयेण वा

dra vyeṇa katareṇāpi notkṛṣṭaṃ kārayedbudhaḥ| saṃsthānānmānataścāpi vistāreṇocchrayeṇa vā

पूर्वोक्तेभ्यो विभागेभ्यः किञ्चिद्धीनतमः शुभः। अन्योन्यं द्विगुणच्छाद्यैरेकैकस्यान्तरं शुभम्

pūrvoktebhyo vibhāgebhyaḥ kiñciddhīnatamaḥ śubhaḥ| anyonyaṃ dviguṇacchādyairekaikasyāntaraṃ śubham

सुभोग्यं तं च कुर्वीत बहुभिर्भवनान्तरैः। कोष्ठिकाभोजनागारैर्भाण्डोपस्करधामभिः

subhogyaṃ taṃ ca kurvīta bahubhirbhavanāntaraiḥ| koṣṭhikābhojanāgārairbhāṇḍopaskaradhāmabhiḥ

शिलालूषात शालाभिः शेषं तु परिपूरयेत्। प्रशस्तान् कारयेत्सर्वाञ्शुभरूपान् मनोरमान्

śilālūṣāta śālābhiḥ śeṣaṃ tu paripūrayet| praśastān kārayetsarvāñśubharūpān manoramān

प्रायशः स्वालयांश्चान्यान् सर्वस्यान्यगृहाणि च। नरेन्द्रा यतनस्यैव निवेशात्परिकल्पयेत्

prāyaśaḥ svālayāṃścānyān sarvasyānyagṛhāṇi ca| narendrā yatanasyaiva niveśātparikalpayet

अन्यथात्वे महादोषा वैपरीत्ये कुलक्षयः। इति कथितदिगादिभेदयोगैः। सुरभवनानि भवन्ति यस्य राज्ञः ।। अविरतमुदितोदितप्रतापः। स्वभुजजितां स चिरं प्रशास्ति पृथ्वीम्

anyathātve mahādoṣā vaiparītye kulakṣayaḥ| iti kathitadigādibhedayogaiḥ| surabhavanāni bhavanti yasya rājñaḥ || aviratamuditoditapratāpaḥ| svabhujajitāṃ sa ciraṃ praśāsti pṛthvīm

अथ प्रासादजातिर्नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः

अवतारो निवेशानां विधानं वास्तुनो यतः। कार्त्स्न्येन तमतो ब्रूमः सभ्यस्य प्रसवोत्तमः

avatāro niveśānāṃ vidhānaṃ vāstuno yataḥ| kārtsnyena tamato brūmaḥ sabhyasya prasavottamaḥ

कुलजातिक्रमाणां च क्रमं दीर्घाल्पजीविनाम्। संस्थानमभिधास्यामो लक्ष्यलक्षणमेव च

kulajātikramāṇāṃ ca kramaṃ dīrghālpajīvinām| saṃsthānamabhidhāsyāmo lakṣyalakṣaṇameva ca

शुभाशुभानां वैराजमादिं तेषां प्रचक्षते। पूर्वोक्तस्य विमानस्य तस्यातो लक्ष्म कथ्यते

śubhāśubhānāṃ vairājamādiṃ teṣāṃ pracakṣate| pūrvoktasya vimānasya tasyāto lakṣma kathyate

वैराजस्य यथाकारव्यवस्थानमशेषतः। चतुरश्रं समं क्षेत्रमशीत्यंशैर्विभाजयेत्

vairājasya yathākāravyavasthānamaśeṣataḥ| caturaśraṃ samaṃ kṣetramaśītyaṃśairvibhājayet

संयुक्तमष्टभिर्भागैः कुर्याद्गर्भगृहं शुभम्। द्विपञ्चाशद्धरैः सीमा गर्भकोष्ठसमन्विताः

saṃyuktamaṣṭabhirbhāgaiḥ kuryādgarbhagṛhaṃ śubham| dvipañcāśaddharaiḥ sīmā garbhakoṣṭhasamanvitāḥ

द्वात्रिंशता देवकोष्ठैः सर्वैरेकान्तरैश्च तैः। बाह्यस्थाने ततः स्थानाद् द्वादशक्षोभणैर्धरैः

dvātriṃśatā devakoṣṭhaiḥ sarvairekāntaraiśca taiḥ| bāhyasthāne tataḥ sthānād dvādaśakṣobhaṇairdharaiḥ

हेमरत्नमयैः स्तम्भैः शुक्लपट्टैश्च भूषितैः। शुक्लालङ्कारखचितैर्वितानैश्च विभूषणैः

hemaratnamayaiḥ stambhaiḥ śuklapaṭṭaiśca bhūṣitaiḥ| śuklālaṅkārakhacitairvitānaiśca vibhūṣaṇaiḥ

स्फाटिकैर्विविधैर्जालैः सहरिन्मणिवेदिकैः। हंसकर्णकपोतालीतिर्यक्स्थाल्यर्धकर्णिकैः

sphāṭikairvividhairjālaiḥ saharinmaṇivedikaiḥ| haṃsakarṇakapotālītiryaksthālyardhakarṇikaiḥ

पर्यन्तदेशधृतया गर्भस्योपरि घण्टया। लोकनाथेन तत्सृष्टमाद्यं वैराजसंज्ञितम्

paryantadeśadhṛtayā garbhasyopari ghaṇṭayā| lokanāthena tatsṛṣṭamādyaṃ vairājasaṃjñitam

तस्मात्स्वस्तिकसंज्ञः प्राग्गृहच्छन्दो विजायते। चतुश्शालस्त्रिशालश्च हिरण्यौकस्त्वतोऽपि च

tasmātsvastikasaṃjñaḥ prāggṛhacchando vijāyate| catuśśālastriśālaśca hiraṇyaukastvato'pi ca

सिद्धार्थको द्विशालः स्यादेकशालस्तु कुम्भकः। सृष्टमन्यद्विमानं च वरं वीरं चतुर्मुखम्

siddhārthako dviśālaḥ syādekaśālastu kumbhakaḥ| sṛṣṭamanyadvimānaṃ ca varaṃ vīraṃ caturmukham

गणानां देवतानां च स्कन्दस्य च यथाक्रमम्। प्रासादा द्वादशैतेऽन्ये जज्ञिरे शुभलक्षणाः

gaṇānāṃ devatānāṃ ca skandasya ca yathākramam| prāsādā dvādaśaite'nye jajñire śubhalakṣaṇāḥ

स्वस्तिकः श्रीतरुश्चैव तृतीयः क्षितिभूषणः। भूजयो विजयो भद्रः श्रीकूटोष्णीषसंज्ञितौ

svastikaḥ śrītaruścaiva tṛtīyaḥ kṣitibhūṣaṇaḥ| bhūjayo vijayo bhadraḥ śrīkūṭoṣṇīṣasaṃjñitau

नन्द्यावर्तो विमानश्च सर्वतो भद्र एव च। विमुक्तकोणप्रासाद इति वैराजसंभवाः

nandyāvarto vimānaśca sarvato bhadra eva ca| vimuktakoṇaprāsāda iti vairājasaṃbhavāḥ

एकैकस्मात्क्रमेणैवमेकैकः समजायत। स्वस्तिकाद् रुचको ज्ञेयः श्रीतरोः हिंपञ्जरः

ekaikasmātkrameṇaivamekaikaḥ samajāyata| svastikād rucako jñeyaḥ śrītaroḥ hiṃpañjaraḥ

क्ष्माभूषणात्तशाला स्याद्भूजयाद्गयूथपः। विजयादवतंसश्च भद्रा न्नन्दी विनिर्गतः

kṣmābhūṣaṇāttaśālā syādbhūjayādgayūthapaḥ| vijayādavataṃsaśca bhadrā nnandī vinirgataḥ

श्रीकूटाच्चित्रकूटाख्य उष्णीषात्प्रमदाप्रियः। व्यामिश्रो नन्दिकावर्ताद्विमानाद्धस्तिजावकः

śrīkūṭāccitrakūṭākhya uṣṇīṣātpramadāpriyaḥ| vyāmiśro nandikāvartādvimānāddhastijāvakaḥ

कुबेरः सर्वतोभद्रा न्मुक्तकोणाद्धराधरः। एतेभ्योऽपि च संभूताः कनीयांसोऽभिधानतः

kuberaḥ sarvatobhadrā nmuktakoṇāddharādharaḥ| etebhyo'pi ca saṃbhūtāḥ kanīyāṃso'bhidhānataḥ

तद्भेदास्ते तदाकारैर्लक्ष्याः स्वैः स्वैः पृथग्विधैः। भागैस्तेषूत्तमैः पूर्वान् मध्यमान्मध्यमैस्तथा

tadbhedāste tadākārairlakṣyāḥ svaiḥ svaiḥ pṛthagvidhaiḥ| bhāgaisteṣūttamaiḥ pūrvān madhyamānmadhyamaistathā

कनीयसः कनीयोभिः प्रासादानुपकल्पयेत्। शिखरैरपरैः श्लिष्टाः प्रासादा जज्ञिरे ततः

kanīyasaḥ kanīyobhiḥ prāsādānupakalpayet| śikharairaparaiḥ śliṣṭāḥ prāsādā jajñire tataḥ

प्रथमो रुचकस्तेषु द्वितीयो वर्धमानकाः। अवतंसस्तृतीयस्तु चतुर्थो भद्र उच्यते

prathamo rucakasteṣu dvitīyo vardhamānakāḥ| avataṃsastṛtīyastu caturtho bhadra ucyate

पञ्चमः सर्वतोभद्रः षष्ठः स्यान्मुक्तकोणकः। मेरुर्मन्दर इत्यष्टौ विज्ञेयाः शिखरोत्तमाः

pañcamaḥ sarvatobhadraḥ ṣaṣṭhaḥ syānmuktakoṇakaḥ| merurmandara ityaṣṭau vijñeyāḥ śikharottamāḥ

चतुरश्राः समाख्याता देवानामालयाः शुभाः। एते ते वंशजाः सर्वे निवेश्या ब्रह्मजातयः

caturaśrāḥ samākhyātā devānāmālayāḥ śubhāḥ| ete te vaṃśajāḥ sarve niveśyā brahmajātayaḥ

वैराजकुलसंभूताः प्रासादाः परमोत्तमाः। एतेभ्योऽन्येऽपि संभूताः पुत्रपौत्रप्रपौत्रयः

vairājakulasaṃbhūtāḥ prāsādāḥ paramottamāḥ| etebhyo'nye'pi saṃbhūtāḥ putrapautraprapautrayaḥ

स्ववंशाः सुपरीवाराः परवंशविवर्जिताः। कर्तव्या भूतिकामेन तेजसा शुभलक्षणाः

svavaṃśāḥ suparīvārāḥ paravaṃśavivarjitāḥ| kartavyā bhūtikāmena tejasā śubhalakṣaṇāḥ

नन्दका वर्धनाश्चैव सर्वकामफलप्रदाः। हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः पूजासंस्कारवर्धनाः

nandakā vardhanāścaiva sarvakāmaphalapradāḥ| hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāḥ pūjāsaṃskāravardhanāḥ

यदि हीना भवन्त्येते परवंशेन दूषिताः। तदुद्वेगं नृणां नित्यमर्थनाशं कुलक्षयम्

yadi hīnā bhavantyete paravaṃśena dūṣitāḥ| tadudvegaṃ nṛṇāṃ nityamarthanāśaṃ kulakṣayam

पीडां च स्वामिनः कुर्युर्यदन्यदपि गर्हितम्। तस्मादेते विधातव्या दूषिता नान्यजातिभिः

pīḍāṃ ca svāminaḥ kuryuryadanyadapi garhitam| tasmādete vidhātavyā dūṣitā nānyajātibhiḥ

इति वैराजजातानामुत्पत्तिः प्रकीर्तिता। वैराजजन्मसुरसद्मपरम्परेय- मुक्तैवमत्र शुभलक्ष्मवती समासात् आनन्दकीर्त्तिधनधान्यकरी कृता स्या- दन्यादृशी पुनरनर्थफलैव कर्तुः

iti vairājajātānāmutpattiḥ prakīrtitā| vairājajanmasurasadmaparampareya- muktaivamatra śubhalakṣmavatī samāsāt ānandakīrttidhanadhānyakarī kṛtā syā- danyādṛśī punaranarthaphalaiva kartuḥ

अथ जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः

ब्रूमो जघन्यवास्तूनां द्वारमानमतः परम्। विस्तारं सतलोच्छ्रायं द्र व्यव्यासविधिं तथा

brūmo jaghanyavāstūnāṃ dvāramānamataḥ param| vistāraṃ satalocchrāyaṃ dra vyavyāsavidhiṃ tathā

कथिता ये निराधाराः प्रासादास्तिर्यगायताः। तेषां भागचतुष्केण गर्भवासं विभाजयेत्

kathitā ye nirādhārāḥ prāsādāstiryagāyatāḥ| teṣāṃ bhāgacatuṣkeṇa garbhavāsaṃ vibhājayet

द्वारं सार्धेन भागेन कुर्वीत स्वार्धविस्तृतम्। द्वारविस्तारपादेन पेद्याया विस्तृतिर्भवेत्

dvāraṃ sārdhena bhāgena kurvīta svārdhavistṛtam| dvāravistārapādena pedyāyā vistṛtirbhavet

विस्तारार्धेन पिण्डः स्यात्तत्समः स्यादुदुम्बरः। सार्धमूलादुम्बरकः शाखा व्यासवशाद्भवेत्

vistārārdhena piṇḍaḥ syāttatsamaḥ syādudumbaraḥ| sārdhamūlādumbarakaḥ śākhā vyāsavaśādbhavet

चतुर्विधश्च कर्तव्यः पेद्यापिण्डः प्रमाणतः। शाखा तु पेद्यापिण्डश्च विस्तारेण विधीयते

caturvidhaśca kartavyaḥ pedyāpiṇḍaḥ pramāṇataḥ| śākhā tu pedyāpiṇḍaśca vistāreṇa vidhīyate

शाखाविस्तारतो रूपशाखा स्यात्सार्धविस्तृतिः। अर्धेन पेद्यापिण्डस्य खल्वशाखा विधीयते

śākhāvistārato rūpaśākhā syātsārdhavistṛtiḥ| ardhena pedyāpiṇḍasya khalvaśākhā vidhīyate

रूपशाखासमाः कार्या विस्तारात्तुङ्गशाखिकाः। तुङ्गाया बाह्यतः शाखाः क्रियन्ते यास्तु काश्चन

rūpaśākhāsamāḥ kāryā vistārāttuṅgaśākhikāḥ| tuṅgāyā bāhyataḥ śākhāḥ kriyante yāstu kāścana

अष्टांशाभ्यधिकाः सर्वाः कर्तव्या विस्तरेण ताः। द्वारस्यायामविस्तारयोगात् सङ्ख्या भवेत्तु या

aṣṭāṃśābhyadhikāḥ sarvāḥ kartavyā vistareṇa tāḥ| dvārasyāyāmavistārayogāt saṅkhyā bhavettu yā

तलोदयस्य तन्मानं गर्भमण्डपयोः समम्। यदि भिन्नतलं कर्तुं मण्डपः कश्चि हीयते

talodayasya tanmānaṃ garbhamaṇḍapayoḥ samam| yadi bhinnatalaṃ kartuṃ maṇḍapaḥ kaści hīyate

द्वारोच्छ्रिते तद्गुणानां मण्डपे स्यात्तलोच्छ्रितिः। प्रासादेषु कनीयस्सु तलमानमुदाहृतम्

dvārocchrite tadguṇānāṃ maṇḍape syāttalocchritiḥ| prāsādeṣu kanīyassu talamānamudāhṛtam

षड्भागाभ्यधिकं ज्येष्ठे मध्येऽष्टांशाधिकं ततः। बलविधिः समपदः प्रासादस्य विधीयते

ṣaḍbhāgābhyadhikaṃ jyeṣṭhe madhye'ṣṭāṃśādhikaṃ tataḥ| balavidhiḥ samapadaḥ prāsādasya vidhīyate

नाधस्तात् स प्रयोक्तव्यो नोर्ध्वतश्चाप्युदुम्बरात्। कुम्भिकाभरणपट्टजयन्तीशीर्षकायफलकेषु तुला। उक्तमिह यत्प्रथमं तन्नाधिकं प्रविदधीत न हीनम्

nādhastāt sa prayoktavyo nordhvataścāpyudumbarāt| kumbhikābharaṇapaṭṭajayantīśīrṣakāyaphalakeṣu tulā| uktamiha yatprathamaṃ tannādhikaṃ pravidadhīta na hīnam

अथ प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः

इदानीमभिधास्यामः प्रासादानां यथाक्रमम्। द्र व्येषूदयविस्तारं बाहल्यं परिधिं तथा

idānīmabhidhāsyāmaḥ prāsādānāṃ yathākramam| dra vyeṣūdayavistāraṃ bāhalyaṃ paridhiṃ tathā

प्रासादभागिकोत्सेधं प्रासादद्वारमिष्यते। सत्र्यं शोच्छ्रितं वापि सार्धांशोच्छ्रयमेव वा

prāsādabhāgikotsedhaṃ prāsādadvāramiṣyate| satryaṃ śocchritaṃ vāpi sārdhāṃśocchrayameva vā

स्वीयस्वीयोदयादर्धविस्तारं च तदिष्यते। विस्तृतिर्भागतुर्यांशात् पेद्यायाः स्थौल्यमर्धतः

svīyasvīyodayādardhavistāraṃ ca tadiṣyate| vistṛtirbhāgaturyāṃśāt pedyāyāḥ sthaulyamardhataḥ

पेद्याबाहल्यविस्तीर्णा शाखा भवति मानतः। उत्तराङ्गानि कुर्वीत पेद्याशाखासमानि तु

pedyābāhalyavistīrṇā śākhā bhavati mānataḥ| uttarāṅgāni kurvīta pedyāśākhāsamāni tu

सपादपेद्याविस्तारा रूपशाखा विधीयते। रूपशाखान्वितः कार्यः पीठबन्धस्तथोपरि

sapādapedyāvistārā rūpaśākhā vidhīyate| rūpaśākhānvitaḥ kāryaḥ pīṭhabandhastathopari

वृत्तं कार्यमधोवृत्ते पत्रकैश्च निरन्तरम्। स्तम्भाच्च द्विगुणव्यासं भरणं भूषणान्वितम्

vṛttaṃ kāryamadhovṛtte patrakaiśca nirantaram| stambhācca dviguṇavyāsaṃ bharaṇaṃ bhūṣaṇānvitam

रूपशाखासमं तच्च कर्तव्यमतिसुन्दरम्। ऊर्ध्वे समन्ताच्चाष्टांशमात्रे तच्चतुरश्रकम्

rūpaśākhāsamaṃ tacca kartavyamatisundaram| ūrdhve samantāccāṣṭāṃśamātre taccaturaśrakam

तदूर्ध्वं भरणोच्छ्रायः स्यात्पादोनसमुच्छ्रितिः। कपोतश्चाप्यधश्शीर्षगर्भः स च विधीयते

tadūrdhvaṃ bharaṇocchrāyaḥ syātpādonasamucchritiḥ| kapotaścāpyadhaśśīrṣagarbhaḥ sa ca vidhīyate

सरथालयपत्रो वा स्वोदयार्धविनिर्गमः। तस्योपरिष्टात्कर्तव्यं स्यादुच्छालयपत्रकम्

sarathālayapatro vā svodayārdhavinirgamaḥ| tasyopariṣṭātkartavyaṃ syāducchālayapatrakam

रथिका विधातव्या द्वयोरप्युच्छ्रितिस्तयोः। सार्धप्रमाणभरणाद्भूषा स्यात्पुष्पकादिभिः

rathikā vidhātavyā dvayorapyucchritistayoḥ| sārdhapramāṇabharaṇādbhūṣā syātpuṣpakādibhiḥ

रूपकैर्वा यथाशोभं स्तभिकाभिश्च सर्वतः। कण्टकोयत्रिभागोन कूटाकारं भवेदतः

rūpakairvā yathāśobhaṃ stabhikābhiśca sarvataḥ| kaṇṭakoyatribhāgona kūṭākāraṃ bhavedataḥ

विभूषितं सिंहचक्रैर्हस्तितुण्डैरथापि वा। कपोतादि विधातव्यमन्तरे रूपशाखयोः

vibhūṣitaṃ siṃhacakrairhastituṇḍairathāpi vā| kapotādi vidhātavyamantare rūpaśākhayoḥ

कार्यं विषमसंख्यं च सर्वमेतद्विचक्षणैः। तस्माद्बहिर्विधातव्या सर्वतः परिमण्डली

kāryaṃ viṣamasaṃkhyaṃ ca sarvametadvicakṣaṇaiḥ| tasmādbahirvidhātavyā sarvataḥ parimaṇḍalī

अन्त्यशाखासमा सा च प्रमाणेन विधीयते। तस्यां सअद्वारशाखायां यशः पद्मपत्रिकाः

antyaśākhāsamā sā ca pramāṇena vidhīyate| tasyāṃ saadvāraśākhāyāṃ yaśaḥ padmapatrikāḥ

कार्यात्रा वाचशाखायास्तद्विस्तारसमुच्छ्रिताः। भवेदधस्तादर्धेन ग्रीवाया रसना तथा

kāryātrā vācaśākhāyāstadvistārasamucchritāḥ| bhavedadhastādardhena grīvāyā rasanā tathā

ग्रीवया सार्धया तुल्यमन्तरं पत्रकाण्यधः। भागद्वयं प्रकुर्वीत जङ्घा त्र्यंशा ततोऽप्यधः

grīvayā sārdhayā tulyamantaraṃ patrakāṇyadhaḥ| bhāgadvayaṃ prakurvīta jaṅghā tryaṃśā tato'pyadhaḥ

पेद्यापिण्डप्रमाणेन खल्वशाखा विधीयते। पेद्यापिण्डसमो बाह्यशाखान्यासः प्रकीर्तितः

pedyāpiṇḍapramāṇena khalvaśākhā vidhīyate| pedyāpiṇḍasamo bāhyaśākhānyāsaḥ prakīrtitaḥ

क्रमेणानेन कर्तव्याः शाखाः स्वल्पा यदृच्छया। न नवभ्यः परं कार्या द्वारशाखाः कथञ्चन

krameṇānena kartavyāḥ śākhāḥ svalpā yadṛcchayā| na navabhyaḥ paraṃ kāryā dvāraśākhāḥ kathañcana

निर्गमो वा प्रवेशो वा विस्तारेण समन्वितः। पेद्याया यदि वार्धेन शाखानां स विधीयते

nirgamo vā praveśo vā vistāreṇa samanvitaḥ| pedyāyā yadi vārdhena śākhānāṃ sa vidhīyate

सार्धपेद्यापिण्डसमः पिण्डस्योदुम्बरो भवेत्। तलन्यासस्तदर्धेन भूमिरङ्गा च तत्समाः

sārdhapedyāpiṇḍasamaḥ piṇḍasyodumbaro bhavet| talanyāsastadardhena bhūmiraṅgā ca tatsamāḥ

उदुम्बरकपिण्डस्य मानात्सिंहमुखानि च। उदुम्बरात्पादहीनस्तुल्यो वाभ्यधिकोऽथवा

udumbarakapiṇḍasya mānātsiṃhamukhāni ca| udumbarātpādahīnastulyo vābhyadhiko'thavā

पट्टस्य पिण्डस्त्रिविधो विस्तारात्स्तम्भतोऽधिकः। भागपादसमस्तम्भो द्वादशांशं प्रपीडितः

paṭṭasya piṇḍastrividho vistārātstambhato'dhikaḥ| bhāgapādasamastambho dvādaśāṃśaṃ prapīḍitaḥ

भागद्वये च कर्तव्यो रूपलक्षणसंयुतः। चतुष्षष्टिप्रकारोऽयं नानारूपप्रपञ्चतः

bhāgadvaye ca kartavyo rūpalakṣaṇasaṃyutaḥ| catuṣṣaṣṭiprakāro'yaṃ nānārūpaprapañcataḥ

स्तम्भविस्तारविस्तीर्णं पिण्डे तत्पादवर्जितम्। विस्तारात्त्रिगुणं दैर्घ्याद्धीरग्रहणमिष्यते

stambhavistāravistīrṇaṃ piṇḍe tatpādavarjitam| vistārāttriguṇaṃ dairghyāddhīragrahaṇamiṣyate

प्रविष्टौ स्तम्भमाने स्तः कुम्भिकोत्कालकौ सदा। तलपट्टसमं पट्टमुत्तरं परिकल्पयेत्

praviṣṭau stambhamāne staḥ kumbhikotkālakau sadā| talapaṭṭasamaṃ paṭṭamuttaraṃ parikalpayet

तीरं तस्य त्रिभागेन समुत्सेधाद्विधीयते। किञ्चिद्विनिर्गतं पट्टाद्यथाशोभं प्रकल्पयेत्

tīraṃ tasya tribhāgena samutsedhādvidhīyate| kiñcidvinirgataṃ paṭṭādyathāśobhaṃ prakalpayet

अत ऊर्ध्वं यथाशोभं कण्ठकेनासनेन च। रथकैश्चित्ररूपैश्च कूटागारैः सतोरणैः

ata ūrdhvaṃ yathāśobhaṃ kaṇṭhakenāsanena ca| rathakaiścitrarūpaiśca kūṭāgāraiḥ satoraṇaiḥ

अलिन्दे मण्डपे वापि चतुष्के वलभीषु वा। वितानानि विचित्राणि समुत्क्षिप्ततलानि च

alinde maṇḍape vāpi catuṣke valabhīṣu vā| vitānāni vicitrāṇi samutkṣiptatalāni ca

लक्षणेन च युक्तानि विदधीत यथोचितम्। लुमाः फलकवर्तीभिः कृताः समभिदध्महे

lakṣaṇena ca yuktāni vidadhīta yathocitam| lumāḥ phalakavartībhiḥ kṛtāḥ samabhidadhmahe

उत्क्षिप्तानां च ये भेदा जायन्ते सर्ववास्तुषु। तुम्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमा

utkṣiptānāṃ ca ye bhedā jāyante sarvavāstuṣu| tumbinī lambinī helā śāntā kolā manoramā

आध्माता चेति सप्तैता नामतः कथिता लुमाः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे कान्ते भूमितले शुभे

ādhmātā ceti saptaitā nāmataḥ kathitā lumāḥ| caturaśrīkṛte kṣetre kānte bhūmitale śubhe

सूत्रं क्षेत्रसमं कृत्वा कर्णात्कर्णं विभाजयेत्। विन्यस्येद्गर्भसूत्राणि तयोर्मध्यगतानि च

sūtraṃ kṣetrasamaṃ kṛtvā karṇātkarṇaṃ vibhājayet| vinyasyedgarbhasūtrāṇi tayormadhyagatāni ca

भूयश्चान्यानि मध्येषु सूत्राणि विनिवेशयेत्। मध्ये वृत्तं समालिख्य तुम्बिका कमलोपमा

bhūyaścānyāni madhyeṣu sūtrāṇi viniveśayet| madhye vṛttaṃ samālikhya tumbikā kamalopamā

कार्या भागीकृतं तत्र वृत्तं क्षेत्रे प्रवर्तयेत्। सूत्रे सूत्रे तु पिण्डस्थां लुमां सूत्रेण वालिखेत्

kāryā bhāgīkṛtaṃ tatra vṛttaṃ kṣetre pravartayet| sūtre sūtre tu piṇḍasthāṃ lumāṃ sūtreṇa vālikhet

लुमान्तरेषु सर्वेषु वैकट्येन घुषीकृतम्। तयोरन्तरयोर्मध्ये लुमामूले विकर्करम्

lumāntareṣu sarveṣu vaikaṭyena ghuṣīkṛtam| tayorantarayormadhye lumāmūle vikarkaram

द्विगुणं त्रिगुणं वा स्यात्ततश्च वलिनीं लिखेत्। व्यासार्धेनोदयश्चेह कर्तव्यस्तत्र मण्डले

dviguṇaṃ triguṇaṃ vā syāttataśca valinīṃ likhet| vyāsārdhenodayaśceha kartavyastatra maṇḍale

सम्पातात्तलसूत्राणां तुम्बिका च्चोर्ध्वसूत्रिता। उदयस्तलसूत्रस्य तुम्बिकायास्तथान्तरम्

sampātāttalasūtrāṇāṃ tumbikā ccordhvasūtritā| udayastalasūtrasya tumbikāyāstathāntaram

पूर्वसूत्रे लुमाग्रेषु कण्टकान् कल्पयेद् ऋजून्। बहिस्थानेषु चान्तेषु लक्षं कुर्यात्सुनिश्चितम्

pūrvasūtre lumāgreṣu kaṇṭakān kalpayed ṛjūn| bahisthāneṣu cānteṣu lakṣaṃ kuryātsuniścitam

लक्षं गृहीत्वाधःसूत्र ऊर्ध्वसूत्राणि लक्षयेत्। उदये कण्टकस्यान्ते तद्वदेवानुसन्ततम्

lakṣaṃ gṛhītvādhaḥsūtra ūrdhvasūtrāṇi lakṣayet| udaye kaṇṭakasyānte tadvadevānusantatam

दापयेदुत्तरं सूत्रं लुमानां खल्वकानि च। पिण्डव्यासं वलीनां चाप्येषु क्षोभणविस्तृती

dāpayeduttaraṃ sūtraṃ lumānāṃ khalvakāni ca| piṇḍavyāsaṃ valīnāṃ cāpyeṣu kṣobhaṇavistṛtī

लुमा कर्णगता या स्यादाध्माता सा प्रकीर्तिता। छेदे प्रवर्तितान्या स्यात्किञ्चिदूना मनोरमा

lumā karṇagatā yā syādādhmātā sā prakīrtitā| chede pravartitānyā syātkiñcidūnā manoramā

कोला तृतीया शान्तेति चतुर्थी परिकीर्तिता। हेलाख्या पञ्चमी षष्ठी लम्बिनी नामतो लुमा

kolā tṛtīyā śānteti caturthī parikīrtitā| helākhyā pañcamī ṣaṣṭhī lambinī nāmato lumā

सप्तमी तुम्बिनीत्येता मागसूत्रविनिर्गताः। एताभिः कारयेत्कोलं वितानं नयनोत्सवम्

saptamī tumbinītyetā māgasūtravinirgatāḥ| etābhiḥ kārayetkolaṃ vitānaṃ nayanotsavam

कोलाविलं हस्तितालु चाष्टपत्रं शरावकम्। नागवीथीवितानं च पुष्पकं भ्रमरावली

kolāvilaṃ hastitālu cāṣṭapatraṃ śarāvakam| nāgavīthīvitānaṃ ca puṣpakaṃ bhramarāvalī

हंसपक्षं करालं च विकटं शङ्खकुट्टिमम्। शङ्खनाभिः सपुष्पं च शुक्तिवृत्तकमेव च

haṃsapakṣaṃ karālaṃ ca vikaṭaṃ śaṅkhakuṭṭimam| śaṅkhanābhiḥ sapuṣpaṃ ca śuktivṛttakameva ca

मन्दारं कुमुदं पद्मं विकासं गरुडप्रभम्। पुरोहतं पुरारोहं विद्युन्मन्दारकं तथा

mandāraṃ kumudaṃ padmaṃ vikāsaṃ garuḍaprabham| purohataṃ purārohaṃ vidyunmandārakaṃ tathā

एतान्येवं वितानानि सङ्ख्यया पञ्चविंशतिः। एतेषां रूपनिर्माणमधुना संप्रचक्ष्महे

etānyevaṃ vitānāni saṅkhyayā pañcaviṃśatiḥ| eteṣāṃ rūpanirmāṇamadhunā saṃpracakṣmahe

समन्ताच्चतुरश्रे च चतुरश्रायतेऽथवा। क्षेत्रे वृत्तीकृते नाभ्यैकया तत्कोलमुच्यते

samantāccaturaśre ca caturaśrāyate'thavā| kṣetre vṛttīkṛte nābhyaikayā tatkolamucyate

चतुरश्रे यदा क्षेत्रे कर्णस्थानेषु कृत्स्नशः। चतुरश्रनिबन्धेन चतुरश्रनिबन्धने

caturaśre yadā kṣetre karṇasthāneṣu kṛtsnaśaḥ| caturaśranibandhena caturaśranibandhane

वलिनी विकटाकारा पूर्वं वृत्तान्यधस्तथा। भ्रमवृत्तं च यन्मध्ये परं तत्रापरा लुमाः

valinī vikaṭākārā pūrvaṃ vṛttānyadhastathā| bhramavṛttaṃ ca yanmadhye paraṃ tatrāparā lumāḥ

क्रियन्ते तुम्बिकाः पञ्च यत्र सुस्थाः सुसंवृताः। मार्ग्र स्तलेऽधःसूत्रस्य तद्भवेन्नयनोत्सवम्

kriyante tumbikāḥ pañca yatra susthāḥ susaṃvṛtāḥ| mārgra stale'dhaḥsūtrasya tadbhavennayanotsavam

कोलाविलं समे क्षेत्र भागाष्टकविभाजिते। मध्ये द्विभागे विलिखेद्वृत्तं तुम्बिकयान्विते

kolāvilaṃ same kṣetra bhāgāṣṭakavibhājite| madhye dvibhāge vilikhedvṛttaṃ tumbikayānvite

तत्र भ्रमान्ते च सूत्रे भ्रमान् षोडश कारयेत्। ऋजूनि यानि सूत्राणि लुमास्ताः परिकल्पयेत्

tatra bhramānte ca sūtre bhramān ṣoḍaśa kārayet| ṛjūni yāni sūtrāṇi lumāstāḥ parikalpayet

यानि शेषाणि सूत्राणि वलिनीस्ताः प्रकल्पयेत्। तुम्बिन्यां कारयेद्वृत्तं गजतालुकमुच्यते

yāni śeṣāṇi sūtrāṇi valinīstāḥ prakalpayet| tumbinyāṃ kārayedvṛttaṃ gajatālukamucyate

अष्टपत्रे चतुष्षष्टिभागं क्षेत्रं प्रकल्पयेत्। लुमास्थानेषु पत्राणि खण्डितान्यन्तरैस्तथा

aṣṭapatre catuṣṣaṣṭibhāgaṃ kṣetraṃ prakalpayet| lumāsthāneṣu patrāṇi khaṇḍitānyantaraistathā

सम्पाटेषु समस्तेषु तुम्बिकाः सन्निवेशयेत्। वृत्ताकारं शरावं स्याद्विन्यासं च धरैश्च तत्

sampāṭeṣu samasteṣu tumbikāḥ sanniveśayet| vṛttākāraṃ śarāvaṃ syādvinyāsaṃ ca dharaiśca tat

चतुरश्रेऽथवा वृत्ते भागत्रयविभाजिते। निवेशयेन्नागबन्धं सम्पाते वलिसूत्रयोः

caturaśre'thavā vṛtte bhāgatrayavibhājite| niveśayennāgabandhaṃ sampāte valisūtrayoḥ

वितानमेतत्कथितं यश्चिकीर्षति मानवः। ऊर्ध्वतिर्यग्गतैर्नालैः क्रियते यन्निरन्तरम्

vitānametatkathitaṃ yaścikīrṣati mānavaḥ| ūrdhvatiryaggatairnālaiḥ kriyate yannirantaram

पुष्पमालाकुलं श्रीमत्पुष्पकं तदुदाहृतम्। अशोकपल्लवाकीर्णलुमाभ्रमनिबन्धनम्

puṣpamālākulaṃ śrīmatpuṣpakaṃ tadudāhṛtam| aśokapallavākīrṇalumābhramanibandhanam

चतुरश्रक्रियायुक्तं सा प्रोक्ता भ्रमरावली। आध्माता कर्णमायाता तुम्बिकास्थानसंश्रया

caturaśrakriyāyuktaṃ sā proktā bhramarāvalī| ādhmātā karṇamāyātā tumbikāsthānasaṃśrayā

तुम्बिनी यत्र मध्ये तु हंसपक्षं तदुच्यते। अस्यैव पक्षे तु यदा सम्बध्येत मनोरमा

tumbinī yatra madhye tu haṃsapakṣaṃ taducyate| asyaiva pakṣe tu yadā sambadhyeta manoramā

तुम्बिनी च विपक्षेषु करालं तदुदाहृतम्। कोला लुमा स्याद्विकटे शङ्खे शान्ता प्रकीर्तिता

tumbinī ca vipakṣeṣu karālaṃ tadudāhṛtam| kolā lumā syādvikaṭe śaṅkhe śāntā prakīrtitā

शङ्खनाभिसमं सूत्रं तुम्बिकायाः प्रवर्तते। सर्वेष्वपि लुमास्थानेष्वेकरेखान्वितं भवेत्

śaṅkhanābhisamaṃ sūtraṃ tumbikāyāḥ pravartate| sarveṣvapi lumāsthāneṣvekarekhānvitaṃ bhavet

शङ्खनाभिरिति प्रोक्तं वितानमिदमुत्तमम्। एतस्यैव लुमास्थाने तुम्बिका पद्मकावृता

śaṅkhanābhiriti proktaṃ vitānamidamuttamam| etasyaiva lumāsthāne tumbikā padmakāvṛtā

वलयैर्भूषिता यत्स्यात्सपुष्पमिति तद्विदुः। क्षेत्रे वृत्तायताकारे कारयेच्छुक्तिसंज्ञकम्

valayairbhūṣitā yatsyātsapuṣpamiti tadviduḥ| kṣetre vṛttāyatākāre kārayecchuktisaṃjñakam

वृत्ताकारे भवेत्क्षेत्रे वृत्तं वलयकर्मणा। चतुरश्रे समे क्षेत्रे यल्लुमार्धलुमर्धते

vṛttākāre bhavetkṣetre vṛttaṃ valayakarmaṇā| caturaśre same kṣetre yallumārdhalumardhate

वृत्तक्षोभणभङ्गानि तन्मन्दारकमुच्यते। कुमुदं कुमुदस्येव लुमाक्षेपादिहार्धतः

vṛttakṣobhaṇabhaṅgāni tanmandārakamucyate| kumudaṃ kumudasyeva lumākṣepādihārdhataḥ

पद्मके स्यादधःक्षिप्ता विकासे मध्यमा लुमा। गरुडे गरुडो मध्ये नागाभरणशोभितः

padmake syādadhaḥkṣiptā vikāse madhyamā lumā| garuḍe garuḍo madhye nāgābharaṇaśobhitaḥ

पुरोगतं तद्यदधो गत्वा स्यादूर्ध्वगं पुनः। अधो गत्वा पुरारोहमूर्ध्वमूर्ध्वं ततोप्यधः

purogataṃ tadyadadho gatvā syādūrdhvagaṃ punaḥ| adho gatvā purārohamūrdhvamūrdhvaṃ tatopyadhaḥ

विचित्रक्षोभणाकीर्णमन्ते वृत्तं मुहुर्मुहुः। अष्टभिश्चाश्रिभिर्मध्ये विद्युन्मन्दारकं भवेत्

vicitrakṣobhaṇākīrṇamante vṛttaṃ muhurmuhuḥ| aṣṭabhiścāśribhirmadhye vidyunmandārakaṃ bhavet

मानोन्मानमथ ब्रूमः प्रासादच्छाद्यसंश्रयम्। अर्धेनच्छाद्यविस्तारस्योर्ध्वे वंशं प्रकल्पयेत्

mānonmānamatha brūmaḥ prāsādacchādyasaṃśrayam| ardhenacchādyavistārasyordhve vaṃśaṃ prakalpayet

अयमर्धोदयः प्रोक्त आवन्त्यो नामतः परः। त्र्यंशेनच्छाद्यविस्तारस्योदयो वामनो भवेत्

ayamardhodayaḥ prokta āvantyo nāmataḥ paraḥ| tryaṃśenacchādyavistārasyodayo vāmano bhavet

वामनावन्त्ययोर्मध्ये नवधा प्रविभाजयेत्। भागोत्तरोदयात्तेऽष्टौ वामनादुदयाः स्मृताः

vāmanāvantyayormadhye navadhā pravibhājayet| bhāgottarodayātte'ṣṭau vāmanādudayāḥ smṛtāḥ

वातपत्रोऽथ कौबेरः शमनाख्यस्तथावली। हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः शम्बुकस्तथा

vātapatro'tha kauberaḥ śamanākhyastathāvalī| haṃsapṛṣṭho mahābhogī nāradaḥ śambukastathā

वामनः प्रथमस्तेषामावन्त्योते दशेत्यमी। छाद्यानामथ वृत्तानामुदयः प्रोच्यतेऽधुना

vāmanaḥ prathamasteṣāmāvantyote daśetyamī| chādyānāmatha vṛttānāmudayaḥ procyate'dhunā

तलसूत्रसमं कृत्वा कुर्याद्द्वादशधोदयम्। षष्ठादारभ्य भागात्स्युः सप्त भागोत्तरोदयाः

talasūtrasamaṃ kṛtvā kuryāddvādaśadhodayam| ṣaṣṭhādārabhya bhāgātsyuḥ sapta bhāgottarodayāḥ

कुबेरशेखरी चन्द्री नागश्चातु गणाधिपः। मुख्यश्चाच्छः सुभद्र श्च वृत्ते सप्तोदयाः स्मृताः

kuberaśekharī candrī nāgaścātu gaṇādhipaḥ| mukhyaścācchaḥ subhadra śca vṛtte saptodayāḥ smṛtāḥ

कृत्वा त्रिकर्करपदं लुमापृष्ठं लिखेत्ततः। भागार्धमधिकं ज्ञेत्रे भवेच्छाद्यकवर्तना

kṛtvā trikarkarapadaṃ lumāpṛṣṭhaṃ likhettataḥ| bhāgārdhamadhikaṃ jñetre bhavecchādyakavartanā

भागार्धवर्धिते क्षेत्रे तलसूत्रक्रमान्विते। लुमामाद्यां लिखेद्भूयः षट्क्रमेणातुसन्ततम्

bhāgārdhavardhite kṣetre talasūtrakramānvite| lumāmādyāṃ likhedbhūyaḥ ṣaṭkrameṇātusantatam

रिक्षा यथाद्विहस्ताय लुमायाः स्यादनन्तरम्। लुमा त्रिभागहीनेन परिवृद्धाङ्गुलेन सा

rikṣā yathādvihastāya lumāyāḥ syādanantaram| lumā tribhāgahīnena parivṛddhāṅgulena sā

तस्याश्चानन्तरा लक्ष्म्या साधं वृद्धाङ्गुलत्रयम्। त्र्यंशोनैः षड्भिरपरा त्र्यंशोनैर्दशभिः परा

tasyāścānantarā lakṣmyā sādhaṃ vṛddhāṅgulatrayam| tryaṃśonaiḥ ṣaḍbhiraparā tryaṃśonairdaśabhiḥ parā

चतुर्दशभिरन्या स्यात्सार्धैर्वृद्धा ततोऽङ्गुलैः। विंशत्यङ्गुलवृद्धा तु सप्तमी कोणसंश्रिता

caturdaśabhiranyā syātsārdhairvṛddhā tato'ṅgulaiḥ| viṃśatyaṅgulavṛddhā tu saptamī koṇasaṃśritā

क्रमेणानेन मानानि लुमानां वृद्धिह्रासयोः। अनुपातेन कार्याणि च्छाद्यक्षेत्रानुसारतः

krameṇānena mānāni lumānāṃ vṛddhihrāsayoḥ| anupātena kāryāṇi cchādyakṣetrānusārataḥ

कुबेरवल्लरीचन्द्री पन्नगा गणनायकः। मुग्धा सुभद्रे त्येताः स्युर्लुमाकर्मार्धमादितः

kuberavallarīcandrī pannagā gaṇanāyakaḥ| mugdhā subhadre tyetāḥ syurlumākarmārdhamāditaḥ

एतासां गण्डिकाछेदाश्चत्वारः परिकीर्तिताः। ऊर्ध्वस्तिर्यग्गतिस्त्र्यंशस्तथार्धत्र्यंश एव च

etāsāṃ gaṇḍikāchedāścatvāraḥ parikīrtitāḥ| ūrdhvastiryaggatistryaṃśastathārdhatryaṃśa eva ca

छाद्यकोदयविस्तारं तन्निर्गमसमायति। कृत्वा षोढा भजेत्क्षेत्रं विस्तारायामतः समम्

chādyakodayavistāraṃ tannirgamasamāyati| kṛtvā ṣoḍhā bhajetkṣetraṃ vistārāyāmataḥ samam

तत्रोर्ध्वद्र व्यमानेनच्छिन्द्यात्प्रागेव गण्डिकाम्। तस्यां छेदानुसारेण दापयेदेव लम्बकम्

tatrordhvadra vyamānenacchindyātprāgeva gaṇḍikām| tasyāṃ chedānusāreṇa dāpayedeva lambakam

अधस्ताद्गण्डिकायाश्च कण्टकानि प्रकल्पयेत्। अवपातोच्छ्रयौ ज्ञात्वा त्रीणि स्थानानि चिह्नयेत्

adhastādgaṇḍikāyāśca kaṇṭakāni prakalpayet| avapātocchrayau jñātvā trīṇi sthānāni cihnayet

गर्भे तथोर्ध्वे प्रान्ते च तृतीयं मध्यतस्तयोः। यत्र स्थाने स्थितं सूत्रं स्पृशति स्थानकत्रये

garbhe tathordhve prānte ca tṛtīyaṃ madhyatastayoḥ| yatra sthāne sthitaṃ sūtraṃ spṛśati sthānakatraye

तस्मात्प्रसार्य तत्सूत्रं भ्रमयेत्कर्कटं ततः। लुमार्धस्यैवमुपरि संस्थानमुपजायते

tasmātprasārya tatsūtraṃ bhramayetkarkaṭaṃ tataḥ| lumārdhasyaivamupari saṃsthānamupajāyate

उपरि स्थितेन सूत्रेण तत्तुल्येनैव कर्कटम्। प्रान्तावलम्बकस्थाने भ्रमयेत्खल्वसिद्धये

upari sthitena sūtreṇa tattulyenaiva karkaṭam| prāntāvalambakasthāne bhramayetkhalvasiddhaye

प्रागक्षे भागयुगलावच्छिन्नं फलके पुनः। कल्पयेत्सममेवैषा लुमापार्ष्णिर्निगद्यते

prāgakṣe bhāgayugalāvacchinnaṃ phalake punaḥ| kalpayetsamamevaiṣā lumāpārṣṇirnigadyate

शेषां लुमां तु दीर्घांशैश्चतुर्भिः प्रविभाजयेत्। चतुर्धातः परं तस्याः कर्तव्यं वृत्तवर्तनम्

śeṣāṃ lumāṃ tu dīrghāṃśaiścaturbhiḥ pravibhājayet| caturdhātaḥ paraṃ tasyāḥ kartavyaṃ vṛttavartanam

अर्धोदये लुमोच्छ्रायो विस्तारांशद्वयोन्मितः। मूलेऽग्रतश्च भागार्धमुदयोऽस्या विधीयते

ardhodaye lumocchrāyo vistārāṃśadvayonmitaḥ| mūle'grataśca bhāgārdhamudayo'syā vidhīyate

अधःक्षेत्रे स विस्तारात्सूत्रमालम्ब्य तद्यथा। विस्तारात्सदृशे क्षेत्रे सार्धतद्भागमाश्रितः

adhaḥkṣetre sa vistārātsūtramālambya tadyathā| vistārātsadṛśe kṣetre sārdhatadbhāgamāśritaḥ

लुमाग्रभागत्र्यंशं च तयोर्मध्यं च यत्स्थितम्। सूत्रं स्पृशेत्तत्र धृत्वा कर्कटं भ्रमयेद्बुधः

lumāgrabhāgatryaṃśaṃ ca tayormadhyaṃ ca yatsthitam| sūtraṃ spṛśettatra dhṛtvā karkaṭaṃ bhramayedbudhaḥ

भागभागोत्तरक्षेत्रापेक्षया चतसृष्वपि। गण्डिकासु विधातव्यं विधिवद्वृत्तवर्तनम्

bhāgabhāgottarakṣetrāpekṣayā catasṛṣvapi| gaṇḍikāsu vidhātavyaṃ vidhivadvṛttavartanam

मूलाल्लुमायाः क्षेत्रस्य पञ्चमांशत्रयेऽथवा। पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठलेखावृत्तद्वयं यथा

mūlāllumāyāḥ kṣetrasya pañcamāṃśatraye'thavā| pṛthutvārdhe lumāpṛṣṭhalekhāvṛttadvayaṃ yathā

संपतत्येवमालिख्य शेषं पूर्ववदाचरेत्। लुमाया मूलतः क्षेत्रसप्तमांशचतुष्टये

saṃpatatyevamālikhya śeṣaṃ pūrvavadācaret| lumāyā mūlataḥ kṣetrasaptamāṃśacatuṣṭaye

100

पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठलेखावृत्तद्वयं यथा। संपतत्येवमालिख्य षड्भागैः शेषमाचरेत्

pṛthutvārdhe lumāpṛṣṭhalekhāvṛttadvayaṃ yathā| saṃpatatyevamālikhya ṣaḍbhāgaiḥ śeṣamācaret

101

नवांशपञ्चके यद्वा क्षेत्रस्यैव लुमादितः। पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठद्वयलेखां निवेशयेत्

navāṃśapañcake yadvā kṣetrasyaiva lumāditaḥ| pṛthutvārdhe lumāpṛṣṭhadvayalekhāṃ niveśayet

102

शेषैः षड्भिस्ततो भागैरन्यत्तु प्राग्वदाचरेत्। भागार्धं निर्गमः कार्यः प्रासादानां कनीयसाम्

śeṣaiḥ ṣaḍbhistato bhāgairanyattu prāgvadācaret| bhāgārdhaṃ nirgamaḥ kāryaḥ prāsādānāṃ kanīyasām

103

छाद्यकस्यैव भागैस्तु ज्यायसां निर्गमो यतः। तदन्तरे ये प्रासादास्तेषां क्षेत्रानुसारतः

chādyakasyaiva bhāgaistu jyāyasāṃ nirgamo yataḥ| tadantare ye prāsādāsteṣāṃ kṣetrānusārataḥ

104

छाद्यस्य निर्गमः कार्यो विद्वद्भिरनुपाततः। निर्गमस्य त्रिभागेन कनीयाञ्छाद्यकोदयः

chādyasya nirgamaḥ kāryo vidvadbhiranupātataḥ| nirgamasya tribhāgena kanīyāñchādyakodayaḥ

105

अर्धभागेन परमो भाज्यं षड्भिस्तदन्तरम्। अन्ये भागोत्तराः पञ्च सप्तैव मुदया मताः

ardhabhāgena paramo bhājyaṃ ṣaḍbhistadantaram| anye bhāgottarāḥ pañca saptaiva mudayā matāḥ

106

इदानीमभिधास्यामः सिंहकर्णस्य लक्षणम्। छाद्योदयोदयः स स्याद्दशभिस्तं विभाजयेत्

idānīmabhidhāsyāmaḥ siṃhakarṇasya lakṣaṇam| chādyodayodayaḥ sa syāddaśabhistaṃ vibhājayet

107

तैः स्यात् षोडशभिर्भागैस्तस्यैव तलविस्तृतिः। ऊर्ध्वतश्चतुरो भागांस्त्यक्त्वा शङ्कुं निवेशयेत्

taiḥ syāt ṣoḍaśabhirbhāgaistasyaiva talavistṛtiḥ| ūrdhvataścaturo bhāgāṃstyaktvā śaṅkuṃ niveśayet

108

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे कर्णेनारभ्य शङ्कुतः। ततो वृत्तं लिखेत्पश्चाच्छङ्कुं समधिरोपयेत्

caturaśrīkṛte kṣetre karṇenārabhya śaṅkutaḥ| tato vṛttaṃ likhetpaścācchaṅkuṃ samadhiropayet

109

ऊर्ध्वदेशात्तु भागेन स स्याद्भागचतुष्टये। लिखेद्वृत्तं त्रिभागोनद्व्यंशकर्कटकोद्भवम्

ūrdhvadeśāttu bhāgena sa syādbhāgacatuṣṭaye| likhedvṛttaṃ tribhāgonadvyaṃśakarkaṭakodbhavam

110

तस्योपरिष्टात्तदनु ग्रीवा कार्यैकभागिनी। गर्भे शृङ्गाग्रयोर्मध्ये तिर्यग्भागद्वयं भवेत्

tasyopariṣṭāttadanu grīvā kāryaikabhāginī| garbhe śṛṅgāgrayormadhye tiryagbhāgadvayaṃ bhavet

111

मध्ये कर्णाग्रयोस्तिर्यक्कार्यं भागत्रयं बुधैः। ग्रीवाया उपरिष्टाच्च भागमेकं शिखा भवेत्

madhye karṇāgrayostiryakkāryaṃ bhāgatrayaṃ budhaiḥ| grīvāyā upariṣṭācca bhāgamekaṃ śikhā bhavet

112

शिखाग्रमुपरिष्टाच्च कर्तव्यं गर्भसङ्गतम्। शिखाग्रमूर्ध्वतस्तद्वदर्धभागावलम्बितम्

śikhāgramupariṣṭācca kartavyaṃ garbhasaṅgatam| śikhāgramūrdhvatastadvadardhabhāgāvalambitam

113

भागावलम्बि कर्णाग्रं स्कन्धाग्रं तावदेव तु। स्यात्कर्णखण्डयोर्मूलं स्कन्धदेशस्य सङ्गतम्

bhāgāvalambi karṇāgraṃ skandhāgraṃ tāvadeva tu| syātkarṇakhaṇḍayormūlaṃ skandhadeśasya saṅgatam

114

स्वस्तिको द्व्यंशविस्तारायामः प्राग्वृत्तमध्यतः। एवं शङ्कुमधःसूत्रादूर्ध्वं भागो निवेशयेत्

svastiko dvyaṃśavistārāyāmaḥ prāgvṛttamadhyataḥ| evaṃ śaṅkumadhaḥsūtrādūrdhvaṃ bhāgo niveśayet

115

भागे निवेशितं कुर्यात्पूर्ववृत्ताद्यशेषतः। स्वस्तिकान्तं च पूर्वोक्तं पूर्ववत्सर्वमाचरेत्

bhāge niveśitaṃ kuryātpūrvavṛttādyaśeṣataḥ| svastikāntaṃ ca pūrvoktaṃ pūrvavatsarvamācaret

116

तलसूत्रादुपर्यंशैश्चतुर्भिर्गर्भतः समः। द्वाभ्यां द्वाभ्यामुभयतो भागाभ्यां तिर्यगेव च

talasūtrāduparyaṃśaiścaturbhirgarbhataḥ samaḥ| dvābhyāṃ dvābhyāmubhayato bhāgābhyāṃ tiryageva ca

117

भागेन तद्वदेवाधःसूत्रादुपरि गर्भतः। चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च भागैरुभयतः समम्

bhāgena tadvadevādhaḥsūtrādupari garbhataḥ| caturbhiśca caturbhiśca bhāgairubhayataḥ samam

118

वृत्तार्धानि लिखेदेककर्णयुक्तानि पूर्ववत्। एकशृङ्गाणि च ग्रीवास्वस्तिकार्धयुतानि च

vṛttārdhāni likhedekakarṇayuktāni pūrvavat| ekaśṛṅgāṇi ca grīvāsvastikārdhayutāni ca

119

तलसूत्रबहिर्देशाद्बाह्यवृत्तसमुद्भवः। पदत्रयप्रविष्टः स्यात्पार्ष्णिरत्र परिस्फुटः

talasūtrabahirdeśādbāhyavṛttasamudbhavaḥ| padatrayapraviṣṭaḥ syātpārṣṇiratra parisphuṭaḥ

120

त्रिवलीललितो नाम सिंहकर्णोऽयमीरितः। दशभागीकृते प्राग्वदुदये तत्प्रमाणतः

trivalīlalito nāma siṃhakarṇo'yamīritaḥ| daśabhāgīkṛte prāgvadudaye tatpramāṇataḥ

121

चतुर्दशांशविस्तीर्णे कर्णे सार्धे वलिर्भवेत्। दशभागोच्छ्रिते प्राग्वत्स्यात्त्रयोदशविस्तृतः

caturdaśāṃśavistīrṇe karṇe sārdhe valirbhavet| daśabhāgocchrite prāgvatsyāttrayodaśavistṛtaḥ

122

क्षेत्र एकवलिर्नाम सिंहकर्णस्तथापरः। एते शोभान्विताः कार्यास्त्र्यश्रसंवरणास्त्रयः

kṣetra ekavalirnāma siṃhakarṇastathāparaḥ| ete śobhānvitāḥ kāryāstryaśrasaṃvaraṇāstrayaḥ

123

प्रासादानामिति निगदितं द्वारमानं निवेशः। स्तम्भानां च स्फुटमिह वितानानि तेषां लुमाश्च। वृत्तच्छाद्योच्छ्रितिरभिहिता छाद्यसंस्था लुमाश्च। प्रोक्ताः सप्त प्रथितमपरं सिंहकर्णप्रमाणम्

prāsādānāmiti nigaditaṃ dvāramānaṃ niveśaḥ| stambhānāṃ ca sphuṭamiha vitānāni teṣāṃ lumāśca| vṛttacchādyocchritirabhihitā chādyasaṃsthā lumāśca| proktāḥ sapta prathitamaparaṃ siṃhakarṇapramāṇam

अथ मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः

प्रामादानामतो लक्ष्म षोडशानां विशेषतः। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां यथावदभिदध्महे

prāmādānāmato lakṣma ṣoḍaśānāṃ viśeṣataḥ| jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhānāṃ yathāvadabhidadhmahe

विभज्यते यथा येन प्रागश्चोर्ध्व विधीयते। यावद्यस्य प्रमाणं तु तथा तत्तस्य कथ्यते

vibhajyate yathā yena prāgaścordhva vidhīyate| yāvadyasya pramāṇaṃ tu tathā tattasya kathyate

मेरुः प्रासादराजश्च कैलासश्च हरप्रियः। सर्वतोभद्र कश्चैव विमानच्छदनन्दनौ

meruḥ prāsādarājaśca kailāsaśca harapriyaḥ| sarvatobhadra kaścaiva vimānacchadanandanau

स्वस्तिको मुक्तकोणश्च श्रीवत्सो हंससंज्ञितः। रुचक्रो वर्धमानश्च गरुडश्च गजस्तथा

svastiko muktakoṇaśca śrīvatso haṃsasaṃjñitaḥ| rucakro vardhamānaśca garuḍaśca gajastathā

मृगराजश्च पद्मश्च वलभी चेति ते स्मृताः। न त्रयस्त्रिंशतोऽधस्तान्नापि पञ्चाशतः परा

mṛgarājaśca padmaśca valabhī ceti te smṛtāḥ| na trayastriṃśato'dhastānnāpi pañcāśataḥ parā

सङ्ख्या भवति हस्तानां मेरोरिति पुराविदः। विभज्य दशधा क्षेत्रं शृङ्गं कुर्याद् द्विभागिकम्

saṅkhyā bhavati hastānāṃ meroriti purāvidaḥ| vibhajya daśadhā kṣetraṃ śṛṅgaṃ kuryād dvibhāgikam

कृत्वा षड्भागिकं मध्यं निर्गमस्तत्र दीयते। भागस्य षोडशांशेन विधेयं सलिलान्तरम्

kṛtvā ṣaḍbhāgikaṃ madhyaṃ nirgamastatra dīyate| bhāgasya ṣoḍaśāṃśena vidheyaṃ salilāntaram

पदैः षोडशभिर्गर्भे विधेया चास्य विस्तृतिः। प्रासादभित्ति पदिका पदविस्तृतमन्तरम्

padaiḥ ṣoḍaśabhirgarbhe vidheyā cāsya vistṛtiḥ| prāsādabhitti padikā padavistṛtamantaram

पदिका बाह्यभित्तिः स्यादित्येष स तदा स्मृतः। द्विपदो वेदिकाबन्धो जङ्घा पञ्चपदोदया

padikā bāhyabhittiḥ syādityeṣa sa tadā smṛtaḥ| dvipado vedikābandho jaṅghā pañcapadodayā

पदार्धेन पदार्धेन मेखलान्तरपत्रके। शृङ्गोच्छ्रितिस्त्रिभिर्भागैर्नवभिः शिखरोच्छ्रितिः

padārdhena padārdhena mekhalāntarapatrake| śṛṅgocchritistribhirbhāgairnavabhiḥ śikharocchritiḥ

शिखरस्यास्य कर्तव्यास्तज्ज्ञैः षोडश भूमिकाः। स्कन्धॐऽशैर्विस्तृतः षड्भिरंशेनोच्छ्रितमण्डकम्

śikharasyāsya kartavyāstajjñaiḥ ṣoḍaśa bhūmikāḥ| skandhaॐ'śairvistṛtaḥ ṣaḍbhiraṃśenocchritamaṇḍakam

ग्रीवा वंशोच्छ्रिता कार्या शिखरस्यादिविस्तृतौ। षड्गुणेनैव सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत्

grīvā vaṃśocchritā kāryā śikharasyādivistṛtau| ṣaḍguṇenaiva sūtreṇa veṇukośaṃ samālikhet

विस्तृतेरपि भद्रा याः कुर्याद्द्विगुणमुच्छ्रयम्। कुम्भं भागेन कुर्वीत प्रासादेष्वखिलेष्वपि

vistṛterapi bhadrā yāḥ kuryāddviguṇamucchrayam| kumbhaṃ bhāgena kurvīta prāsādeṣvakhileṣvapi

एवमेष चतुःशृङ्गश्चतुर्द्वारोपशोभितः। मेरुर्मेरूपमः कार्यो वाञ्छता शुभमात्मनः

evameṣa catuḥśṛṅgaścaturdvāropaśobhitaḥ| merurmerūpamaḥ kāryo vāñchatā śubhamātmanaḥ

सर्वस्वर्णमयं मेरुं यद्दत्त्वा पुण्यमाप्नुयात्। तमिष्टकाशैलमयं कृत्वा तदधिकं भजेत्

sarvasvarṇamayaṃ meruṃ yaddattvā puṇyamāpnuyāt| tamiṣṭakāśailamayaṃ kṛtvā tadadhikaṃ bhajet

मेरुः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे सप्तविंशतिपाणिकम्। दशधा विभजेत्स स्यात्कैलासः पुण्यवर्धनः

meruḥ| caturaśrīkṛte kṣetre saptaviṃśatipāṇikam| daśadhā vibhajetsa syātkailāsaḥ puṇyavardhanaḥ

ब्रह्मकोष्ठगतो गर्भः शेषं भित्त्यन्धकारिका। चतुर्भागं भवेद्भद्रं मूलकर्णौ त्रिभागिकौ

brahmakoṣṭhagato garbhaḥ śeṣaṃ bhittyandhakārikā| caturbhāgaṃ bhavedbhadraṃ mūlakarṇau tribhāgikau

सप्तभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला चार्धभागिका। भागेनान्तरपत्रं स्याद्भागेनाण्डकमुच्छ्रितम्

saptabhāgocchritā jaṅghā mekhalā cārdhabhāgikā| bhāgenāntarapatraṃ syādbhāgenāṇḍakamucchritam

ग्रीवाग्रभागमुत्सेधाच्छिखरं दशकोच्छ्रितम्। अर्धषष्ठांशविस्तारः स्कन्धः कैलाससंज्ञिते

grīvāgrabhāgamutsedhācchikharaṃ daśakocchritam| ardhaṣaṣṭhāṃśavistāraḥ skandhaḥ kailāsasaṃjñite

अस्मिन्नन्तरपत्रे तु सूत्रं दत्त्वा सुताडितम्। त्रिगुणेन लिखेत्तेन वेणुकोशं मनोरमम्

asminnantarapatre tu sūtraṃ dattvā sutāḍitam| triguṇena likhettena veṇukośaṃ manoramam

अष्टभूम्युच्छ्रयः श्रीमान् मञ्जर्या च विराजितः। उच्छ्रयश्चास्य कर्तव्यो द्विगुणः श्रियमिच्छता

aṣṭabhūmyucchrayaḥ śrīmān mañjaryā ca virājitaḥ| ucchrayaścāsya kartavyo dviguṇaḥ śriyamicchatā

कार्यं षड्भूमिकं चास्य भद्रं भागार्धनिर्गतम्। पाकः सिंहकर्णस्युः समाप्तिर्नायकेन च

kāryaṃ ṣaḍbhūmikaṃ cāsya bhadraṃ bhāgārdhanirgatam| pākaḥ siṃhakarṇasyuḥ samāptirnāyakena ca

कैलास एष कथितो विशेषेण हरप्रियः। कैलासः। इदानीं सर्वतोभद्रः प्रासादः परिकीर्त्यते

kailāsa eṣa kathito viśeṣeṇa harapriyaḥ| kailāsaḥ| idānīṃ sarvatobhadraḥ prāsādaḥ parikīrtyate

स स्यात् षड्विंशतिं हस्तान् परमः परिमाणतः। जठरं बाह्यसीमा च भित्तयो ह्यन्धकारिकाः

sa syāt ṣaḍviṃśatiṃ hastān paramaḥ parimāṇataḥ| jaṭharaṃ bāhyasīmā ca bhittayo hyandhakārikāḥ

जङ्घोत्सेधश्च कर्णौ च यथा मेरोस्तथा स्मृताः। तथैव भद्र विस्तारैः कार्यो भागार्धनिर्गतः

jaṅghotsedhaśca karṇau ca yathā merostathā smṛtāḥ| tathaiva bhadra vistāraiḥ kāryo bhāgārdhanirgataḥ

रथिकैका चतुर्भागा ततः सार्धद्विभागिका। तासां परस्परं ज्ञेयो भागभागं विधीयते

rathikaikā caturbhāgā tataḥ sārdhadvibhāgikā| tāsāṃ parasparaṃ jñeyo bhāgabhāgaṃ vidhīyate

षड्भागात् विस्तृतं कार्यं शिखरं सप्तमोच्छ्रितम्। षड्भिर्दशभिर्भागैः स्यान्मूलजा स्कन्धविस्तृतिः

ṣaḍbhāgāt vistṛtaṃ kāryaṃ śikharaṃ saptamocchritam| ṣaḍbhirdaśabhirbhāgaiḥ syānmūlajā skandhavistṛtiḥ

ग्रीवार्धभागमुत्सेधादण्डकं भागमुच्छ्रितम्। मूलसूत्रानुसारेण च्छेदः संयुज्यते यथा

grīvārdhabhāgamutsedhādaṇḍakaṃ bhāgamucchritam| mūlasūtrānusāreṇa cchedaḥ saṃyujyate yathā

अस्य रेखा तथा कार्या सर्वश्रेयःप्रसाधनी। मेरोरस्य च शृङ्गाणि सिंहकर्णैर्विभूषयेत्

asya rekhā tathā kāryā sarvaśreyaḥprasādhanī| merorasya ca śṛṅgāṇi siṃhakarṇairvibhūṣayet

मञ्जरीं पद्मकोशाग्रतुल्यां सर्वत्र कारयेत्। जयं लक्ष्मीं यशः कीर्त्तिं सर्वाणीष्टफलानि च

mañjarīṃ padmakośāgratulyāṃ sarvatra kārayet| jayaṃ lakṣmīṃ yaśaḥ kīrttiṃ sarvāṇīṣṭaphalāni ca

करोति सर्वतो भद्रं सर्वतोभद्र कः कृतः। सर्वतोभद्रः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभागशतभाजिते

karoti sarvato bhadraṃ sarvatobhadra kaḥ kṛtaḥ| sarvatobhadraḥ| caturaśrīkṛte kṣetre vibhāgaśatabhājite

विमानं विभजेत् प्राज्ञः श्रेयःपुष्टिसुखावहम्। भद्रै श्चतुर्भिस्तत्कुर्यात्कर्णप्राग्ग्रीवकैस्तथा

vimānaṃ vibhajet prājñaḥ śreyaḥpuṣṭisukhāvaham| bhadrai ścaturbhistatkuryātkarṇaprāggrīvakaistathā

पञ्चभूमिर्भवत्येष यदि वा त्रिविधा भवेत्। हस्तास्त्रिंशद्भवेज्ज्येष्ठो मध्यमः पञ्चविंशतिः

pañcabhūmirbhavatyeṣa yadi vā trividhā bhavet| hastāstriṃśadbhavejjyeṣṭho madhyamaḥ pañcaviṃśatiḥ

स्याडेकविंशतिर्हस्तात्कनीयान् षोडशाथवा। जातिशुद्धो भवेदेको मञ्जर्या वै परो भवेत्

syāḍekaviṃśatirhastātkanīyān ṣoḍaśāthavā| jātiśuddho bhavedeko mañjaryā vai paro bhavet

मिश्रकोऽन्यो विमानानामिति संख्या त्रिधोदिता। ज्येष्ठो मिश्रकनिर्माणः स च कौलाशभद्र कृत्

miśrako'nyo vimānānāmiti saṃkhyā tridhoditā| jyeṣṭho miśrakanirmāṇaḥ sa ca kaulāśabhadra kṛt

मध्यमो जातिशुद्धः स्यात्कनीयान् मञ्जरीयुतः। पञ्चभागयुतं भद्रं विस्तरेण प्रकीर्तितम्

madhyamo jātiśuddhaḥ syātkanīyān mañjarīyutaḥ| pañcabhāgayutaṃ bhadraṃ vistareṇa prakīrtitam

कर्णप्राग्ग्रीवविस्तारः कर्तव्यो भागसंमितः। भागार्धं क्षोभणे कार्यं तलिपं तझलान्तरं

karṇaprāggrīvavistāraḥ kartavyo bhāgasaṃmitaḥ| bhāgārdhaṃ kṣobhaṇe kāryaṃ talipaṃ tajhalāntaraṃ

गुप्तकर्णं तु कर्तव्यं यदिच्छेल्लक्षणान्वितम्। तस्माद्भद्र स्य निष्कंशं भागेनैकेन कारयेत्

guptakarṇaṃ tu kartavyaṃ yadicchellakṣaṇānvitam| tasmādbhadra sya niṣkaṃśaṃ bhāgenaikena kārayet

मिश्रकस्य चतुर्भागं भद्रं कुर्याद्विचक्षणः। पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा खुरपिण्डकया सह

miśrakasya caturbhāgaṃ bhadraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| pañcabhāgocchritā jaṅghā khurapiṇḍakayā saha

द्विभा रथिका कार्या भूमिः स्याच्चतुरंशका। द्वितीयार्धांशहीना च तृतीया भूमिरिष्यते

dvibhā rathikā kāryā bhūmiḥ syāccaturaṃśakā| dvitīyārdhāṃśahīnā ca tṛtīyā bhūmiriṣyate

चतुर्थे तु त्रिभिर्भागैरर्धहीना तु पञ्चमी। उदयो भूमिकाया यः कूटं कुर्यात्तदर्धतः

caturthe tu tribhirbhāgairardhahīnā tu pañcamī| udayo bhūmikāyā yaḥ kūṭaṃ kuryāttadardhataḥ

अर्धेन कुम्भिकां कुर्यादुच्छालकसमन्विताम्। ऊर्ध्वभवस्तु पञ्चम्या वेदिका भागमुच्छ्रिता

ardhena kumbhikāṃ kuryāducchālakasamanvitām| ūrdhvabhavastu pañcamyā vedikā bhāgamucchritā

घण्टा षड्भागविस्तारा कार्या भागद्वयोच्छ्रिता। घण्टोत्सेधं त्रिभिर्भागैर्विभजेत्तदनन्तरम्

ghaṇṭā ṣaḍbhāgavistārā kāryā bhāgadvayocchritā| ghaṇṭotsedhaṃ tribhirbhāgairvibhajettadanantaram

भागिकानि प्रकुर्वीत कण्ठग्रीवाण्डकानि च। भागं कण्ठप्रदेशः स्याद्दण्डिकायाः समुच्छ्रितिः

bhāgikāni prakurvīta kaṇṭhagrīvāṇḍakāni ca| bhāgaṃ kaṇṭhapradeśaḥ syāddaṇḍikāyāḥ samucchritiḥ

घण्टार्धेन विधातव्या द्विभागा कलशोच्छ्रितिः। सूरसेनादिकं सर्वं कर्तव्यं पूर्ववत्तथा

ghaṇṭārdhena vidhātavyā dvibhāgā kalaśocchritiḥ| sūrasenādikaṃ sarvaṃ kartavyaṃ pūrvavattathā

भद्रं मनोरमैश्चेह सिंहकर्णैर्विभूषयेत्। पञ्चव्यासेन सूत्रेण पद्मकोशं समालिखेत्

bhadraṃ manoramaiśceha siṃhakarṇairvibhūṣayet| pañcavyāsena sūtreṇa padmakośaṃ samālikhet

लतातयो भवेदेषां लताभिस्तं प्रकल्पयेत्। मिश्रको मिश्रितैरङ्गैः शुद्ध स्याद्भूमिकान्वितः

latātayo bhavedeṣāṃ latābhistaṃ prakalpayet| miśrako miśritairaṅgaiḥ śuddha syādbhūmikānvitaḥ

विमानः। नन्दनस्य भवेत्सीमा द्वात्रिंशद्धस्तनिर्मितः। अष्टाष्टकविभागेन चतुःषष्टिपदो हि सः

vimānaḥ| nandanasya bhavetsīmā dvātriṃśaddhastanirmitaḥ| aṣṭāṣṭakavibhāgena catuḥṣaṣṭipado hi saḥ

भागैश्चतुर्भिर्गर्भोऽस्य शेषं भित्त्यन्धकारिका। भद्रं गर्भसमं कार्यं तदूर्ध्वेनास्य निर्गमः

bhāgaiścaturbhirgarbho'sya śeṣaṃ bhittyandhakārikā| bhadraṃ garbhasamaṃ kāryaṃ tadūrdhvenāsya nirgamaḥ

द्वौ रथौ पार्श्वतो भूयः सर्वतः कर्णसूत्रतः। पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला भागसंमिता

dvau rathau pārśvato bhūyaḥ sarvataḥ karṇasūtrataḥ| pañcabhāgocchritā jaṅghā mekhalā bhāgasaṃmitā

षड्भमिरेष भूमिः स्यादेकैका द्वादशांशका। रेखास्कन्धाण्डकादीनां कैलासे समाकृतिः

ṣaḍbhamireṣa bhūmiḥ syādekaikā dvādaśāṃśakā| rekhāskandhāṇḍakādīnāṃ kailāse samākṛtiḥ

नन्दनो नन्दयत्येष समृद्धा हन्ति चापदः। नन्दनः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पञ्चविंशति हस्तके

nandano nandayatyeṣa samṛddhā hanti cāpadaḥ| nandanaḥ| caturaśrīkṛte kṣetre pañcaviṃśati hastake

सूत्रपातं ततः कुर्यात्कर्मायतमुखायतम्। ततः सीमार्धसूत्रेण सम्यग्वृत्तं समालिखेत्

sūtrapātaṃ tataḥ kuryātkarmāyatamukhāyatam| tataḥ sīmārdhasūtreṇa samyagvṛttaṃ samālikhet

ततस्तदष्टाविंशत्या भजेद्भागैर्यथापदम्। निर्मापये शालार्धेन दिक्सूत्रसंश्रिताः

tatastadaṣṭāviṃśatyā bhajedbhāgairyathāpadam| nirmāpaye śālārdhena diksūtrasaṃśritāḥ

तासां तु मध्यगाः कार्या एकैकस्य रथास्त्रयः। अन्ये चार्धरथाः कार्याः शालाकर्णसमाश्रिताः

tāsāṃ tu madhyagāḥ kāryā ekaikasya rathāstrayaḥ| anye cārdharathāḥ kāryāḥ śālākarṇasamāśritāḥ

भागषट्कोच्छ्रिता जङ्घा भागार्धेन तु मेखलाः। भागेनान्तरपत्रं स्याद्भागं चोद्वृत्तमण्डकम्

bhāgaṣaṭkocchritā jaṅghā bhāgārdhena tu mekhalāḥ| bhāgenāntarapatraṃ syādbhāgaṃ codvṛttamaṇḍakam

अर्धभागोच्छ्रिता जीवा विष्कम्भेन चतुष्पदाम्। शिखरस्योच्छ्रयो भागैरेकादशभिरिष्यते

ardhabhāgocchritā jīvā viṣkambhena catuṣpadām| śikharasyocchrayo bhāgairekādaśabhiriṣyate

सर्वेषामेव लतिना मात्रिधा द्विगुणो हि सः। विस्ताराद्द्विगुणं सूत्रं स्कन्धाद्यं चापि षड्गुणम्

sarveṣāmeva latinā mātridhā dviguṇo hi saḥ| vistārāddviguṇaṃ sūtraṃ skandhādyaṃ cāpi ṣaḍguṇam

सुत्तानितं समाकृष्य पद्मकोशं समालिखेत्। स पञ्चविंशतिर्हस्ता ज्येष्ठः षोडश मध्यमः

suttānitaṃ samākṛṣya padmakośaṃ samālikhet| sa pañcaviṃśatirhastā jyeṣṭhaḥ ṣoḍaśa madhyamaḥ

कनीयान् द्वादशकरच्छस्यो विजानता। ज्येष्ठस्य भागसंख्येयमेतदर्धेन मध्यमः

kanīyān dvādaśakaracchasyo vijānatā| jyeṣṭhasya bhāgasaṃkhyeyametadardhena madhyamaḥ

मध्यमस्य तथार्धेन कनीयान् भागसंख्यया। भागषट्कमिता जङ्घा ज्येष्ठस्य परिकीर्तिता

madhyamasya tathārdhena kanīyān bhāgasaṃkhyayā| bhāgaṣaṭkamitā jaṅghā jyeṣṭhasya parikīrtitā

सप्तभागोच्छ्रिता सा स्यान्मध्यमे सकनीयसि। सर्वेषां लतिनामेष क्षेत्रेण विधिरीरितः

saptabhāgocchritā sā syānmadhyame sakanīyasi| sarveṣāṃ latināmeṣa kṣetreṇa vidhirīritaḥ

स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः स्वस्तिश्रेयस्करो नृणाम्। स्वस्तिकः। इदानीं मुक्ताकोणस्य सूक्ष्म ब्रूमः स तु त्रिधा

svastiko'yaṃ samākhyātaḥ svastiśreyaskaro nṛṇām| svastikaḥ| idānīṃ muktākoṇasya sūkṣma brūmaḥ sa tu tridhā

षोडश द्वादशाष्टौ च हस्तसंख्या परस्य च। ज्येष्ठः षोडशभिर्भागैर्मध्यो द्वादशभिर्भवेत्

ṣoḍaśa dvādaśāṣṭau ca hastasaṃkhyā parasya ca| jyeṣṭhaḥ ṣoḍaśabhirbhāgairmadhyo dvādaśabhirbhavet

कनीयानष्टभिः प्रोक्तः प्रासादो मुक्तकोणकः। मुक्तकोणस्वस्तिकयोरिदमेवान्तरं भवेत्

kanīyānaṣṭabhiḥ proktaḥ prāsādo muktakoṇakaḥ| muktakoṇasvastikayoridamevāntaraṃ bhavet

स्वस्तिको वर्तुलस्तत्र चतुरश्रोऽपरः स्मृतः। पञ्चभागोन्नता जङ्घा द्वौ भागौ रथिका भवेत्

svastiko vartulastatra caturaśro'paraḥ smṛtaḥ| pañcabhāgonnatā jaṅghā dvau bhāgau rathikā bhavet

भागैश्चतुर्भिः कर्तव्या द्वितीया तस्य भूमिका। येषास्त्वर्धार्धभागेन विधेयास्तस्य भूमिकाः

bhāgaiścaturbhiḥ kartavyā dvitīyā tasya bhūmikā| yeṣāstvardhārdhabhāgena vidheyāstasya bhūmikāḥ

विधाय नवधा गर्भेस्तैस्त्र्योदशभिर्भवेत्। जङ्घापादोनपञ्चाशैराद्यैकःष्पणिका भवेत्

vidhāya navadhā garbhestaistryodaśabhirbhavet| jaṅghāpādonapañcāśairādyaikaḥṣpaṇikā bhavet

मुक्तकोणः। विस्तारं दशधा कृत्वा षड्भागं मध्यमालिखेत्। कर्णा द्विर्भागिको मध्यं चतुर्धा विभजेत्पुनः

muktakoṇaḥ| vistāraṃ daśadhā kṛtvā ṣaḍbhāgaṃ madhyamālikhet| karṇā dvirbhāgiko madhyaṃ caturdhā vibhajetpunaḥ

तद्वन्मध्ये कृतौ द्व्यंशौ भागिकौ वामदक्षिणौ। अङ्गुलीकरसंख्यातैर्विधेयो रथनिर्गमः

tadvanmadhye kṛtau dvyaṃśau bhāgikau vāmadakṣiṇau| aṅgulīkarasaṃkhyātairvidheyo rathanirgamaḥ

प्राग्ग्रीवैर्विकटैः स्वष्टैः स्तम्भैः सद्भूपकर्मभिः। एवं गुणसमायुक्तः श्रीवत्सः सुखदो भवेत्

prāggrīvairvikaṭaiḥ svaṣṭaiḥ stambhaiḥ sadbhūpakarmabhiḥ| evaṃ guṇasamāyuktaḥ śrīvatsaḥ sukhado bhavet

द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं वापि चतुरङ्गुलमेव च। उदकान्तरकं कार्यं श्रीवत्सो नन्दनोपि च

dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vāpi caturaṅgulameva ca| udakāntarakaṃ kāryaṃ śrīvatso nandanopi ca

श्रीवत्सः। विस्तारैर्दशधा भक्तैः षड्भामञ्जरी भवेत्। सर्वतोभद्र वन्मूलकर्णावस्य द्विभागिकौ

śrīvatsaḥ| vistārairdaśadhā bhaktaiḥ ṣaḍbhāmañjarī bhavet| sarvatobhadra vanmūlakarṇāvasya dvibhāgikau

उदकान्तरमन्यस्य श्रीवत्सस्येव कल्पयेत्। हंसोऽयं कीर्तितः सम्यक् शुभदो लक्षणान्वितः

udakāntaramanyasya śrīvatsasyeva kalpayet| haṃso'yaṃ kīrtitaḥ samyak śubhado lakṣaṇānvitaḥ

हंसः। रुचकोऽप्येवमेव स्यादुदकान्तरवर्जिताम्। भित्तयश्चतुरंशेन गर्भो व्यासार्धसंमतः

haṃsaḥ| rucako'pyevameva syādudakāntaravarjitām| bhittayaścaturaṃśena garbho vyāsārdhasaṃmataḥ

रुचकः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभजेद्दशभिः पदैः । विदध्यादर्धमानाख्यं तत्र भ्रान्तमनुक्रमात्

rucakaḥ| caturaśrīkṛte kṣetre vibhajeddaśabhiḥ padaiḥ | vidadhyādardhamānākhyaṃ tatra bhrāntamanukramāt

भद्र स्य च भवेद्भागैश्चतुर्भिः परिविस्तृतम्। एकेनैकेन भागेन द्वौ रथौ वामदक्षिणौ

bhadra sya ca bhavedbhāgaiścaturbhiḥ parivistṛtam| ekenaikena bhāgena dvau rathau vāmadakṣiṇau

द्विभागविस्तृतौ कर्णौ निर्गमः स्यात्कराङ्गुलैः। वर्धमानः क्रियायुक्तो यशोलक्ष्मीं विवर्धयेत्

dvibhāgavistṛtau karṇau nirgamaḥ syātkarāṅgulaiḥ| vardhamānaḥ kriyāyukto yaśolakṣmīṃ vivardhayet

रचको वर्धमानो वा श्रीवत्सो हंस एव च। य एको रोचते तेषु न्यसेत्तं गरुडे सुधीः

racako vardhamāno vā śrīvatso haṃsa eva ca| ya eko rocate teṣu nyasettaṃ garuḍe sudhīḥ

पक्षावेतस्य कर्तव्यौ प्रासादार्धविनिर्गमौ। नासिकां वैनतेयस्य त्रिगर्भां कारयेदपि

pakṣāvetasya kartavyau prāsādārdhavinirgamau| nāsikāṃ vainateyasya trigarbhāṃ kārayedapi

गरुडः। चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे प्रासादं विभजेच्छुभम्। क्षेत्रार्धेन च सूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत्

garuḍaḥ| catuḥṣaṣṭipade kṣetre prāsādaṃ vibhajecchubham| kṣetrārdhena ca sūtreṇa pṛṣṭhato vṛttamālikhet

भागैश्चतुर्भिर्जंङ्घास्य मेखलाचार्धभागिका। पुरतः सूरसोयं पृष्ठतश्च गजाकृतिः

bhāgaiścaturbhirjaṃṅghāsya mekhalācārdhabhāgikā| purataḥ sūrasoyaṃ pṛṣṭhataśca gajākṛtiḥ

गजः। चतुःषष्टिपदः सिंहो भद्रं भागचतुष्टयम्। द्व्यंशकौ मूलकर्णौ च गर्भः षोडशभिः पदैः

gajaḥ| catuḥṣaṣṭipadaḥ siṃho bhadraṃ bhāgacatuṣṭayam| dvyaṃśakau mūlakarṇau ca garbhaḥ ṣoḍaśabhiḥ padaiḥ

विस्तारार्धे भवेज्जङ्घा मेखला पदिका भवेत्। एकैका रथिका चास्य भवेद्भागत्रयोच्छ्रिता

vistārārdhe bhavejjaṅghā mekhalā padikā bhavet| ekaikā rathikā cāsya bhavedbhāgatrayocchritā

सर्वतोभद्र वच्चास्या रेखाग्रीवाण्डकादिकम्। सिंहाक्रान्तैस्तथा भद्रैः प्रासादः सिंह उच्यते

sarvatobhadra vaccāsyā rekhāgrīvāṇḍakādikam| siṃhākrāntaistathā bhadraiḥ prāsādaḥ siṃha ucyate

विक्रमार्जवशीलानां प्रासादोऽयं शुभावहः। सिंहः। पद्मस्य हस्तसंख्या स्यात् षोडश द्वादशाथवा

vikramārjavaśīlānāṃ prāsādo'yaṃ śubhāvahaḥ| siṃhaḥ| padmasya hastasaṃkhyā syāt ṣoḍaśa dvādaśāthavā

वर्तुलः स च कर्तव्यः सूत्रं तु स्वस्तिके यथा। सर्वे रथाः स्मृताः पद्मपत्राकृतिमनोरमाः

vartulaḥ sa ca kartavyaḥ sūtraṃ tu svastike yathā| sarve rathāḥ smṛtāḥ padmapatrākṛtimanoramāḥ

उदकान्तरकं कुर्याच्छ्रेयसे नन्दने यथा। पद्मकः। स्वस्तिकस्य यथा पूर्वं कथितं मानलक्षणम्

udakāntarakaṃ kuryācchreyase nandane yathā| padmakaḥ| svastikasya yathā pūrvaṃ kathitaṃ mānalakṣaṇam

तेनैव लक्षलितः सर्वो विदधीत विचक्षणः। यथामूलविभक्तस्तु लतिषु स्वस्तिकादिषु

tenaiva lakṣalitaḥ sarvo vidadhīta vicakṣaṇaḥ| yathāmūlavibhaktastu latiṣu svastikādiṣu

यथास्कन्धविभागोऽपि रेखामध्यविभागतः। स्वस्तिकाङ्को विधातव्यः शुकनाशोच्छयाच्छुभः

yathāskandhavibhāgo'pi rekhāmadhyavibhāgataḥ| svastikāṅko vidhātavyaḥ śukanāśocchayācchubhaḥ

प्रासादानां स भागैः स्यात्सप्तभिर्विहितः श्रिये। विमाने स धरात्र्यंशन्यूनः कार्यो विपश्चिता

prāsādānāṃ sa bhāgaiḥ syātsaptabhirvihitaḥ śriye| vimāne sa dharātryaṃśanyūnaḥ kāryo vipaścitā

कैलासो च तुरंशोना विधेना शुकनासिका। सर्वतोभद्र सिंहाख्यौ मेरूणां तु विशेषतः

kailāso ca turaṃśonā vidhenā śukanāsikā| sarvatobhadra siṃhākhyau merūṇāṃ tu viśeṣataḥ

षड्भिर्भागैर्विना कार्या शुकनासा विजानता। प्रासादोच्चेन सन्धारो विमानाद्याः प्रकीर्तिताः

ṣaḍbhirbhāgairvinā kāryā śukanāsā vijānatā| prāsādoccena sandhāro vimānādyāḥ prakīrtitāḥ

विस्तारार्धेन तद्गर्भो यच्छेषं तेन भित्तयः। प्रासादजङ्घोच्छ्रेयेण तुल्यो गर्भतुलोदयः

vistārārdhena tadgarbho yaccheṣaṃ tena bhittayaḥ| prāsādajaṅghocchreyeṇa tulyo garbhatulodayaḥ

सभित्तिर्गर्भतुल्यः स्यात्सन्धारेषु तुलोदयः। स विधेयः पुनर्व्यासाद्यदि वा किञ्चिदुन्नतः

sabhittirgarbhatulyaḥ syātsandhāreṣu tulodayaḥ| sa vidheyaḥ punarvyāsādyadi vā kiñcidunnataḥ

मूलसूत्रं तु दशधा --- समालिखेत्। गर्भसूत्रं प्रतिष्टाप्य सिंहकर्णं प्रकल्पयेत्

mūlasūtraṃ tu daśadhā --- samālikhet| garbhasūtraṃ pratiṣṭāpya siṃhakarṇaṃ prakalpayet

सार्धभागेन सूत्रेण मध्यमस्य समालिखेत्। उरो द्विभागतुल्यं तु मस्तकं भागमुच्छ्रितम्

sārdhabhāgena sūtreṇa madhyamasya samālikhet| uro dvibhāgatulyaṃ tu mastakaṃ bhāgamucchritam

अर्धेन वोच्छ्रयस्तस्याः पक्षोच्छ्राया द्विभागिकाः। उरो च सीमान्ते सूत्रेणच्छन्दमादिशेत्

ardhena vocchrayastasyāḥ pakṣocchrāyā dvibhāgikāḥ| uro ca sīmānte sūtreṇacchandamādiśet

नवधा दशधा चैव सिंहकर्मावुभौ स्मृतौ। एकषड्विस्तृतो भागा उदयात् पञ्चभागिकः

navadhā daśadhā caiva siṃhakarmāvubhau smṛtau| ekaṣaḍvistṛto bhāgā udayāt pañcabhāgikaḥ

100

सूरसेनो द्वितीयस्तु स्वात्समोदयविस्तृतिः। उदयात्सार्धविस्तीर्णं सिंहकर्णस्त्रिसंकुला

sūraseno dvitīyastu svātsamodayavistṛtiḥ| udayātsārdhavistīrṇaṃ siṃhakarṇastrisaṃkulā

101

कामलान् मल्लकांश्चान्यान् सिंहकर्णात् प्रलोपयेत्। प्रासादानां हि सर्वेषां सर्वमेतद्विभूषणम्

kāmalān mallakāṃścānyān siṃhakarṇāt pralopayet| prāsādānāṃ hi sarveṣāṃ sarvametadvibhūṣaṇam

102

यस्य यत्रोचितं स्थानं तत्तत्र विनिवेशयेत्। निर्मितौ वलभेस्तिर्यक्सूत्रं कुर्वीत सप्तधा

yasya yatrocitaṃ sthānaṃ tattatra viniveśayet| nirmitau valabhestiryaksūtraṃ kurvīta saptadhā

103

पञ्चभागांश्च मुखतस्तेनैवांशेन कल्पयेत्। मेखलान्तरपत्रे च जम्भाकुम्भकमेव च

pañcabhāgāṃśca mukhatastenaivāṃśena kalpayet| mekhalāntarapatre ca jambhākumbhakameva ca

104

पञ्चभागोच्छ्रितं कुर्यात्तद्वच्छिखरमुच्छ्रितम्। कीर्तितानि विमानानियान्येव सुरवर्त्मनि

pañcabhāgocchritaṃ kuryāttadvacchikharamucchritam| kīrtitāni vimānāniyānyeva suravartmani

105

तान्येव स्थावरत्वेन प्रासादा इति विश्रुताः। महेश्वरस्य कैलासो विष्णोस्तु गरुडाभिधः

tānyeva sthāvaratvena prāsādā iti viśrutāḥ| maheśvarasya kailāso viṣṇostu garuḍābhidhaḥ

106

कार्यः प्रजापतेः पद्मो गणनाथस्य च द्विपः। न खल्वेतेऽन्यदेवानां विधातुमुचिताः स्मृताः

kāryaḥ prajāpateḥ padmo gaṇanāthasya ca dvipaḥ| na khalvete'nyadevānāṃ vidhātumucitāḥ smṛtāḥ

107

यस्तु त्रिविष्टपः स स्यात्सर्वदेवनिकेतनः। अस्मात्तु येऽन्ये प्रासादाः स्मृतास्तेऽनेकरूपिणः

yastu triviṣṭapaḥ sa syātsarvadevaniketanaḥ| asmāttu ye'nye prāsādāḥ smṛtāste'nekarūpiṇaḥ

108

सर्वेषामेव देवानामभेदेन भवन्ति ते। जगत्यां विस्तरः कार्यः प्रासादोच्छ्रयसंमितः

sarveṣāmeva devānāmabhedena bhavanti te| jagatyāṃ vistaraḥ kāryaḥ prāsādocchrayasaṃmitaḥ

109

गर्भोर्धेनोच्छ्रयस्तस्याः शुभदः परिकीर्तितः। मण्डपस्य षडंशार्धो पञ्चमांशादथ स्मृतः

garbhordhenocchrayastasyāḥ śubhadaḥ parikīrtitaḥ| maṇḍapasya ṣaḍaṃśārdho pañcamāṃśādatha smṛtaḥ

110

कर्णप्रासादकाः कार्याः प्रासादस्य त्रिभागतः। पूर्वापरमुखाः कार्या एते याम्योत्तराननाः

karṇaprāsādakāḥ kāryāḥ prāsādasya tribhāgataḥ| pūrvāparamukhāḥ kāryā ete yāmyottarānanāḥ

111

ऐन्द्रे याम्ये वारुणे च कौबेरे च यथाक्रमम्। दिग्भागेषु चतुर्ष्वेषु वलभीं विनिवेशयेत्

aindre yāmye vāruṇe ca kaubere ca yathākramam| digbhāgeṣu caturṣveṣu valabhīṃ viniveśayet

112

गर्भविस्तारविस्तीर्णां द्वौ त्रिभागौ मुखायताम्। इति बाह्यपरीवारे जङ्घा प्रासादमानतः

garbhavistāravistīrṇāṃ dvau tribhāgau mukhāyatām| iti bāhyaparīvāre jaṅghā prāsādamānataḥ

113

तीर्यंगायतमारोप्य सूत्रं गर्भेण मण्डपे। गुरुकक्षोऽथ कर्तव्या गवाक्षस्तम्भसंयुताः

tīryaṃgāyatamāropya sūtraṃ garbheṇa maṇḍape| gurukakṣo'tha kartavyā gavākṣastambhasaṃyutāḥ

114

प्रासादविस्तरात्कार्यो द्विगुणो मण्डपः सदा। मण्डपस्यसविस्ताराजगती द्विगुणा बहिः

prāsādavistarātkāryo dviguṇo maṇḍapaḥ sadā| maṇḍapasyasavistārājagatī dviguṇā bahiḥ

115

कर्णप्रासादकाः कार्याः प्रासादस्यार्धतोऽपि वा। तेषामध्यर्धतः कुर्याद्वलभीनां निवेशनम्

karṇaprāsādakāḥ kāryāḥ prāsādasyārdhato'pi vā| teṣāmadhyardhataḥ kuryādvalabhīnāṃ niveśanam

116

अनेन क्रमयोगेन बाह्याद्बाह्यं सुसंवृतम्। यदा हि शोभते राजा केयूराङ्गदकुण्डलैः

anena kramayogena bāhyādbāhyaṃ susaṃvṛtam| yadā hi śobhate rājā keyūrāṅgadakuṇḍalaiḥ

117

तथा प्रासादराजोऽयं शोभते भूषणैर्निजैः। ध्वास्यार्हास्यातिसौम्यस्य श्रीकीर्तिविजयावहः

tathā prāsādarājo'yaṃ śobhate bhūṣaṇairnijaiḥ| dhvāsyārhāsyātisaumyasya śrīkīrtivijayāvahaḥ

118

अनेन विधिना न्यस्तः प्रासादः स्यात्सदा नृणाम्। आदित्यं पूर्वतो न्यस्येत्कुमारं पूर्वदक्षिणे

anena vidhinā nyastaḥ prāsādaḥ syātsadā nṛṇām| ādityaṃ pūrvato nyasyetkumāraṃ pūrvadakṣiṇe

119

दक्षिणे मातृदेवैस्तु गजास्यं दक्षिणोपरि। विन्यसेद्वारुणे गौरी वायव्येऽपि च चण्डिकाम्

dakṣiṇe mātṛdevaistu gajāsyaṃ dakṣiṇopari| vinyasedvāruṇe gaurī vāyavye'pi ca caṇḍikām

120

विष्णुं कुबेरदिग्भागे तथैशान्यां महेश्वरम्। अन्येषामपि देवानां कथ्यते तु क्रमोऽधुना

viṣṇuṃ kuberadigbhāge tathaiśānyāṃ maheśvaram| anyeṣāmapi devānāṃ kathyate tu kramo'dhunā

121

तत्रैशान्यां दिशि न्यस्येदीशानं लोकनायकम्। दानवानां निहन्तारं पूर्वस्यामपि वासवम्

tatraiśānyāṃ diśi nyasyedīśānaṃ lokanāyakam| dānavānāṃ nihantāraṃ pūrvasyāmapi vāsavam

122

वैश्वानरं तथाग्नेय्यां धर्मराजं च दक्षिणे। नैरृत्यां निरृतिं न्यस्येत्प्रतीच्यां तु प्रचेतसम्

vaiśvānaraṃ tathāgneyyāṃ dharmarājaṃ ca dakṣiṇe| nairṛtyāṃ nirṛtiṃ nyasyetpratīcyāṃ tu pracetasam

123

वायुं वायव्यदिग्भागे कुबेरमपि चोत्तरे। अष्ठौ ह्येते महात्मानो लोकपालाः प्रकीर्तिताः

vāyuṃ vāyavyadigbhāge kuberamapi cottare| aṣṭhau hyete mahātmāno lokapālāḥ prakīrtitāḥ

124

पालयन्ति जगत्सर्वं स्वस्वस्थाने प्रतिष्ठिताः। पुरकर्कटदुर्गेषु ग्रामेषु नगरेषु च

pālayanti jagatsarvaṃ svasvasthāne pratiṣṭhitāḥ| purakarkaṭadurgeṣu grāmeṣu nagareṣu ca

125

क्रमेणानेन विन्यस्ताः स्युः प्रजानां सुखावहाः। न यत्र देवताबाधस्तत्र द्वारं प्रकल्पयेत्

krameṇānena vinyastāḥ syuḥ prajānāṃ sukhāvahāḥ| na yatra devatābādhastatra dvāraṃ prakalpayet

126

प्रासादस्यानुसारेण भवेद् द्वारं शुभावहम्। अथातः प्रोच्यते सम्यग्द्वारमानमनुक्रमात्

prāsādasyānusāreṇa bhaved dvāraṃ śubhāvaham| athātaḥ procyate samyagdvāramānamanukramāt

127

ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां द्र व्यं स्तम्भानुसङ्गतम्। भवेद्द्वारां प्रासादे षोडशाङ्गुलम्

jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhānāṃ dra vyaṃ stambhānusaṅgatam| bhaveddvārāṃ prāsāde ṣoḍaśāṅgulam

128

द्विकरे द्विगुणं तत् स्यात्त्रिकरे द्विकरं शुभम्। चतुष्करे चतुःषष्टिरङ्गुलानि प्रशस्यते

dvikare dviguṇaṃ tat syāttrikare dvikaraṃ śubham| catuṣkare catuḥṣaṣṭiraṅgulāni praśasyate

129

अत ऊर्ध्वं प्रतिकरं त्र्यङ्गुला वृद्धिरिष्यते। द्वारोदयकरैस्तुल्यान्यङ्गुलानि नियोजयेत्

ata ūrdhvaṃ pratikaraṃ tryaṅgulā vṛddhiriṣyate| dvārodayakaraistulyānyaṅgulāni niyojayet

130

षोह्याजयवान्यालर्ध ध्रुवके चतुरङ्गुले। विस्तारो द्विगुणस्तस्य स्तम्भपिण्डं स एव हि

ṣohyājayavānyālardha dhruvake caturaṅgule| vistāro dviguṇastasya stambhapiṇḍaṃ sa eva hi

131

एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तककरावधि। द्वारविस्तारभागेन स्तम्भः सम्यग्विधीयते

ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptakakarāvadhi| dvāravistārabhāgena stambhaḥ samyagvidhīyate

132

चतुर्भागेन कर्तव्या सीमास्तम्भः प्रमाणतः। तथा स्तम्भस्य बाहुल्याच्चतुर्भागविर्भागविना

caturbhāgena kartavyā sīmāstambhaḥ pramāṇataḥ| tathā stambhasya bāhulyāccaturbhāgavirbhāgavinā

133

भागौ तत्र कर्तव्यौ हीरग्रहणमुच्छ्रितम्। भागत्रयेण कर्तव्यः पट्टस्य च समुच्छ्रयः

bhāgau tatra kartavyau hīragrahaṇamucchritam| bhāgatrayeṇa kartavyaḥ paṭṭasya ca samucchrayaḥ

134

भागेनैकेन नीस्यातव्यविस्तारं भत्रिभागरच्यकिम्। पट्टहस्ते विधातव्यमङ्गुलद्वयनिर्गमम्

bhāgenaikena nīsyātavyavistāraṃ bhatribhāgaracyakim| paṭṭahaste vidhātavyamaṅguladvayanirgamam

135

---ड---स्तारः स्तम्भतुल्यः प्रशस्यते। एकैकमङ्गुलं पट्टपार्श्वयोरधिकस्ततः

---ḍa---stāraḥ stambhatulyaḥ praśasyate| ekaikamaṅgulaṃ paṭṭapārśvayoradhikastataḥ

136

पट्टदस्य विस्तारः कार्यञ्चतुर्भागविभाजितः। भागेनैह्केन चोत्सेधस्तुलाधारणमिष्यते

paṭṭadasya vistāraḥ kāryañcaturbhāgavibhājitaḥ| bhāgenaihkena cotsedhastulādhāraṇamiṣyate

137

तुलाधारणकोत्सेधाच्चतुर्भागविभाजितात्। भागमेकं परित्यज्य पिण्डस्तस्य विधीयते

tulādhāraṇakotsedhāccaturbhāgavibhājitāt| bhāgamekaṃ parityajya piṇḍastasya vidhīyate

138

मात्राहीना भवेन्मेढ्यां तावन्न्यस्येच्छलान्तले। द्वौ भागौ मूलभागेन जयन्तीपिण्डविस्तरौ

mātrāhīnā bhavenmeḍhyāṃ tāvannyasyecchalāntale| dvau bhāgau mūlabhāgena jayantīpiṇḍavistarau

139

इति हीरग्रहादीनां समासाल्लक्ष्मकीर्तनम्। पञ्चांशाभ्यधिकं स्तम्भविस्तारस्थेन कुम्भिका

iti hīragrahādīnāṃ samāsāllakṣmakīrtanam| pañcāṃśābhyadhikaṃ stambhavistārasthena kumbhikā

140

कुर्वीत स्तम्भतः सार्धा गर्ग कुम्भस्य विस्तृतीः। अथवा स्तम्भकर्णेन स्तम्भाग्रद्विगुणा क्वचित्

kurvīta stambhataḥ sārdhā garga kumbhasya vistṛtīḥ| athavā stambhakarṇena stambhāgradviguṇā kvacit

141

पादोनस्तम्भविस्तारादग्रकुम्भे समुच्छ्रितिः। स्तम्भविस्तारकर्णाद्वा यद्वा पिण्डोऽग्रकुम्भके

pādonastambhavistārādagrakumbhe samucchritiḥ| stambhavistārakarṇādvā yadvā piṇḍo'grakumbhake

142

तस्य भागान् प्रवक्ष्यामो यथाकुम्भं स युज्यते। विभक्तोऽत्र त्रिधा पिण्डो भागेनैकेन पुत्तली

tasya bhāgān pravakṣyāmo yathākumbhaṃ sa yujyate| vibhakto'tra tridhā piṇḍo bhāgenaikena puttalī

143

चतुर्भिस्तस्य मध्यस्य पद्मं समालिखेत्। उच्छाले पञ्चधा भक्ते त्रिभिरावर्तनं ---

caturbhistasya madhyasya padmaṃ samālikhet| ucchāle pañcadhā bhakte tribhirāvartanaṃ ---

144

वर्तनं योषव्येत्किञ्चिन्न च खल्वं समाचरेत्। वर्तने कुम्भकुम्भौ तु सूत्रं दत्त्वा सुतानितम्

vartanaṃ yoṣavyetkiñcinna ca khalvaṃ samācaret| vartane kumbhakumbhau tu sūtraṃ dattvā sutānitam

145

पद्मानालासमा स स्यान्न भवेत्पङ्किवर्जिता। नवाधोच्चाहा लके भक्ते वीरगण्डस्तु भागिकः

padmānālāsamā sa syānna bhavetpaṅkivarjitā| navādhoccāhā lake bhakte vīragaṇḍastu bhāgikaḥ

146

एकेनैकेन भागेन विधेया पट्टिकट्टिका। ध्वसंछाकाल कर्तव्यं भागद्वितयसंमितम्

ekenaikena bhāgena vidheyā paṭṭikaṭṭikā| dhvasaṃchākāla kartavyaṃ bhāgadvitayasaṃmitam

147

तलकुम्भकपिण्डं तु पञ्चधा प्रविभाजयेत्। भागेनैकेन पद्मं स्याद्भागेन कलशं लिखेत्

talakumbhakapiṇḍaṃ tu pañcadhā pravibhājayet| bhāgenaikena padmaṃ syādbhāgena kalaśaṃ likhet

148

द्वाभ्यां समालिखेत् कुम्भं भागेनैकेन पट्टिकाम्। वर्तमाना चत्रा कार्या शोभा स्यादस्य यावतः

dvābhyāṃ samālikhet kumbhaṃ bhāgenaikena paṭṭikām| vartamānā catrā kāryā śobhā syādasya yāvataḥ

149

एष कुम्भक्रमः प्रोक्तः स्तम्भपादे व्यवस्थितः। तलपट्टस्य पिण्डस्तु भागपट्टसमो भवेत्

eṣa kumbhakramaḥ proktaḥ stambhapāde vyavasthitaḥ| talapaṭṭasya piṇḍastu bhāgapaṭṭasamo bhavet

150

द्र व्येष्वत्र हि सर्वेषु सम्यक्शोभा विवक्षिता। न्यूनातिरिक्तमप्यस्मान्मानेष्वङ्गुलमाचरेत्

dra vyeṣvatra hi sarveṣu samyakśobhā vivakṣitā| nyūnātiriktamapyasmānmāneṣvaṅgulamācaret

151

द्वारामुदयविस्तारो द्र व्यसंस्थानमेव च। पूर्वमेव यथोद्दिष्टं तथा सर्वमनुस्मरेत्

dvārāmudayavistāro dra vyasaṃsthānameva ca| pūrvameva yathoddiṣṭaṃ tathā sarvamanusmaret

152

पिण्डेन त मूलशाखाया द्वितीया प विधीयते। सपायते सपादन प्रत्ययदेनाथ सार्धनरूपशाखा प्रशस्यते

piṇḍena ta mūlaśākhāyā dvitīyā pa vidhīyate| sapāyate sapādana pratyayadenātha sārdhanarūpaśākhā praśasyate

153

अर्धेन मूलशाखाः समा चैव बाह्यशाखा शाखां प्रकल्पयेत्। ऊर्ध्वपञ्चमशाखाया सप्तमी नवमी च सा

ardhena mūlaśākhāḥ samā caiva bāhyaśākhā śākhāṃ prakalpayet| ūrdhvapañcamaśākhāyā saptamī navamī ca sā

154

रूपशा --- स्यान्न न्यूना नाधिकापि च। विस्तरार्धं तु कर्तव्यः सर्वासामेव निर्गमः

rūpaśā --- syānna nyūnā nādhikāpi ca| vistarārdhaṃ tu kartavyaḥ sarvāsāmeva nirgamaḥ

155

शाखाविस्तारविस्तीर्णात्तरङ्गानि कारयेत्। सार्धेन ध्रुवशाखानां पिण्डेनोदुम्बरोदयः

śākhāvistāravistīrṇāttaraṅgāni kārayet| sārdhena dhruvaśākhānāṃ piṇḍenodumbarodayaḥ

156

उदुम्बरस्य पिण्डेन सिंहवक्राणि कारयेत्। तदर्धं विलसन्धिः स्यात्तत्समा भूमिरङ्गिका

udumbarasya piṇḍena siṃhavakrāṇi kārayet| tadardhaṃ vilasandhiḥ syāttatsamā bhūmiraṅgikā

157

तलन्याससमः पट्टः पिण्डपूर्वव्यवस्थितः। कूटाकारैर्विचित्रैश्च शोभनै रूपकर्मभिः

talanyāsasamaḥ paṭṭaḥ piṇḍapūrvavyavasthitaḥ| kūṭākārairvicitraiśca śobhanai rūpakarmabhiḥ

158

पत्रजातैरनेकैश्च कण्ठं कुर्याद्यथेप्सितम्। पाचकः कटुतीक्ष्णाद्यैरनुसाररसैर्यथा

patrajātairanekaiśca kaṇṭhaṃ kuryādyathepsitam| pācakaḥ kaṭutīkṣṇādyairanusārarasairyathā

159

अन्वीक्ष्य विपचेत्तद्वत्स्थपतिः सर्वमाचरेत्। यदुक्तं यदनुक्तं च तत्समग्रमपि स्फुटम्

anvīkṣya vipacettadvatsthapatiḥ sarvamācaret| yaduktaṃ yadanuktaṃ ca tatsamagramapi sphuṭam

160

युक्तं समालोच्य यथाशोभं समाचरेत्। आरभ्य मेरोरिति षोडशैते प्रासादमुख्याः कथिता यथावत्। संक्षेपतो लक्ष्म तथा जगत्यां द्वारादिसम्बन्धि च दारुमानम्

yuktaṃ samālocya yathāśobhaṃ samācaret| ārabhya meroriti ṣoḍaśaite prāsādamukhyāḥ kathitā yathāvat| saṃkṣepato lakṣma tathā jagatyāṃ dvārādisambandhi ca dārumānam

अथ रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः

अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रासादाञ्शिखरान्वितान्। रुचकादींश्चतुःषष्टिं नामलक्षणतः क्रमात्

athātaḥ sampravakṣyāmi prāsādāñśikharānvitān| rucakādīṃścatuḥṣaṣṭiṃ nāmalakṣaṇataḥ kramāt

पूर्वं यानि विमानानि पञ्चोक्तान्यभवंस्ततः। तदाकारभृतः सर्वे प्रासादाः पञ्चविंशतिः

pūrvaṃ yāni vimānāni pañcoktānyabhavaṃstataḥ| tadākārabhṛtaḥ sarve prāsādāḥ pañcaviṃśatiḥ

शिखरैर्विविधाकारैरेकेनाण्डेन भूषिताः। केचिदण्डत्रयोपेताः केचित्पञ्चाण्डकान्विताः

śikharairvividhākārairekenāṇḍena bhūṣitāḥ| kecidaṇḍatrayopetāḥ kecitpañcāṇḍakānvitāḥ

ईषद्भेदेन ते ज्ञेयाः प्रासादाः सर्वकामदाः। सौवर्णा राजताश्चै व देवानां सततं प्रियाः

īṣadbhedena te jñeyāḥ prāsādāḥ sarvakāmadāḥ| sauvarṇā rājatāścai va devānāṃ satataṃ priyāḥ

मणिमुक्ताप्रवालाद्यैर्भूषणैः सुविभूषिताः। रीतिकाताम्रभोषाद्यैः पिशाचोरगरक्षसाम्

maṇimuktāpravālādyairbhūṣaṇaiḥ suvibhūṣitāḥ| rītikātāmrabhoṣādyaiḥ piśācoragarakṣasām

देवलोका भवन्त्येते कामस्वच्छन्दचारिणः। पाताले चापि निर्दिष्टाः पाषाणैः स्फटिकैस्तथा

devalokā bhavantyete kāmasvacchandacāriṇaḥ| pātāle cāpi nirdiṣṭāḥ pāṣāṇaiḥ sphaṭikaistathā

इष्टकाकाष्ठपाषाणैर्मर्त्यलोकेऽपि नन्दकाः। सुखदाश्च भवन्त्येते कर्तुः कारयितुस्तथा

iṣṭakākāṣṭhapāṣāṇairmartyaloke'pi nandakāḥ| sukhadāśca bhavantyete kartuḥ kārayitustathā

लक्षणेनान्वितानेतान् कथयामो यथाविधि। पुराणां भूषणार्थाय भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम्

lakṣaṇenānvitānetān kathayāmo yathāvidhi| purāṇāṃ bhūṣaṇārthāya bhuktimuktipradā nṛṇām

रुचको भद्र कश्चैव हंसो हंसोद्भवस्तथा। प्रतिहंसस्तथा नन्दो नन्द्यावर्तो धराधरः

rucako bhadra kaścaiva haṃso haṃsodbhavastathā| pratihaṃsastathā nando nandyāvarto dharādharaḥ

वर्धमानोऽद्रि कूटश्च श्रीवत्सोऽथ त्रिकूटकः। मुक्तकोणो गजश्चैव गरुडः सिंह एव च

vardhamāno'dri kūṭaśca śrīvatso'tha trikūṭakaḥ| muktakoṇo gajaścaiva garuḍaḥ siṃha eva ca

भवश्च विभवश्चैव पद्मो मालाधरस्तथा। वज्रकः स्वस्तिकः शङ्कुर्मलयो मकरध्वजः

bhavaśca vibhavaścaiva padmo mālādharastathā| vajrakaḥ svastikaḥ śaṅkurmalayo makaradhvajaḥ

इत्येते नामतः प्रोक्ताः प्रासादाः पञ्चविंशतिः। एतेषां रूपनिर्माणं कथयामो यथाविधि

ityete nāmataḥ proktāḥ prāsādāḥ pañcaviṃśatiḥ| eteṣāṃ rūpanirmāṇaṃ kathayāmo yathāvidhi

रुचकाष्टादशैषां चतुरश्राः प्रकीर्तिताः। भवश्च विभवश्चैव चतुरश्रायतोऽथवा

rucakāṣṭādaśaiṣāṃ caturaśrāḥ prakīrtitāḥ| bhavaśca vibhavaścaiva caturaśrāyato'thavā

पद्मो मालाधरश्चैव वृत्तावेतावुदाहृतौ। मलयो मकराख्योऽथ द्वौ तु वृत्तायताविमौ

padmo mālādharaścaiva vṛttāvetāvudāhṛtau| malayo makarākhyo'tha dvau tu vṛttāyatāvimau

वज्रकः स्वस्तिकः शङ्कुरित्थमष्टाश्रयस्त्रयः। ललिताः कथिता ह्येते ब्रूमोऽन्यान्मिश्रकानथ

vajrakaḥ svastikaḥ śaṅkuritthamaṣṭāśrayastrayaḥ| lalitāḥ kathitā hyete brūmo'nyānmiśrakānatha

सुभद्रो योकिटश्च सर्वतोभद्र एव च। सिंहकेसरिसंज्ञोऽन्यश्चित्रकूटो धराधरः

subhadro yokiṭaśca sarvatobhadra eva ca| siṃhakesarisaṃjño'nyaścitrakūṭo dharādharaḥ

तिलकाख्यः स्वतिलकस्तथा सर्वाङ्गसुन्दरः। नवामी मिश्रकाः प्रोक्ताः कथ्यन्ते साधकारिकाः

tilakākhyaḥ svatilakastathā sarvāṅgasundaraḥ| navāmī miśrakāḥ proktāḥ kathyante sādhakārikāḥ

केसरी सर्वतोभद्रो नन्दनो नन्दिशालकः। नन्दीशो मन्दिराख्यश्च श्रीवृक्षश्चामृतोद्भवः

kesarī sarvatobhadro nandano nandiśālakaḥ| nandīśo mandirākhyaśca śrīvṛkṣaścāmṛtodbhavaḥ

हिमवान् हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः। इन्द्र नीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः

himavān hemakūṭaśca kailāsaḥ pṛthivījayaḥ| indra nīlo mahānīlo bhūdharo ratnakūṭakaḥ

वैडूर्यः पद्मरागश्च वज्रको मुकुटोत्कटः। ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभस्तथा

vaiḍūryaḥ padmarāgaśca vajrako mukuṭotkaṭaḥ| airāvato rājahaṃso garuḍo vṛṣabhastathā

मेरुः प्रासादराजश्च देवानामालयो हि सः। संयोगे तु संधारान् कथयामो यथाविधि

meruḥ prāsādarājaśca devānāmālayo hi saḥ| saṃyoge tu saṃdhārān kathayāmo yathāvidhi

लतात्रिपुष्कराख्यौ च पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः। नवात्मकश्च निर्गूढः प्रासादाः पञ्च संज्ञिताः

latātripuṣkarākhyau ca pañcavaktraścaturmukhaḥ| navātmakaśca nirgūḍhaḥ prāsādāḥ pañca saṃjñitāḥ

आद्यः पञ्चाण्डकः कार्यः प्रासादः केसरीति यः। सर्वतोभद्र को यस्तु विधेयः स नवाण्डकः

ādyaḥ pañcāṇḍakaḥ kāryaḥ prāsādaḥ kesarīti yaḥ| sarvatobhadra ko yastu vidheyaḥ sa navāṇḍakaḥ

त्रयोदशाण्डकस्तु स्यान्नन्दनो नाम यो भवेत्। नन्दिशालस्तु यः प्रोक्तः स स्यात्सप्तदशाण्डकः

trayodaśāṇḍakastu syānnandano nāma yo bhavet| nandiśālastu yaḥ proktaḥ sa syātsaptadaśāṇḍakaḥ

अण्डकैरेकविंशत्या नन्दीशः परिवारितः। पञ्चविंशाण्डकोपेतं मन्दरं कारयेद्बुधः

aṇḍakairekaviṃśatyā nandīśaḥ parivāritaḥ| pañcaviṃśāṇḍakopetaṃ mandaraṃ kārayedbudhaḥ

श्रीवृक्षः शस्यते चैतेष्वेकोनत्रिंशताण्डकैः। स्यात्त्रयस्त्रिंशताण्डैस्तु प्रासादो ह्यमृतोद्भवः

śrīvṛkṣaḥ śasyate caiteṣvekonatriṃśatāṇḍakaiḥ| syāttrayastriṃśatāṇḍaistu prāsādo hyamṛtodbhavaḥ

अण्डकैः क्रियते सप्तत्रिंशता हिमवानपि। सैकया हेमकूटस्तु स्याच्चत्वारिंशताण्डकैः

aṇḍakaiḥ kriyate saptatriṃśatā himavānapi| saikayā hemakūṭastu syāccatvāriṃśatāṇḍakaiḥ

पञ्चचत्वारिंशताण्डैः कैलासो नाम नामतः। भवत्येकोनपञ्चाशदण्डकः पृथिवीजयः

pañcacatvāriṃśatāṇḍaiḥ kailāso nāma nāmataḥ| bhavatyekonapañcāśadaṇḍakaḥ pṛthivījayaḥ

इन्द्र नीलश्च यः प्रोकारः पञ्चशताण्डकैः। सप्तपञ्चाशता युक्तो महानीलस्तथाण्डकैः

indra nīlaśca yaḥ prokāraḥ pañcaśatāṇḍakaiḥ| saptapañcāśatā yukto mahānīlastathāṇḍakaiḥ

एकषष्ट्यण्डकोपेतः प्रासादो भूधरो भवेत्। पञ्चषष्ट्यण्डकैर्युक्तो रत्नकूटः प्रशस्यते

ekaṣaṣṭyaṇḍakopetaḥ prāsādo bhūdharo bhavet| pañcaṣaṣṭyaṇḍakairyukto ratnakūṭaḥ praśasyate

नवषष्ट्यण्डकः कार्यो वैदूर्यः शुभलक्षणः। त्रिसप्तत्यण्डकयुतः पद्मरागो विधीयते

navaṣaṣṭyaṇḍakaḥ kāryo vaidūryaḥ śubhalakṣaṇaḥ| trisaptatyaṇḍakayutaḥ padmarāgo vidhīyate

अण्डकैः सप्तसप्तत्या प्रासादो विजयाभिधः। एकाशीत्यण्डकोपेतो विधेयो मुकुटोत्कटः

aṇḍakaiḥ saptasaptatyā prāsādo vijayābhidhaḥ| ekāśītyaṇḍakopeto vidheyo mukuṭotkaṭaḥ

ऐरावतस्तु पञ्चाशीत्यण्डकः परिकीर्तितः। नवाशीत्यण्डकैर्युक्तो राजहंसः प्रशस्यते

airāvatastu pañcāśītyaṇḍakaḥ parikīrtitaḥ| navāśītyaṇḍakairyukto rājahaṃsaḥ praśasyate

नवत्या सप्तयुतया प्रासादो वृषभोऽण्डकैः। शतेनैकोत्तरेणाण्डैर्मेरुः प्रासादराट्स्मृतः

navatyā saptayutayā prāsādo vṛṣabho'ṇḍakaiḥ| śatenaikottareṇāṇḍairmeruḥ prāsādarāṭsmṛtaḥ

हरेर्हिरण्यगर्भस्य --- भास्करस्य च। मेरुरेष विधातव्यो नान्यस्य त्रिदिवौकसः

harerhiraṇyagarbhasya --- bhāskarasya ca| merureṣa vidhātavyo nānyasya tridivaukasaḥ

मेरोः प्रासादराजस्य देवानामालयस्य च। कर्ता क्षत्रिय एवास्य वैश्यस्य स्थपतिर्भवेत्

meroḥ prāsādarājasya devānāmālayasya ca| kartā kṣatriya evāsya vaiśyasya sthapatirbhavet

एवं विधीयमानेऽस्मिन् मेरौ द्वावपि नन्दतः। वास्तुशास्त्रविधिज्ञोऽपि क्षत्रियः स्थपतिर्यदि

evaṃ vidhīyamāne'smin merau dvāvapi nandataḥ| vāstuśāstravidhijño'pi kṣatriyaḥ sthapatiryadi

तदास्य सत्यं शौचं च विक्रमश्च विनश्यति। ईश्वरोऽपि यदा विप्रो मेरुप्रासादकृद्भवत्

tadāsya satyaṃ śaucaṃ ca vikramaśca vinaśyati| īśvaro'pi yadā vipro meruprāsādakṛdbhavat

कर्तुः कारयितुः पीडा पूजा चास्य न तादृशी। ब्राह्मणः स्थपतिश्चास्य वास्तुशास्त्रे विशारदः

kartuḥ kārayituḥ pīḍā pūjā cāsya na tādṛśī| brāhmaṇaḥ sthapatiścāsya vāstuśāstre viśāradaḥ

वणिक्कर्मणि वर्तेत धनवानपि यद्यसौ। सर्वविप्रेषु निर्दिष्टः कर्ता स्थपतिरेव सः

vaṇikkarmaṇi varteta dhanavānapi yadyasau| sarvavipreṣu nirdiṣṭaḥ kartā sthapatireva saḥ

तत्रस्था देवताः सर्वास्तस्य वृद्धिः कथञ्चन। वास्तुशास्त्रविधिज्ञोऽपि तत्तत्कारयिता यदि

tatrasthā devatāḥ sarvāstasya vṛddhiḥ kathañcana| vāstuśāstravidhijño'pi tattatkārayitā yadi

राजापि क्षत्रियः कर्ता मेरुर्भवेत् तदा। राष्ट्रभङ्गो भवेत्तस्य प्रजा यान्ति दिशो दश

rājāpi kṣatriyaḥ kartā merurbhavet tadā| rāṣṭrabhaṅgo bhavettasya prajā yānti diśo daśa

क्षत्रियेण नरेन्द्रे ण कर्ता स्थपतिना यदि। मेरोः पूजा भवेत्तत्र क्षत्रियोऽप्यक्षयं पदम्

kṣatriyeṇa narendre ṇa kartā sthapatinā yadi| meroḥ pūjā bhavettatra kṣatriyo'pyakṣayaṃ padam

एकैकस्य च यन्मानं सकर्णस्य च यद्वशम्। प्रासादानां च सर्वेषां तत्सम्यगभिधीयते

ekaikasya ca yanmānaṃ sakarṇasya ca yadvaśam| prāsādānāṃ ca sarveṣāṃ tatsamyagabhidhīyate

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविवर्जिते। भागिका सर्वतो भित्तिः शेषं गर्भगृहं भवेत्

caturaśrīkṛte kṣetre caturbhāgavivarjite| bhāgikā sarvato bhittiḥ śeṣaṃ garbhagṛhaṃ bhavet

तस्याग्रतः पुनः कार्यो भागद्वयविनिर्गतः। विस्तारेण त्रिभागश्च प्राग्ग्रीवः स्तम्भभूषितः

tasyāgrataḥ punaḥ kāryo bhāgadvayavinirgataḥ| vistāreṇa tribhāgaśca prāggrīvaḥ stambhabhūṣitaḥ

पीठोत्सेधस्य भागेन भवेज्जङ्घा द्विभागिका। भागार्ध---तरं पत्रं पादेन स्याद्वरण्डिका

pīṭhotsedhasya bhāgena bhavejjaṅghā dvibhāgikā| bhāgārdha---taraṃ patraṃ pādena syādvaraṇḍikā

सपादांश्चतुरो भागान् शिखरस्योच्छ्रयः स्मृतः। त्रिगुणेन च सूत्रेण पद्मकोशं समालिखेत्

sapādāṃścaturo bhāgān śikharasyocchrayaḥ smṛtaḥ| triguṇena ca sūtreṇa padmakośaṃ samālikhet

स्कन्धकोशान्तरं चास्य भागैः प्रविभजेत्त्रिभिः। भवेद्ग्रीवार्धभागेन भागेनामलसारकम्

skandhakośāntaraṃ cāsya bhāgaiḥ pravibhajettribhiḥ| bhavedgrīvārdhabhāgena bhāgenāmalasārakam

पद्मशीर्षं च भागार्धाद्भागेन स्मृतः। इत्युक्तो रुचकाख्योऽयं। रुचकः ।। भद्र काख्योऽथ कथ्यते

padmaśīrṣaṃ ca bhāgārdhādbhāgena smṛtaḥ| ityukto rucakākhyo'yaṃ| rucakaḥ || bhadra kākhyo'tha kathyate

---

भद्र क ।। भद्रं तु कर्णयोर्मध्ये कारयेदुदकान्तरम्। तदा हंसो विजानीयात्प्रासादो देवतालयः

bhadra ka || bhadraṃ tu karṇayormadhye kārayedudakāntaram| tadā haṃso vijānīyātprāsādo devatālayaḥ

हंसः। हंसस्येव यदा कुर्याद्भद्र स्यान्ते जलान्तरम्। तदा हंसोद्भवो नाम प्रासादः परिकीर्तितः

haṃsaḥ| haṃsasyeva yadā kuryādbhadra syānte jalāntaram| tadā haṃsodbhavo nāma prāsādaḥ parikīrtitaḥ

हंसोद्भवः। रथान्तकर्णयोश्चैवं यदा स्यादुदकान्तरम्। प्रतिहंसस्तदा प्रोक्तः प्रासादोऽयं मनोरमः

haṃsodbhavaḥ| rathāntakarṇayoścaivaṃ yadā syādudakāntaram| pratihaṃsastadā proktaḥ prāsādo'yaṃ manoramaḥ

प्रतिहंसः। प्राग्ग्रीवा रुचकस्यैव सीमाविस्तारविस्तृताः। निर्गता भद्र मानेन तदा नन्दः स उच्यते

pratihaṃsaḥ| prāggrīvā rucakasyaiva sīmāvistāravistṛtāḥ| nirgatā bhadra mānena tadā nandaḥ sa ucyate

नन्दः। प्राग्ग्रीवैर्भद्र मानेन नन्दो यदि विभूष्यते। निर्गतैर्भागमानेन चतुरश्रैः समन्ततः

nandaḥ| prāggrīvairbhadra mānena nando yadi vibhūṣyate| nirgatairbhāgamānena caturaśraiḥ samantataḥ

प्राग्ग्रीवः पुरतः कार्यः स्तम्भद्वयविभूषितः। नन्द्यावर्तस्तदा प्रोक्तः प्रासादो विजयावहः

prāggrīvaḥ purataḥ kāryaḥ stambhadvayavibhūṣitaḥ| nandyāvartastadā proktaḥ prāsādo vijayāvahaḥ

नन्द्यावर्तः। नन्द्यावर्ते यदा कुर्याद्भद्रा न्ते जलनिर्गमम्। धराधरस्तदा ज्ञेयः प्रासादो भुवनोत्तमः

nandyāvartaḥ| nandyāvarte yadā kuryādbhadrā nte jalanirgamam| dharādharastadā jñeyaḥ prāsādo bhuvanottamaḥ

धराधरः। दशधा भाजिते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः। भागद्वयेन कर्णः स्याद्भजेच्छेषं च सप्तधा

dharādharaḥ| daśadhā bhājite kṣetre caturaśre samantataḥ| bhāgadvayena karṇaḥ syādbhajeccheṣaṃ ca saptadhā

भागत्रयेण रथको मध्यमोऽस्य विधीयते। द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु भागाभ्यां रथकौ वामदक्षिणौ

bhāgatrayeṇa rathako madhyamo'sya vidhīyate| dvābhyāṃ dvābhyāṃ tu bhāgābhyāṃ rathakau vāmadakṣiṇau

भागस्यैव त्रिभागेन भवेदस्य विनिर्गमः। कथितो वर्धमानोऽयं । वर्धमानः। गिरिकूटोऽथ कथ्यते

bhāgasyaiva tribhāgena bhavedasya vinirgamaḥ| kathito vardhamāno'yaṃ | vardhamānaḥ| girikūṭo'tha kathyate

वर्धमानस्य भद्र स्थमध्यसूत्रेण योजयेत्। कर्णिसूत्रं तदग्राभ्यां न्यस्येत्सूत्रचतुष्टयम्

vardhamānasya bhadra sthamadhyasūtreṇa yojayet| karṇisūtraṃ tadagrābhyāṃ nyasyetsūtracatuṣṭayam

तदुत्पन्नैस्तु भद्र स्थकर्णैः स्याच्चित्रकूटकः । गिरिकूटः ।। कर्णान्ते च रथान्ते च यदि स्यात्सलिलान्तरम्

tadutpannaistu bhadra sthakarṇaiḥ syāccitrakūṭakaḥ | girikūṭaḥ || karṇānte ca rathānte ca yadi syātsalilāntaram

वर्धमानस्य भवति श्रीवत्सः स्यात्तदा शुभः। श्रीवत्सः ।। गिरिकूटस्य संस्थाने तद्रू पे विनिवेशिते

vardhamānasya bhavati śrīvatsaḥ syāttadā śubhaḥ| śrīvatsaḥ || girikūṭasya saṃsthāne tadrū pe viniveśite

कर्णा प्रतिरथेष्वस्य निखिलेष्वपि योजयेत्। प्राग्वत्प्रतिरथोद्भूतसूत्राभ्यां कर्णवर्त्मना

karṇā pratiratheṣvasya nikhileṣvapi yojayet| prāgvatpratirathodbhūtasūtrābhyāṃ karṇavartmanā

त्रिकूटाख्यस्तदैव स्यात्प्रासादो देवतालयः। त्रिकूटः। त्रिकूटस्यैव संस्थाने भद्र कर्णपरिच्युते

trikūṭākhyastadaiva syātprāsādo devatālayaḥ| trikūṭaḥ| trikūṭasyaiva saṃsthāne bhadra karṇaparicyute

स्वरूपभद्र संस्थाने मुक्तकोणः प्रजायते । मुक्तकोणः। चतुर्भिस्तृतैर्भागैः क्षेत्रे पञ्चभिरायते

svarūpabhadra saṃsthāne muktakoṇaḥ prajāyate | muktakoṇaḥ| caturbhistṛtairbhāgaiḥ kṣetre pañcabhirāyate

भागेन भित्तिः कर्तव्या शेषं गर्भगृहं भवेत्। अस्य क्षेत्रार्धसूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत्

bhāgena bhittiḥ kartavyā śeṣaṃ garbhagṛhaṃ bhavet| asya kṣetrārdhasūtreṇa pṛṣṭhato vṛttamālikhet

पुरतः शूरसेनोऽस्य पृष्ठतोऽपि गजाकृतिः। प्रासादोऽयं गजो नाम गणेशस्य विधीयते

purataḥ śūraseno'sya pṛṣṭhato'pi gajākṛtiḥ| prāsādo'yaṃ gajo nāma gaṇeśasya vidhīyate

गजः। वर्धमानस्य संस्थाने गरुडं विनिवेशयेत्। तस्य पक्षौ विधातव्यौ प्रासादार्धेन निर्गतौ

gajaḥ| vardhamānasya saṃsthāne garuḍaṃ viniveśayet| tasya pakṣau vidhātavyau prāsādārdhena nirgatau

पक्षयोस्तु दशस्तस्य वर्धमानं विभाजयेत्। जातिशुद्धा रथाः कार्याः पार्श्वयोर्गरुडो भवेत्

pakṣayostu daśastasya vardhamānaṃ vibhājayet| jātiśuddhā rathāḥ kāryāḥ pārśvayorgaruḍo bhavet

गरुडः। वर्धमानस्य संस्थाने प्राग्वत्कर्णौ नियोजयेत्। द्विभागा रथिका कार्या शेषं भद्रं प्रकल्पयेत्

garuḍaḥ| vardhamānasya saṃsthāne prāgvatkarṇau niyojayet| dvibhāgā rathikā kāryā śeṣaṃ bhadraṃ prakalpayet

जङ्घास्य पञ्चभिर्भागैः पीठं चास्य तदर्धतः। विरण्ड्यर्धांशिकाद्भिश्च भागश्चान्तरपत्रयोः

jaṅghāsya pañcabhirbhāgaiḥ pīṭhaṃ cāsya tadardhataḥ| viraṇḍyardhāṃśikādbhiśca bhāgaścāntarapatrayoḥ

तथोत्सेधत्रिभागैश्च नवभिः शिखरोच्छ्रितः। कुम्भश्चामलसारश्च सिंहेऽस्मिद्रा गमागतः

tathotsedhatribhāgaiśca navabhiḥ śikharocchritaḥ| kumbhaścāmalasāraśca siṃhe'smidrā gamāgataḥ

सिंहः ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भिर्भाजितैः पदैः। सीमाविस्तारमानेन रथांस्तस्य प्रकल्पयेत्

siṃhaḥ || caturaśrīkṛte kṣetre caturbhirbhājitaiḥ padaiḥ| sīmāvistāramānena rathāṃstasya prakalpayet

पादेनैकेन निर्यातान् दिक्षु सर्वास्वनुक्रमात्। प्राग्ग्रीवान् पुनरस्यैव भागद्वितयविस्तृतान्

pādenaikena niryātān dikṣu sarvāsvanukramāt| prāggrīvān punarasyaiva bhāgadvitayavistṛtān

पदषड्भागनिर्यातान्विदधीत चतुर्दिशम्। चतुर्भागायतो गर्भः कार्योऽस्य द्व्यंशविस्तृतः

padaṣaḍbhāganiryātānvidadhīta caturdiśam| caturbhāgāyato garbhaḥ kāryo'sya dvyaṃśavistṛtaḥ

जङ्घोत्सेधश्च पीठं च यथा भद्रे तथा भवेत्। प्रासादो भवसंज्ञोऽयं देवतात्रितयाश्रयः

jaṅghotsedhaśca pīṭhaṃ ca yathā bhadre tathā bhavet| prāsādo bhavasaṃjño'yaṃ devatātritayāśrayaḥ

भवः ।। भवस्यैव यदा कुर्याद्र थान् सजलनिर्गमान्। द्विभङ्गं संश्रयोऽन्यः सा प्रासादो विभवाभिधः

bhavaḥ || bhavasyaiva yadā kuryādra thān sajalanirgamān| dvibhaṅgaṃ saṃśrayo'nyaḥ sā prāsādo vibhavābhidhaḥ

त्रिलिङ्गः ।। अष्टधा भाजिते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः। विदध्याद्गर्भसूत्राणि कर्णसूत्राणि च क्रमात्

triliṅgaḥ || aṣṭadhā bhājite kṣetre caturaśre samantataḥ| vidadhyādgarbhasūtrāṇi karṇasūtrāṇi ca kramāt

दिक्सूत्रेष्वखिलेष्वस्य सीमार्धं पदमेव च। पदस्याष्टादशो भागस्तद्योगाद्वृत्तमालिखेत्

diksūtreṣvakhileṣvasya sīmārdhaṃ padameva ca| padasyāṣṭādaśo bhāgastadyogādvṛttamālikhet

विस्तारार्धं भवेद् गर्भो गर्भार्धास्तस्य भित्तयः। तद्वृत्तबाह्यसूत्रेण भागान् षोडश कारयेत्

vistārārdhaṃ bhaved garbho garbhārdhāstasya bhittayaḥ| tadvṛttabāhyasūtreṇa bhāgān ṣoḍaśa kārayet

दिक्सूत्रकर्णसूत्रेषु रथकान् सम्प्रकल्पयेत्। द्विभागा रथिका कार्या सलिलान्तरभूषिता

diksūtrakarṇasūtreṣu rathakān samprakalpayet| dvibhāgā rathikā kāryā salilāntarabhūṣitā

सलिलान्तरमेतस्य श्रीवत्सस्येव कल्पयेत्। जङ्घोत्सेधे च पीठे च शिखर च तथा भवेत्

salilāntarametasya śrīvatsasyeva kalpayet| jaṅghotsedhe ca pīṭhe ca śikhara ca tathā bhavet

भालाधारः स विज्ञेयः सबःह्यभ्यन्तरः समः। मालाधरः ।। मालाधरस्य संस्थाने यत्क्षेत्रं पूर्ववत्स्थितम्

bhālādhāraḥ sa vijñeyaḥ sabaḥhyabhyantaraḥ samaḥ| mālādharaḥ || mālādharasya saṃsthāne yatkṣetraṃ pūrvavatsthitam

उदकान्तरविच्छिन्नं पद्मं तत्र निवेशयेत्। तथाग्रे कारयेत्कर्णव्यासार्धेन विनिर्गमान्

udakāntaravicchinnaṃ padmaṃ tatra niveśayet| tathāgre kārayetkarṇavyāsārdhena vinirgamān

पद्मपत्रनिभाकाराञ्जातिशुद्धान्सलक्षणान्। पद्मः ।। षड्भागानायते क्षेत्रे विस्तारे चतुरश्रके

padmapatranibhākārāñjātiśuddhānsalakṣaṇān| padmaḥ || ṣaḍbhāgānāyate kṣetre vistāre caturaśrake

द्विभागाद्विपुलो गर्भश्चतुर्भागायतो भवेत्। गर्भव्यासमितं सूत्रं पदपादसमन्वितम्

dvibhāgādvipulo garbhaścaturbhāgāyato bhavet| garbhavyāsamitaṃ sūtraṃ padapādasamanvitam

वृत्तार्धं भ्रमयेत्तेन दक्षिणेनोत्तरेण च। सीमाविस्तारसूत्रेण पदपादयुतेन च

vṛttārdhaṃ bhramayettena dakṣiṇenottareṇa ca| sīmāvistārasūtreṇa padapādayutena ca

पुरतः पृष्ठतश्चापि तद्वृत्तमनुवर्तयेत्। वृत्तक्षेत्रमिदं तस्य भागैर्द्वादशभिर्भवेत्

purataḥ pṛṣṭhataścāpi tadvṛttamanuvartayet| vṛttakṣetramidaṃ tasya bhāgairdvādaśabhirbhavet

द्विभागो भद्र विस्तारो भागिकी भागविस्तृतिः। भद्रा णां च रथान्मध्ये भागेनैकेन विस्तृता

dvibhāgo bhadra vistāro bhāgikī bhāgavistṛtiḥ| bhadrā ṇāṃ ca rathānmadhye bhāgenaikena vistṛtā

उदकान्तरकं चात्र मालाधरवदाचरेत्। वृत्तायतस्तु कर्तव्यः प्रासादो मलयाभिधः

udakāntarakaṃ cātra mālādharavadācaret| vṛttāyatastu kartavyaḥ prāsādo malayābhidhaḥ

मलयः। मलयस्यैव कर्णेषु रथिकान् यदि कल्पयेत्। उदकान्तरविच्छिन्नान् पदषड्भागनिर्गतान्

malayaḥ| malayasyaiva karṇeṣu rathikān yadi kalpayet| udakāntaravicchinnān padaṣaḍbhāganirgatān

पीठोत्सेधश्च जङ्घा च शिखरं चात्र यद्भवेत्। एकमात्रासमायुक्तं लतिना ते प्रतीयते

pīṭhotsedhaśca jaṅghā ca śikharaṃ cātra yadbhavet| ekamātrāsamāyuktaṃ latinā te pratīyate

त्र्यंमाशाणां चतुरश्राणां कोणेष्वर्धपरिक्षयात्। अष्टाश्रं जायते यत्र वाजाग्रमपि तां नरम्

tryaṃmāśāṇāṃ caturaśrāṇāṃ koṇeṣvardhaparikṣayāt| aṣṭāśraṃ jāyate yatra vājāgramapi tāṃ naram

अष्टाश्रं चतुरो भागान् विदध्यात्तत्र भागिकी। भित्तिर्विधेया भागाभ्यां भवेद्गर्भगृहं ततः

aṣṭāśraṃ caturo bhāgān vidadhyāttatra bhāgikī| bhittirvidheyā bhāgābhyāṃ bhavedgarbhagṛhaṃ tataḥ

रथिकासु विधेयोऽस्य परितो जलनिर्गमः। वज्रको नाम कथितः प्रासादः शुभलक्षणः

rathikāsu vidheyo'sya parito jalanirgamaḥ| vajrako nāma kathitaḥ prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ

वज्रकः ।। वज्रकस्यैव संस्थाने सलिलान्तरवर्जिते। चत्वारिंशद्भागभक्ते रथिकाः स्युस्त्रिभागिकाः

vajrakaḥ || vajrakasyaiva saṃsthāne salilāntaravarjite| catvāriṃśadbhāgabhakte rathikāḥ syustribhāgikāḥ

अष्टासु दिक्षु कर्णाश्च भवन्त्यस्य द्विभागिकाः। कर्णैः पद्मकतुल्योऽयं स्वस्तिकः समुदाहृतः

aṣṭāsu dikṣu karṇāśca bhavantyasya dvibhāgikāḥ| karṇaiḥ padmakatulyo'yaṃ svastikaḥ samudāhṛtaḥ

100

स्वस्तिकः ।। वज्रकस्यैव संस्थाने ये रथाः प्राक्प्रदर्शिताः। एकैकस्तेषु कर्तव्यश्चतुरश्चतुरॐऽशकान्

svastikaḥ || vajrakasyaiva saṃsthāne ye rathāḥ prākpradarśitāḥ| ekaikasteṣu kartavyaścaturaścaturaॐ'śakān

101

भागद्वयेन मध्यः स्याद्र थकोशाद्विनिर्गतः। शङ्कुर्नामायमुद्दिष्टः प्रासादोऽष्टाभिरश्रिभिः

bhāgadvayena madhyaḥ syādra thakośādvinirgataḥ| śaṅkurnāmāyamuddiṣṭaḥ prāsādo'ṣṭābhiraśribhiḥ

102

शङ्कुः ।। चतुरश्राः षोडश प्रोक्ताश्चतुरश्रायतद्वयम्। वृत्तवृत्तायतौ द्वौ द्वावुक्ताश्चाष्टाश्रयस्त्रयः

śaṅkuḥ || caturaśrāḥ ṣoḍaśa proktāścaturaśrāyatadvayam| vṛttavṛttāyatau dvau dvāvuktāścāṣṭāśrayastrayaḥ

103

पञ्चविंशतिरित्येते प्रासादा ललिताः स्मृताः। मिश्रकाणामथ ब्रूमो लक्षणानि यथाक्रमम्

pañcaviṃśatirityete prāsādā lalitāḥ smṛtāḥ| miśrakāṇāmatha brūmo lakṣaṇāni yathākramam

104

भद्र कस्यैव संस्थाने भद्रे शृङ्गं यदा भवेत्। सुभद्रो नाम संज्ञोऽयं कर्णकूटैः करीद्यसौ

bhadra kasyaiva saṃsthāne bhadre śṛṅgaṃ yadā bhavet| subhadro nāma saṃjño'yaṃ karṇakūṭaiḥ karīdyasau

105

पूर्वोक्तस्य यदा शृङ्गं भद्रं केसरिणो भवेत्। लताख्योक्तं तदा स स्यात् सर्वतोभद्र संज्ञितः

pūrvoktasya yadā śṛṅgaṃ bhadraṃ kesariṇo bhavet| latākhyoktaṃ tadā sa syāt sarvatobhadra saṃjñitaḥ

106

भद्रे शृङ्गं परित्यज्य सिंहं तत्रैव कारयेत्। मिश्रयोगे तयोर्मिश्रः स भवेत्सिंहकेसरी

bhadre śṛṅgaṃ parityajya siṃhaṃ tatraiva kārayet| miśrayoge tayormiśraḥ sa bhavetsiṃhakesarī

107

श्रीवत्सस्यैव संस्थाने भद्रे कूटं निवेशयेत्। कर्णे तनैव योगेन प्रतिशृङ्गोपशोभितम्

śrīvatsasyaiva saṃsthāne bhadre kūṭaṃ niveśayet| karṇe tanaiva yogena pratiśṛṅgopaśobhitam

108

कलशैः सप्तदशभिः पद्मघण्टामलैः सह। स च त्रिकूट इत्युक्तो विचित्रशिखरान्वितः

kalaśaiḥ saptadaśabhiḥ padmaghaṇṭāmalaiḥ saha| sa ca trikūṭa ityukto vicitraśikharānvitaḥ

109

कर्णे भद्रे प्रतिस्थाने पूर्णे शृङ्गे यदा भवेत्। अण्डकैः सप्तदशभिस्तदा स्यात्स धराधरः

karṇe bhadre pratisthāne pūrṇe śṛṅge yadā bhavet| aṇḍakaiḥ saptadaśabhistadā syātsa dharādharaḥ

110

श्रीवत्सस्यैव संस्थाने कर्णे कूटं निवेशयेत्। शृङ्गं भद्रो भद्रे च तदा तिलक उच्यते

śrīvatsasyaiva saṃsthāne karṇe kūṭaṃ niveśayet| śṛṅgaṃ bhadro bhadre ca tadā tilaka ucyate

111

यथा कर्णे तथा भद्रे यो भवेच्चित्रकूटवत्। उत्तमाङ्गे च यस्तद्वत्स स्यात्सर्वाङ्गसुन्दरः

yathā karṇe tathā bhadre yo bhaveccitrakūṭavat| uttamāṅge ca yastadvatsa syātsarvāṅgasundaraḥ

112

प्रतिशृङ्गेषु सर्वेषु यदा कूटं निवेश्यते। मिश्रकः स तु विज्ञेयः श्रीनाम्ना चान्तिकोऽन्तिकः

pratiśṛṅgeṣu sarveṣu yadā kūṭaṃ niveśyate| miśrakaḥ sa tu vijñeyaḥ śrīnāmnā cāntiko'ntikaḥ

113

सर्वे कूटावृताः कार्याः सर्वे कार्याश्चतुर्मुखाः। मिश्रका बहुशृङ्गाश्च कुटीसंज्ञास्ततोऽपरे

sarve kūṭāvṛtāḥ kāryāḥ sarve kāryāścaturmukhāḥ| miśrakā bahuśṛṅgāśca kuṭīsaṃjñāstato'pare

114

इदं नवानां मिश्राणामिह लक्षणमीरितम्। साधारणमतः स्पष्टं ब्रूमः सम्प्रति लक्षणम्

idaṃ navānāṃ miśrāṇāmiha lakṣaṇamīritam| sādhāraṇamataḥ spaṣṭaṃ brūmaḥ samprati lakṣaṇam

115

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागाष्टकविभाजिते। तस्य मध्ये भवेद्गर्भो द्विभागो देवतालयः

caturaśrīkṛte kṣetre bhāgāṣṭakavibhājite| tasya madhye bhavedgarbho dvibhāgo devatālayaḥ

116

भागे निवेशयेद्भित्तिं कुर्याद्भागेन कारिकाम्। बाह्यभित्तिं पुनर्भागे विधेयास्तस्य सिद्धये

bhāge niveśayedbhittiṃ kuryādbhāgena kārikām| bāhyabhittiṃ punarbhāge vidheyāstasya siddhaye

117

तस्य कर्णेषु कर्तव्या रथिकाश्च द्विभागिकाः। शेषं भद्रं प्रकर्तव्यमुदकान्तरभूषितम्

tasya karṇeṣu kartavyā rathikāśca dvibhāgikāḥ| śeṣaṃ bhadraṃ prakartavyamudakāntarabhūṣitam

118

भागेन निर्गतं दिक्षु सर्वास्वेष भवेद्विधिः। चतुर्भागोच्छ्रिता जङ्घा करकश्च तदर्धंकः

bhāgena nirgataṃ dikṣu sarvāsveṣa bhavedvidhiḥ| caturbhāgocchritā jaṅghā karakaśca tadardhaṃkaḥ

119

वरण्ड्यन्तरपत्रं च भागेनैकेन कल्पयेत्। रथिकैकान्तरं तस्य सार्धभागत्रयोच्छ्रिताः

varaṇḍyantarapatraṃ ca bhāgenaikena kalpayet| rathikaikāntaraṃ tasya sārdhabhāgatrayocchritāḥ

120

षड्भागे शिखरं मूले शेषांशकसमुच्छ्रितम्। तस्योच्छ्रयं त्रिधा कृत्वा वेणुकोशं समालिखेत्

ṣaḍbhāge śikharaṃ mūle śeṣāṃśakasamucchritam| tasyocchrayaṃ tridhā kṛtvā veṇukośaṃ samālikhet

121

स्कन्धकोशान्तरं तस्य चतुर्धा विभजेत्ततः। पद्मशीर्षं तथा ग्रीवां सार्धेनांशेन कारयेत्

skandhakośāntaraṃ tasya caturdhā vibhajettataḥ| padmaśīrṣaṃ tathā grīvāṃ sārdhenāṃśena kārayet

122

कुर्याद्भागेन भागेन कुम्भं चामलसारकम्। भागार्धेन प्रकुर्वीत तदूर्ध्वं बीजपूरकम्

kuryādbhāgena bhāgena kumbhaṃ cāmalasārakam| bhāgārdhena prakurvīta tadūrdhvaṃ bījapūrakam

123

प्रासादः कैसरी नाम सर्वतः सन्ततिप्रियः। कैसरी ।। चतुरश्रं समं कृत्वा भूमिभागं विचक्षणः

prāsādaḥ kaisarī nāma sarvataḥ santatipriyaḥ| kaisarī || caturaśraṃ samaṃ kṛtvā bhūmibhāgaṃ vicakṣaṇaḥ

124

प्रासादो व्यासतः कुर्याज्जगतीं द्विगुणामिह। विदध्याज्जागतीपीठं प्रासादार्धसमुच्छ्रितम्

prāsādo vyāsataḥ kuryājjagatīṃ dviguṇāmiha| vidadhyājjāgatīpīṭhaṃ prāsādārdhasamucchritam

125

पीठस्योपरि संस्थाप्य प्रासादं विभजेत्ततः। सर्वतोभद्र संस्थानं हस्तसंख्या यदा भवेत्

pīṭhasyopari saṃsthāpya prāsādaṃ vibhajettataḥ| sarvatobhadra saṃsthānaṃ hastasaṃkhyā yadā bhavet

126

हस्तैः सप्तत्रिंशता तु ज्येष्ठः सार्धे उदाहृतः। मध्यमः सप्तविंशत्या प्रासादः स्यात्कलाधिकैः

hastaiḥ saptatriṃśatā tu jyeṣṭhaḥ sārdhe udāhṛtaḥ| madhyamaḥ saptaviṃśatyā prāsādaḥ syātkalādhikaiḥ

127

कनीयान्पञ्चदशभिः प्रासादः समुदीरितः। तलच्छन्दो यदा ह्येषां तथा चैवोर्ध्वतो गतिम्

kanīyānpañcadaśabhiḥ prāsādaḥ samudīritaḥ| talacchando yadā hyeṣāṃ tathā caivordhvato gatim

128

ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां तथा सम्यङ्निगद्यते। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे शतमूलविभाजिते

jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhānāṃ tathā samyaṅnigadyate| caturaśrīkṛte kṣetre śatamūlavibhājite

129

न्यसेत्तन्मध्यतो गर्भं चतुर्वर्गपदान्वितम्। गर्भपादेन भित्तिः स्यात्तद्वदेवान्धकारिका

nyasettanmadhyato garbhaṃ caturvargapadānvitam| garbhapādena bhittiḥ syāttadvadevāndhakārikā

130

बाह्यभित्तिस्तथवा थैव स्याद्दशशास्युर्द्विभागिका। प्रतिवर्णपदांशेन षोडशेन जलान्तरम्

bāhyabhittistathavā thaiva syāddaśaśāsyurdvibhāgikā| prativarṇapadāṃśena ṣoḍaśena jalāntaram

131

शेषं भद्रं प्रकर्तव्यं गर्भार्धेन विनिर्गतम्। भागार्धं क्षोभयेत्पार्श्वे निर्गमं च तथाचरेत्

śeṣaṃ bhadraṃ prakartavyaṃ garbhārdhena vinirgatam| bhāgārdhaṃ kṣobhayetpārśve nirgamaṃ ca tathācaret

132

शेषः स्याद्भद्र विस्तारः पञ्चभागायतस्तथा। पीठं तस्यैव कर्तव्यं साधद्वयसमुच्छ्रितम्

śeṣaḥ syādbhadra vistāraḥ pañcabhāgāyatastathā| pīṭhaṃ tasyaiva kartavyaṃ sādhadvayasamucchritam

133

द्विगुणां च तथा जङ्घामुच्छ्रायेणास्य कल्पयेत्। मेखलामर्धभागेन भागेनान्तपत्रकम्

dviguṇāṃ ca tathā jaṅghāmucchrāyeṇāsya kalpayet| mekhalāmardhabhāgena bhāgenāntapatrakam

134

प्रथमा रथिका तत्र कार्या भागत्रयोच्छ्रिता। द्वितीया रथिका या सा सार्धभागेन चोच्छ्रिता

prathamā rathikā tatra kāryā bhāgatrayocchritā| dvitīyā rathikā yā sā sārdhabhāgena cocchritā

135

भागे भागेऽन्तरं कार्यमुपर्युपरि चोभयोः। षड्भागान्विस्तृतं कुर्याच्छिखरं सप्तमोच्छ्रितम्

bhāge bhāge'ntaraṃ kāryamuparyupari cobhayoḥ| ṣaḍbhāgānvistṛtaṃ kuryācchikharaṃ saptamocchritam

136

एवं भूमिभिरष्टाभिः कुर्यादेनं विचक्षणः। जलनिर्गमविच्छिन्ना रथाः प्रतिरथास्तथा

evaṃ bhūmibhiraṣṭābhiḥ kuryādenaṃ vicakṣaṇaḥ| jalanirgamavicchinnā rathāḥ pratirathāstathā

137

चतुर्गुणैः पृथक्सूत्रं पद्मकोशं समालिखेत्। मञ्जरी ललिता कार्या नीलोत्पलदलाकृतिः

caturguṇaiḥ pṛthaksūtraṃ padmakośaṃ samālikhet| mañjarī lalitā kāryā nīlotpaladalākṛtiḥ

138

ग्रीवा चैकार्धभागेन मलसारकम्। पद्मशीर्षं च कर्तव्यं ग्रीवामानेन धीमता

grīvā caikārdhabhāgena malasārakam| padmaśīrṣaṃ ca kartavyaṃ grīvāmānena dhīmatā

139

सार्धभागेन सोष्णीषः पद्यस्योपरिकुम्भकः। सर्वतोभद्र इत्युक्तो रेषानानामेष शेखरः

sārdhabhāgena soṣṇīṣaḥ padyasyoparikumbhakaḥ| sarvatobhadra ityukto reṣānānāmeṣa śekharaḥ

140

विधाय सर्वतोभद्रं देवानामालयं शुभम्। लभते परमं लोकं दिवि स्वच्छन्दभाषितम्

vidhāya sarvatobhadraṃ devānāmālayaṃ śubham| labhate paramaṃ lokaṃ divi svacchandabhāṣitam

141

सर्वतोभद्रः ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते। व्यासपादेन गर्भस्तदर्धादन्धकारिका

sarvatobhadraḥ || caturaśrīkṛte kṣetre daśadhā pravibhājite| vyāsapādena garbhastadardhādandhakārikā

142

जङ्घा स्कन्धश्च तं कर्णं भद्रं चाप्यस्य यद्भवेत्। सर्वतोभद्र वत्सर्वं तद्विधेयं चतुर्दिशम्

jaṅghā skandhaśca taṃ karṇaṃ bhadraṃ cāpyasya yadbhavet| sarvatobhadra vatsarvaṃ tadvidheyaṃ caturdiśam

143

तस्य भद्रा णि सर्वाणि भित्तिभिः परिवेष्टयेत्। भद्रे भद्रे पुनश्चास्य वर्धमानं निवेशयेत्

tasya bhadrā ṇi sarvāṇi bhittibhiḥ pariveṣṭayet| bhadre bhadre punaścāsya vardhamānaṃ niveśayet

144

पञ्चभागास्तथा सार्धाः शिखरस्योदयो भवेत्। सर्वतोभद्र काकारा रथिकाश्चात्र कारयेत्

pañcabhāgāstathā sārdhāḥ śikharasyodayo bhavet| sarvatobhadra kākārā rathikāścātra kārayet

145

कुर्यात्षडंशा विस्तीर्णशिखरं प्रधोच्छ्रितम्। सर्वतोभद्र संस्थानादेषां चास्वत्र योजयेत्

kuryātṣaḍaṃśā vistīrṇaśikharaṃ pradhocchritam| sarvatobhadra saṃsthānādeṣāṃ cāsvatra yojayet

146

ग्रीवा चामलसारं च कुम्भश्चापि तथा भवेत्। प्रासादो नन्दनो नाम कर्तव्यो देवतालयः

grīvā cāmalasāraṃ ca kumbhaścāpi tathā bhavet| prāsādo nandano nāma kartavyo devatālayaḥ

147

कृतेऽस्मिन् नन्दति स्वामी दुरितानि च निर्दहेत्। नन्दनः ।। भक्ते द्वादशधा क्षेत्रे चतुरश्रीकृते ततः

kṛte'smin nandati svāmī duritāni ca nirdahet| nandanaḥ || bhakte dvādaśadhā kṣetre caturaśrīkṛte tataḥ

148

सप्तवर्गपदो गर्भो भित्त्या सह विधीयते। सपादपादिका भित्तिगर्भे कुर्याद्विचक्षणः

saptavargapado garbho bhittyā saha vidhīyate| sapādapādikā bhittigarbhe kuryādvicakṣaṇaḥ

149

बाह्यभित्तिश्च तद्वत्स्यात्तद्वच्चाप्यन्धकारिका। पीठोच्छ्रयस्तथा जङ्घा कर्णेषु रथिकाश्च याः

bāhyabhittiśca tadvatsyāttadvaccāpyandhakārikā| pīṭhocchrayastathā jaṅghā karṇeṣu rathikāśca yāḥ

150

सर्वतोभद्र काकारान्मूलकर्णांश्च योजयेत्। एकैकां रथिकां चान्यां विन्यसेत्पक्षयोर्द्वयोः

sarvatobhadra kākārānmūlakarṇāṃśca yojayet| ekaikāṃ rathikāṃ cānyāṃ vinyasetpakṣayordvayoḥ

151

चतस्रो रथिकाश्चैवं कर्णे कर्णे निवेशयेत्। शेषो भद्र स्य विस्तारः स्वविस्तारार्धनिर्गतः

catasro rathikāścaivaṃ karṇe karṇe niveśayet| śeṣo bhadra sya vistāraḥ svavistārārdhanirgataḥ

152

भूषयेत्सिंहकर्णैश्च भद्र व्यासार्धमुन्नतैः। विन्यसेच्छिखरं तत्र भागैर्विस्तृतमष्टभिः

bhūṣayetsiṃhakarṇaiśca bhadra vyāsārdhamunnataiḥ| vinyasecchikharaṃ tatra bhāgairvistṛtamaṣṭabhiḥ

153

चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत्। स्कन्धकोशान्तरं चास्य त्रिभिभागैर्विभाजयेत्

caturguṇena sūtreṇa veṇukośaṃ samālikhet| skandhakośāntaraṃ cāsya tribhibhāgairvibhājayet

154

ग्रीवार्धभागिकोत्सेधाभागेनामलसारकः। पद्मशीर्षं तथार्धेन भागेन कलशः स्मृतः

grīvārdhabhāgikotsedhābhāgenāmalasārakaḥ| padmaśīrṣaṃ tathārdhena bhāgena kalaśaḥ smṛtaḥ

155

त्रिपादा रथिकास्तिस्र उच्छ्रायेण प्रकीर्तिताः। सर्वतोभद्र काकारो नन्दिशालः प्रकीर्तितः

tripādā rathikāstisra ucchrāyeṇa prakīrtitāḥ| sarvatobhadra kākāro nandiśālaḥ prakīrtitaḥ

156

नन्दिशालः। नन्दिशालस्य संस्थाने तद्रू पे समवस्थिते। तस्य भद्रा णि सर्वाणि भित्तिभिः परिवेष्टयेत्

nandiśālaḥ| nandiśālasya saṃsthāne tadrū pe samavasthite| tasya bhadrā ṇi sarvāṇi bhittibhiḥ pariveṣṭayet

157

भद्रे भद्रे तस्य तस्य वर्धमानं निवेशयेत्। अर्धषष्ठांस्तथा भागान्स्याद्भद्र शिखरोच्छ्रयः

bhadre bhadre tasya tasya vardhamānaṃ niveśayet| ardhaṣaṣṭhāṃstathā bhāgānsyādbhadra śikharocchrayaḥ

158

पीठोच्छ्रायं च जङ्घां च तथास्य शिखरोच्छ्रयम्। नन्दिशालसमाकारं सममेव प्रकल्पयेत्

pīṭhocchrāyaṃ ca jaṅghāṃ ca tathāsya śikharocchrayam| nandiśālasamākāraṃ samameva prakalpayet

159

कार्योऽयं सर्वदेवानां प्रासादो नन्दिवर्धनः। नन्दिवर्धनः ।। नन्दिवर्धनसंस्थानं पूर्ववत्परिकल्पयेत्

kāryo'yaṃ sarvadevānāṃ prāsādo nandivardhanaḥ| nandivardhanaḥ || nandivardhanasaṃsthānaṃ pūrvavatparikalpayet

160

उभयोः कर्णयोर्मध्ये ये तत्र रथिके स्थिते। तयोश्चोपरि कर्तव्यं शिखरं लक्षणान्वितम्

ubhayoḥ karṇayormadhye ye tatra rathike sthite| tayoścopari kartavyaṃ śikharaṃ lakṣaṇānvitam

161

षडंशविस्तृतं चैतत्साधषट्कसमुच्छ्रितम्। चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत्

ṣaḍaṃśavistṛtaṃ caitatsādhaṣaṭkasamucchritam| caturguṇena sūtreṇa veṇukośaṃ samālikhet

162

ग्रीवा चामलसारं च कुम्भकस्याश्रयो भवेत्। कार्यः स सर्वतोभद्र संस्थान इति निश्चयः

grīvā cāmalasāraṃ ca kumbhakasyāśrayo bhavet| kāryaḥ sa sarvatobhadra saṃsthāna iti niścayaḥ

163

मन्दिरोऽयमिति ख्यातः प्रासादः क्षितिभूषणः। मन्दिरः ।। नन्दिवर्धनसंस्थाने तद्रू पसमवस्थिते

mandiro'yamiti khyātaḥ prāsādaḥ kṣitibhūṣaṇaḥ| mandiraḥ || nandivardhanasaṃsthāne tadrū pasamavasthite

164

दिक्सूत्रे कर्णसूत्रे च रथिकाष्टकम्। रथिका अपि चैताः स्युर्द्विभागायतविस्तृताः

diksūtre karṇasūtre ca rathikāṣṭakam| rathikā api caitāḥ syurdvibhāgāyatavistṛtāḥ

165

षड्भागविस्तृतिश्चास्य शेषं शिखरमाचरेत्। उच्छ्रयश्चास्य कर्तव्यो भागानां सार्धसप्तकम्

ṣaḍbhāgavistṛtiścāsya śeṣaṃ śikharamācaret| ucchrayaścāsya kartavyo bhāgānāṃ sārdhasaptakam

166

षड्भागः स्कन्धविस्तारो ग्रीवा चास्य द्विभागिका। रेखा चामलसारं च कलशश्चात्र यो भवेत्

ṣaḍbhāgaḥ skandhavistāro grīvā cāsya dvibhāgikā| rekhā cāmalasāraṃ ca kalaśaścātra yo bhavet

167

सर्वतोभद्र वत्स स्याच्छ्रीवृक्षोऽयमुदाहृतः। श्रीवृक्षः ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते

sarvatobhadra vatsa syācchrīvṛkṣo'yamudāhṛtaḥ| śrīvṛkṣaḥ || caturaśrīkṛte kṣetre caturdaśavibhājite

168

द्विभागविस्तृताः कर्णा रथिकास्तेषु कारयेत्। उदकान्तरविच्छिन्ना मूलकर्णेषु योजयेत्

dvibhāgavistṛtāḥ karṇā rathikāsteṣu kārayet| udakāntaravicchinnā mūlakarṇeṣu yojayet

169

शेषं भद्र स्य विस्तारस्तदर्धमपि निर्गमः। सर्वतोभद्र मप्यस्य भद्रे भद्रे विभज्य च

śeṣaṃ bhadra sya vistārastadardhamapi nirgamaḥ| sarvatobhadra mapyasya bhadre bhadre vibhajya ca

170

पूर्वैर्गुणैस्तु संयुक्ते चतुर्दिक्षु निवेशयेत्। तस्य गर्भस्तु कर्तव्यः विस्तृतः

pūrvairguṇaistu saṃyukte caturdikṣu niveśayet| tasya garbhastu kartavyaḥ vistṛtaḥ

171

सार्धभागप्रमाणः स्याद्भित्तिर्गर्भस्य मध्यतः। बाह्यभित्तिस्तथैवास्य शेषं भ्रमणमाचरेत्

sārdhabhāgapramāṇaḥ syādbhittirgarbhasya madhyataḥ| bāhyabhittistathaivāsya śeṣaṃ bhramaṇamācaret

172

जङ्घाषड्भागमुत्सेधात्पीठं तस्य तदर्धतः। वरण्डीनान्तरं पत्रं भागेनैकेन कारयेत्

jaṅghāṣaḍbhāgamutsedhātpīṭhaṃ tasya tadardhataḥ| varaṇḍīnāntaraṃ patraṃ bhāgenaikena kārayet

173

रथिकाद्वादशविस्तारानुपर्युपरि योजिता। तिस्रस्तिस्रो निवेशाः स्युः कर्णे कर्णेतथाक्रमम्

rathikādvādaśavistārānuparyupari yojitā| tisrastisro niveśāḥ syuḥ karṇe karṇetathākramam

174

प्रथमा रथिकास्तस्य कुर्याद्भागत्रयोच्छ्रिताः। कुर्यादुपर्यन्याः पादपादविवर्जिताः

prathamā rathikāstasya kuryādbhāgatrayocchritāḥ| kuryāduparyanyāḥ pādapādavivarjitāḥ

175

अष्टभिर्विस्तृतं भागैः सार्धैर्नवभिरुच्छ्रितम्। सर्वतोभद्र काकारं शिखरं तस्य कारयेत्

aṣṭabhirvistṛtaṃ bhāgaiḥ sārdhairnavabhirucchritam| sarvatobhadra kākāraṃ śikharaṃ tasya kārayet

176

प्रासादोऽयं विमानाख्यः प्रख्यातश्चामृतोद्भवः। विमानः। द्विसप्तायामविस्तारं हिमवन्तं विभाजयेत्

prāsādo'yaṃ vimānākhyaḥ prakhyātaścāmṛtodbhavaḥ| vimānaḥ| dvisaptāyāmavistāraṃ himavantaṃ vibhājayet

177

चतुर्धा रथिकास्तत्र कर्णे कर्णे निवेशयेत्। द्विभागविस्तृताः सर्वा उपर्युपरि कारयेत्

caturdhā rathikāstatra karṇe karṇe niveśayet| dvibhāgavistṛtāḥ sarvā uparyupari kārayet

178

प्रथमा भूमिका तस्य स्याच्च भागत्रयोच्छ्रिता। पादपादविहीनास्तु क्रमणोपरिभूमयः

prathamā bhūmikā tasya syācca bhāgatrayocchritā| pādapādavihīnāstu kramaṇoparibhūmayaḥ

179

नन्दिशालगुणैर्युक्तं शिखरं चात्र कारयेत्। सर्वतोभद्र वन्मध्ये भूमिकाश्च समाचरेत्

nandiśālaguṇairyuktaṃ śikharaṃ cātra kārayet| sarvatobhadra vanmadhye bhūmikāśca samācaret

180

द्विभागा रथिकास्तस्य सर्व भागत्रयोच्छ्रिताः। द्वितीयभूमिरथिका भूम्युशयेण कारयेत्

dvibhāgā rathikāstasya sarva bhāgatrayocchritāḥ| dvitīyabhūmirathikā bhūmyuśayeṇa kārayet

181

शिखरस्योच्छ्रयः कार्यः सपादव्याससंमितः। अमृतोद्भववज्जङ्घा पीठं चात्र तथा भवेत्

śikharasyocchrayaḥ kāryaḥ sapādavyāsasaṃmitaḥ| amṛtodbhavavajjaṅghā pīṭhaṃ cātra tathā bhavet

182

जातिशुद्धो भवत्येष हिमवान् भुवनोत्तमः। हिमवान् ।। हिमाचलस्य संस्थाने तद्रू पे समवस्थिते

jātiśuddho bhavatyeṣa himavān bhuvanottamaḥ| himavān || himācalasya saṃsthāne tadrū pe samavasthite

183

तस्य भद्रे षु सर्वेषु वर्धमानं च योजयेत्। भागषट्कप्रविस्तारं तदर्धेन विनिर्गतम्

tasya bhadre ṣu sarveṣu vardhamānaṃ ca yojayet| bhāgaṣaṭkapravistāraṃ tadardhena vinirgatam

184

भागैः सप्तभिरप्यस्य सार्धैः स्याच्छिखरोच्छ्रयः। शिखरस्याग्रतः स्तम्भः सिंहकर्णे विभूषयेत्

bhāgaiḥ saptabhirapyasya sārdhaiḥ syācchikharocchrayaḥ| śikharasyāgrataḥ stambhaḥ siṃhakarṇe vibhūṣayet

185

दिक्सूत्रैरस्य सर्वेषु क्रियां प्राग्वत्प्रकल्पयेत्। जङ्घोत्सेधश्च कर्णश्च शिखरं चास्य यद्भवेत्

diksūtrairasya sarveṣu kriyāṃ prāgvatprakalpayet| jaṅghotsedhaśca karṇaśca śikharaṃ cāsya yadbhavet

186

हिमवत्सदृशं सर्वं विधेयं तद्विजानता। हेमकूट इति ख्यातः प्रासादोऽयं जगत्त्रये

himavatsadṛśaṃ sarvaṃ vidheyaṃ tadvijānatā| hemakūṭa iti khyātaḥ prāsādo'yaṃ jagattraye

187

एष त्रिमूर्तिनिलयः कार्यो नान्यस्य कस्यचित्। हेमकूटः ।। हिमवत्तुल्यसंस्थानं प्रासादं परिकल्पयेत्

eṣa trimūrtinilayaḥ kāryo nānyasya kasyacit| hemakūṭaḥ || himavattulyasaṃsthānaṃ prāsādaṃ parikalpayet

188

तस्य मध्ये विधातव्यः सर्वतोभद्र संज्ञितः। वर्जनीयं तु तन्मध्ये वर्धमाननिवेशनम्

tasya madhye vidhātavyaḥ sarvatobhadra saṃjñitaḥ| varjanīyaṃ tu tanmadhye vardhamānaniveśanam

189

ततः स्थानेषु सर्वेषु खण्डरेखा निवेशयेत्। व्यासोच्छ्रितैस्ततः सिंहकर्णैर्भद्रं विभूषयेत्

tataḥ sthāneṣu sarveṣu khaṇḍarekhā niveśayet| vyāsocchritaistataḥ siṃhakarṇairbhadraṃ vibhūṣayet

190

ऊर्ध्वं च शिखरं तस्य वर्जनीयं विचक्षणैः। द्वे द्वे च रथिके कार्ये सपादद्व्यंशकोच्छ्रिती

ūrdhvaṃ ca śikharaṃ tasya varjanīyaṃ vicakṣaṇaiḥ| dve dve ca rathike kārye sapādadvyaṃśakocchritī

191

तयोश्चोपरि विस्ताराच्छिखरं चतुरश्रकम्। उच्छ्रयः पञ्चभिः सार्धैर्विधेयः शिखरस्य च

tayoścopari vistārācchikharaṃ caturaśrakam| ucchrayaḥ pañcabhiḥ sārdhairvidheyaḥ śikharasya ca

192

दिक्सूत्रेषु च सर्वेषु क्रियामेवं प्रकल्पयेत्। बाह्यरेखा तु जङ्घा च हिमवत्सदृशी स्मृता

diksūtreṣu ca sarveṣu kriyāmevaṃ prakalpayet| bāhyarekhā tu jaṅghā ca himavatsadṛśī smṛtā

193

कैलासोऽयमिति ख्यातः कर्तव्यः शूलपाणये। कैलासः ।। एतस्यैव यदा भद्र मुच्छ्रितं सिंहकर्णकैः

kailāso'yamiti khyātaḥ kartavyaḥ śūlapāṇaye| kailāsaḥ || etasyaiva yadā bhadra mucchritaṃ siṃhakarṇakaiḥ

194

द्वे द्वे च रथिके तत्र दीयते सुमनोरमे। शेषः शिखरविस्तारः पञ्चभागसमुच्छ्रितः

dve dve ca rathike tatra dīyate sumanorame| śeṣaḥ śikharavistāraḥ pañcabhāgasamucchritaḥ

195

प्राग्ग्रीवकाश्च भद्रे षु भागभागविनिर्गताः। विस्तारेण चतुर्भागा दिक्षु सर्वास्वयं विधिः

prāggrīvakāśca bhadre ṣu bhāgabhāgavinirgatāḥ| vistāreṇa caturbhāgā dikṣu sarvāsvayaṃ vidhiḥ

196

विमानसदृशी चास्य बाह्यलेखा विधीयते। गुणैरेभिस्तदा युक्तः प्रासादः पृथिवीजयः

vimānasadṛśī cāsya bāhyalekhā vidhīyate| guṇairebhistadā yuktaḥ prāsādaḥ pṛthivījayaḥ

197

पृथिवीजयः। भक्ते षोडशभिः क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः। गर्भोऽष्टवर्गः स्यात्तस्य मध्ये भित्तिर्द्विभागिका

pṛthivījayaḥ| bhakte ṣoḍaśabhiḥ kṣetre caturaśre samantataḥ| garbho'ṣṭavargaḥ syāttasya madhye bhittirdvibhāgikā

198

भ्रमणं बाह्यभित्तिश्च तत्समे एव कीर्तिते। कर्णेषु रथिका कार्या सलिलान्तरभूषिता

bhramaṇaṃ bāhyabhittiśca tatsame eva kīrtite| karṇeṣu rathikā kāryā salilāntarabhūṣitā

199

तत्तुल्यायामविस्तारा रथिकाः स्युस्तथापराः। तद्वत्तृतीयरथिका भद्रं चतुष्पदायतम्

tattulyāyāmavistārā rathikāḥ syustathāparāḥ| tadvattṛtīyarathikā bhadraṃ catuṣpadāyatam

अथ रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः (cont. 2)

200

विस्तारार्धेन निष्क्रान्तं क्षोभयेद्वर्धमानतः। वरण्ड्यन्तरपत्रे च सार्धे भागेन कारयेत्

vistārārdhena niṣkrāntaṃ kṣobhayedvardhamānataḥ| varaṇḍyantarapatre ca sārdhe bhāgena kārayet

201

उपर्युपरि भागान् हि हीनाः स्युः क्रमशोभवः। भद्रे रथिकयोर्मध्ये सिंहकर्णो विधीयते

uparyupari bhāgān hi hīnāḥ syuḥ kramaśobhavaḥ| bhadre rathikayormadhye siṃhakarṇo vidhīyate

202

एतस्य चोच्छ्रयो भागैः पञ्चभिः परिकीर्तितः। पार्श्वस्थे सिंहकर्णस्थरथिके ये निवेशते

etasya cocchrayo bhāgaiḥ pañcabhiḥ parikīrtitaḥ| pārśvasthe siṃhakarṇastharathike ye niveśate

203

तयोरुपरि षड्भागं विस्तृतं शिखरं भवेत्। विधेयमुच्छ्रयेणैतत्त्रिभागान् सप्ताथवाधिकान्

tayorupari ṣaḍbhāgaṃ vistṛtaṃ śikharaṃ bhavet| vidheyamucchrayeṇaitattribhāgān saptāthavādhikān

204

पक्षयोरुभयोस्तस्य रथिके तदूर्ध्वतः। सिंहं निवेशयेद्दिक्षु निखिलास्वप्ययं विधिः

pakṣayorubhayostasya rathike tadūrdhvataḥ| siṃhaṃ niveśayeddikṣu nikhilāsvapyayaṃ vidhiḥ

205

मूलकर्णे ततश्चार्धं शिखरं दशविस्तृतम्। एकादशोच्छ्रितं कार्यं क्रमवृत्त्या मनोरमम्

mūlakarṇe tataścārdhaṃ śikharaṃ daśavistṛtam| ekādaśocchritaṃ kāryaṃ kramavṛttyā manoramam

206

चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं ततो लिखेत्। पूर्वोक्ता सातरंभागेरमुष्या विभजेत्त्रिभिः

caturguṇena sūtreṇa veṇukośaṃ tato likhet| pūrvoktā sātaraṃbhāgeramuṣyā vibhajettribhiḥ

207

ग्रीवार्धभागमुत्सेधादण्डकं भागमुच्छ्रितम्। पद्मशीर्षं तथार्धेन कलशश्चांशकोदयः

grīvārdhabhāgamutsedhādaṇḍakaṃ bhāgamucchritam| padmaśīrṣaṃ tathārdhena kalaśaścāṃśakodayaḥ

208

देवानामालयः स स्यादिन्द्र नीलोऽयमीरितः। इन्द्र नीलः। एतस्यैव यदोर्ध्वस्थं शिखरं क्रियतेऽन्यथा

devānāmālayaḥ sa syādindra nīlo'yamīritaḥ| indra nīlaḥ| etasyaiva yadordhvasthaṃ śikharaṃ kriyate'nyathā

209

चतुर्थी रथिका चास्य दीयतेऽतिमनोरमा। पूर्वोक्तेन विधानेन पादं वि---वर्जिता

caturthī rathikā cāsya dīyate'timanoramā| pūrvoktena vidhānena pādaṃ vi---varjitā

210

शिखरस्याष्टविस्तारो नव भागास्तथोच्छ्रयः। इन्द्र नीलस्य सदृशं शेषमन्यद्विधीयते

śikharasyāṣṭavistāro nava bhāgāstathocchrayaḥ| indra nīlasya sadṛśaṃ śeṣamanyadvidhīyate

211

महानीलोऽयमाख्यातः प्रासादस्त्रिदशालयः। महानीलः ।। इन्द्र नीलस्य संस्थाने दिक्सूत्रेषु समन्ततः

mahānīlo'yamākhyātaḥ prāsādastridaśālayaḥ| mahānīlaḥ || indra nīlasya saṃsthāne diksūtreṣu samantataḥ

212

सर्वतोभद्र शिखरं हित्वानिवेशयेत्। विधिरेष समस्तासु ककुप्सु प्रविधीयते

sarvatobhadra śikharaṃ hitvāniveśayet| vidhireṣa samastāsu kakupsu pravidhīyate

213

भद्रे षु वर्धमानस्य विन्यासं परिवर्जयेत्। व्यासोच्छ्रितैः सिंहकर्णैर्भद्र मस्य विभूषयेत्

bhadre ṣu vardhamānasya vinyāsaṃ parivarjayet| vyāsocchritaiḥ siṃhakarṇairbhadra masya vibhūṣayet

214

महानीलस्य सदृशं सर्वमस्य प्रकल्पयेत्। इन्द्र गोपनिभाकारः प्रासादो भूधरः स्मृतः

mahānīlasya sadṛśaṃ sarvamasya prakalpayet| indra gopanibhākāraḥ prāsādo bhūdharaḥ smṛtaḥ

215

सुरेश्वरस्य कर्तव्यो नान्येषां कथमप्यसौ। भूधरः। भूधरस्य तु संस्थाने तद्रू पे समवस्थिते

sureśvarasya kartavyo nānyeṣāṃ kathamapyasau| bhūdharaḥ| bhūdharasya tu saṃsthāne tadrū pe samavasthite

216

भद्रे भद्रे पुनः प्राज्ञो वर्धमानं निवेशयेत्। चतुर्भागमितव्यासं सार्धचतुःसमुच्छ्रितम्

bhadre bhadre punaḥ prājño vardhamānaṃ niveśayet| caturbhāgamitavyāsaṃ sārdhacatuḥsamucchritam

217

रत्नकूटः समाख्यातः प्रासादः श्रीपतेरयम्। रत्नकूटः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्या भाजितेंऽशकैः

ratnakūṭaḥ samākhyātaḥ prāsādaḥ śrīpaterayam| ratnakūṭaḥ| caturaśrīkṛte kṣetre viṃśatyā bhājiteṃ'śakaiḥ

218

कुर्याद्विभागविस्तारा रथिकाः पञ्च कर्णगाः। पञ्चोपरि पुनः पञ्च दद्यादेकां तदूर्ध्वतः

kuryādvibhāgavistārā rathikāḥ pañca karṇagāḥ| pañcopari punaḥ pañca dadyādekāṃ tadūrdhvataḥ

219

प्रथमा भूमिका चास्य कार्या भागत्रयोच्छ्रिता। पादपादविहीनास्तु क्रमेणापरभूमयः

prathamā bhūmikā cāsya kāryā bhāgatrayocchritā| pādapādavihīnāstu krameṇāparabhūmayaḥ

220

भद्र कर्णान्तरस्थे द्वे रथिके ये तदूर्ध्वतः। शिखरं दशविस्तारं कुर्यात्सार्धदशोच्छ्रितम्

bhadra karṇāntarasthe dve rathike ye tadūrdhvataḥ| śikharaṃ daśavistāraṃ kuryātsārdhadaśocchritam

221

मूलकर्णानुसारेण शिखरं तत्र यद्भवेत्। तस्य द्वादशविस्तारं त्रयोदशसमुच्छ्रितम्

mūlakarṇānusāreṇa śikharaṃ tatra yadbhavet| tasya dvādaśavistāraṃ trayodaśasamucchritam

222

भद्रं विभूषयेत्पत्रैः सिंहकर्णैर्मनोरमैः। पञ्चव्यासेन सूत्रेण वेत्रकोशं समालिखेत्

bhadraṃ vibhūṣayetpatraiḥ siṃhakarṇairmanoramaiḥ| pañcavyāsena sūtreṇa vetrakośaṃ samālikhet

223

स्कन्धकोशान्तरं चास्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत्। पद्मशीर्षं तथा ग्रीवां सार्धभागेन कारयेत्

skandhakośāntaraṃ cāsya tribhirbhāgairvibhājayet| padmaśīrṣaṃ tathā grīvāṃ sārdhabhāgena kārayet

224

कुर्याद्भागेन भागेन कुम्भं चामलसारकम्। नवभागोच्छ्रितां जङ्घां तदर्धखरपिण्डकाम्

kuryādbhāgena bhāgena kumbhaṃ cāmalasārakam| navabhāgocchritāṃ jaṅghāṃ tadardhakharapiṇḍakām

225

वरण्ड्यन्तरपत्रं च कुर्याद्भागद्वयेन च। वैदूर्योऽयं समाख्यातः प्रासादो दानवद्विषः

varaṇḍyantarapatraṃ ca kuryādbhāgadvayena ca| vaidūryo'yaṃ samākhyātaḥ prāsādo dānavadviṣaḥ

226

वैडूर्यः। एतस्यैव यदा भद्रे भद्रे स्याद्वर्धमानकः। पद्मरागस्तथैव स्याद्कार्योऽयं पद्मरागतः

vaiḍūryaḥ| etasyaiva yadā bhadre bhadre syādvardhamānakaḥ| padmarāgastathaiva syādkāryo'yaṃ padmarāgataḥ

227

पद्मरागः ।। पद्मरागस्य भद्रे षु वर्धमानं विवर्जयेत्। भद्र स्य पार्श्वद्वितये प्रदद्याद्र थिकाद्वयम्

padmarāgaḥ || padmarāgasya bhadre ṣu vardhamānaṃ vivarjayet| bhadra sya pārśvadvitaye pradadyādra thikādvayam

228

व्यासोच्छ्रायैश्च भद्रा णि सिंहकर्णैर्विभूषयेत्। यदन्यदस्य तत्सर्वं पद्मरागसमं भवेत्

vyāsocchrāyaiśca bhadrā ṇi siṃhakarṇairvibhūṣayet| yadanyadasya tatsarvaṃ padmarāgasamaṃ bhavet

229

वज्रकोऽयं समाखातो विधेयस्त्रिपुरद्विषः। वज्रकः ।। वज्रकस्यैव भद्रे षु पूर्ववद्र थिकास्थितौ

vajrako'yaṃ samākhāto vidheyastripuradviṣaḥ| vajrakaḥ || vajrakasyaiva bhadre ṣu pūrvavadra thikāsthitau

230

षड्भागविस्तृतं तत्र शिखरं विनिवेशयेत्। सप्तभागसमुत्सेधं दिक्षु सर्वास्वयं विधिः

ṣaḍbhāgavistṛtaṃ tatra śikharaṃ viniveśayet| saptabhāgasamutsedhaṃ dikṣu sarvāsvayaṃ vidhiḥ

231

मुकुटोज्ज्वल इत्युक्तः प्रासादोऽयं सुरालयः। मुकुटोज्ज्वलः ।। अस्यैव तु यदा स्थाने भद्रे भद्रे चतुर्दिशम्

mukuṭojjvala ityuktaḥ prāsādo'yaṃ surālayaḥ| mukuṭojjvalaḥ || asyaiva tu yadā sthāne bhadre bhadre caturdiśam

232

सिंहकर्णं परित्यज्य वर्धमानो विधीयते। ऊर्ध्वाभवतृतीयायाः सप्तोच्छ्रायषडायताः

siṃhakarṇaṃ parityajya vardhamāno vidhīyate| ūrdhvābhavatṛtīyāyāḥ saptocchrāyaṣaḍāyatāḥ

233

ऐरावतोऽयं कर्तव्यः प्रासादस्त्रिदशेसतिः। ऐरावतः ।। ऐरावतस्य संस्थाने प्रासादे पूर्ववत्स्थिते

airāvato'yaṃ kartavyaḥ prāsādastridaśesatiḥ| airāvataḥ || airāvatasya saṃsthāne prāsāde pūrvavatsthite

234

वर्धमानं विहायोर्ध्वे यदा सिंहो निवेश्यते। शिखराणि च चत्वारि दिक्षु सर्वासु वर्जयेत्

vardhamānaṃ vihāyordhve yadā siṃho niveśyate| śikharāṇi ca catvāri dikṣu sarvāsu varjayet

235

क्षेत्रायार्विस्तारं गर्भवेश्म निवेशयेत्। चतुर्भागायतं भद्रं निर्गमेण विभाजितम्

kṣetrāyārvistāraṃ garbhaveśma niveśayet| caturbhāgāyataṃ bhadraṃ nirgameṇa vibhājitam

236

भद्र त्रयं प्रयुञ्जीत भित्तिभागेन वेष्टितम्। द्वारोच्छ्रयं सविस्ताराद्वरार्धेन समुच्छ्रयः

bhadra trayaṃ prayuñjīta bhittibhāgena veṣṭitam| dvārocchrayaṃ savistārādvarārdhena samucchrayaḥ

237

गवाक्षास्तत्र कर्तव्यो यथा द्वारं लङ्घ्यते। मध्ये चतुष्किका कार्या द्विभागायामविस्तृता

gavākṣāstatra kartavyo yathā dvāraṃ laṅghyate| madhye catuṣkikā kāryā dvibhāgāyāmavistṛtā

238

प्रासादो राजसंसोऽयं ब्रह्मादीनां प्रशस्यते । राजहंसः ।। राजहंसस्य संस्थाने तृतीये रथिकोपरि

prāsādo rājasaṃso'yaṃ brahmādīnāṃ praśasyate | rājahaṃsaḥ || rājahaṃsasya saṃsthāne tṛtīye rathikopari

239

यदारशिखरं सप्तसमुच्छ्रायं षडायतम्। स्यात्तदा गरुडो नाम गरुडध्वजवल्लभः

yadāraśikharaṃ saptasamucchrāyaṃ ṣaḍāyatam| syāttadā garuḍo nāma garuḍadhvajavallabhaḥ

240

प्रासादः सर्व --- कारयितुस्तथा। गरुडः ।। अस्यैव मूलशिखरं त्यक्त्वा भागद्वयोन्मितम्

prāsādaḥ sarva --- kārayitustathā| garuḍaḥ || asyaiva mūlaśikharaṃ tyaktvā bhāgadvayonmitam

241

क्रियन्ते रथिकाः पूर्णे तदूर्ध्वं मूलमञ्जरी। क्रियते द्वादशोच्छ्राये दशभागायता यदा

kriyante rathikāḥ pūrṇe tadūrdhvaṃ mūlamañjarī| kriyate dvādaśocchrāye daśabhāgāyatā yadā

242

तदा स्याद्वृषभौ नाम वृषभध्वजवल्लभः । वृषभः ।। सतार्धहस्तविस्तारं ज्येष्ठं मेरुं प्रकल्पयेत्

tadā syādvṛṣabhau nāma vṛṣabhadhvajavallabhaḥ | vṛṣabhaḥ || satārdhahastavistāraṃ jyeṣṭhaṃ meruṃ prakalpayet

243

मध्यमे हस्तसंख्या स्यात् षट्द्विकालाधिकः। दशत्रिगुतिआ! संख्या प्रोक्ता कनीयसि

madhyame hastasaṃkhyā syāt ṣaṭdvikālādhikaḥ| daśatrigutiā! saṃkhyā proktā kanīyasi

244

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागविंशति भाजिते। विस्तारार्धं भवेद्गर्भंगृहं भित्त्या समन्वितम्

caturaśrīkṛte kṣetre bhāgaviṃśati bhājite| vistārārdhaṃ bhavedgarbhaṃgṛhaṃ bhittyā samanvitam

245

भागप्रमितविस्तारा गर्भभित्तिर्विधीयते। सार्धद्विभागान्या भित्तिस्तद्वदेवान्धकारिका

bhāgapramitavistārā garbhabhittirvidhīyate| sārdhadvibhāgānyā bhittistadvadevāndhakārikā

246

द्विभागा रथिका कार्या कर्णे कर्णे विजानता। चतुर्भागा रथा भद्रे ष्वेतदर्धेन निर्गता

dvibhāgā rathikā kāryā karṇe karṇe vijānatā| caturbhāgā rathā bhadre ṣvetadardhena nirgatā

247

भद्र कर्णान्तयोः कार्या यदाष्टांशजलान्तरम्। भद्रा णां रथिकाः कार्याः पार्श्वयोरुभयोस्तथा

bhadra karṇāntayoḥ kāryā yadāṣṭāṃśajalāntaram| bhadrā ṇāṃ rathikāḥ kāryāḥ pārśvayorubhayostathā

248

रथिकानां च सर्वासां स्वभद्रं विस्तरार्धतः। शृङ्गं भद्रं यथैवैकं तथा सर्वाणि कारयेत्

rathikānāṃ ca sarvāsāṃ svabhadraṃ vistarārdhataḥ| śṛṅgaṃ bhadraṃ yathaivaikaṃ tathā sarvāṇi kārayet

249

दिक्सूत्रेषु सर्वेषु वर्धमानं निवेशयेत्। अष्टभागोच्छ्रिता जङ्घा खुरपिण्डं तदर्धतः

diksūtreṣu sarveṣu vardhamānaṃ niveśayet| aṣṭabhāgocchritā jaṅghā khurapiṇḍaṃ tadardhataḥ

250

ये खलान्तरपत्रे च स्यातां भागद्वयोद्गते। प्रथमा रथिकास्तत्र त्रयोच्छ्रिताः

ye khalāntarapatre ca syātāṃ bhāgadvayodgate| prathamā rathikāstatra trayocchritāḥ

251

पदपादविहीनाः स्युः क्रमेणोपरिभूमयः। दिक्सूत्रेषु सकर्णेषु क्रिया प्राग्वद्विधीयते

padapādavihīnāḥ syuḥ krameṇoparibhūmayaḥ| diksūtreṣu sakarṇeṣu kriyā prāgvadvidhīyate

252

शिखरं दशविस्तारं भागैर्द्वा दशकोच्छ्रितम्। चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत्

śikharaṃ daśavistāraṃ bhāgairdvā daśakocchritam| caturguṇena sūtreṇa veṇukośaṃ samālikhet

253

स्कन्धकोशान्तरं चास्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत्। ग्रीवा च पद्मशीर्षं च तावद्भागार्धमुच्छ्रयात्

skandhakośāntaraṃ cāsya tribhirbhāgairvibhājayet| grīvā ca padmaśīrṣaṃ ca tāvadbhāgārdhamucchrayāt

254

भागमामालसारं स्यात् कलशो भागमेव च। सातशृङ्गावृतो मेरुरयं प्रासाद ईरितः

bhāgamāmālasāraṃ syāt kalaśo bhāgameva ca| sātaśṛṅgāvṛto merurayaṃ prāsāda īritaḥ

255

प्रदक्षिणीकृते तस्या तत्पुण्यं कनकाद्रि णा। शैलेष्टकामये तत्स्यात्कृतेऽस्मिन्नधिकं ततः

pradakṣiṇīkṛte tasyā tatpuṇyaṃ kanakādri ṇā| śaileṣṭakāmaye tatsyātkṛte'sminnadhikaṃ tataḥ

256

मेरुः ।। नन्दिशालस्य संस्थाने तद्रू पे समवस्थिते। द्वितीया रथिका कार्या भागद्वयविनिर्गता

meruḥ || nandiśālasya saṃsthāne tadrū pe samavasthite| dvitīyā rathikā kāryā bhāgadvayavinirgatā

257

शेषो भद्र स्य विस्तारः स्वविस्तारोऽर्धनिर्गतः। अष्टांशायामविस्तारः स्वविस्तारोर्धनिर्गतः

śeṣo bhadra sya vistāraḥ svavistāro'rdhanirgataḥ| aṣṭāṃśāyāmavistāraḥ svavistārordhanirgataḥ

258

अष्टांशायामविस्तारः शाला स्यात्पुरतः पुनः। तस्या मध्ये भवेद्गर्भो द्विभागायामविस्तरः

aṣṭāṃśāyāmavistāraḥ śālā syātpurataḥ punaḥ| tasyā madhye bhavedgarbho dvibhāgāyāmavistaraḥ

259

गर्भभित्तिर्भवेच्चास्य भागेनैकेन निर्गता। बाह्यभित्तिस्तथैव स्यात्तत्समा चान्धकारिका

garbhabhittirbhaveccāsya bhāgenaikena nirgatā| bāhyabhittistathaiva syāttatsamā cāndhakārikā

260

द्विभागा रथिकास्तस्य सलिलान्तरभूषिताः। शेषो भद्र स्य विस्तारो भागेनैकेन निर्गमः

dvibhāgā rathikāstasya salilāntarabhūṣitāḥ| śeṣo bhadra sya vistāro bhāgenaikena nirgamaḥ

261

गङ्घोत्सेधं पीठं च विदध्यान्नन्दिसारवत्। रथिकास्तत्र कर्तव्याः कर्ण भागत्रयोच्छ्रिताः

gaṅghotsedhaṃ pīṭhaṃ ca vidadhyānnandisāravat| rathikāstatra kartavyāḥ karṇa bhāgatrayocchritāḥ

262

षडंशान् विस्तृतः कुर्याच्छिखरं सप्तचोच्छ्रितम्। कार्या केसरिवच्चास्य रेखा सामलसारिका

ṣaḍaṃśān vistṛtaḥ kuryācchikharaṃ saptacocchritam| kāryā kesarivaccāsya rekhā sāmalasārikā

263

एभिर्गुणैर्युतं चैनं पार्श्वयोरपि योजयेत्। प्रासादोऽयं लताख्यः स्यात्कर्तव्यो दानवद्विषः

ebhirguṇairyutaṃ cainaṃ pārśvayorapi yojayet| prāsādo'yaṃ latākhyaḥ syātkartavyo dānavadviṣaḥ

264

लताख्यः ।। अग्रेतनं यदा पश्चान्न्यस्येत सरिणं तदा। भवेत्त्रिपुष्कराख्योऽयं प्रासादस्त्रिदशालयः

latākhyaḥ || agretanaṃ yadā paścānnyasyeta sariṇaṃ tadā| bhavettripuṣkarākhyo'yaṃ prāsādastridaśālayaḥ

265

त्रिपुष्कराख्यः ।। नन्दिशालस्य सर्वासु दिक्षुयं केसरी यदा। स्यात्तदा पञ्चवक्त्रोऽसौ विधेयः पद्मजन्मनः

tripuṣkarākhyaḥ || nandiśālasya sarvāsu dikṣuyaṃ kesarī yadā| syāttadā pañcavaktro'sau vidheyaḥ padmajanmanaḥ

266

पञ्चवक्त्रः ।। यदा च पञ्चवक्त्रस्य मध्ये गर्भा न दीयते। बाह्यलेखादिकं प्राग्वद्दिक्षु सर्वासु कल्पते

pañcavaktraḥ || yadā ca pañcavaktrasya madhye garbhā na dīyate| bāhyalekhādikaṃ prāgvaddikṣu sarvāsu kalpate

267

चतुःस्तम्भसमा कार्या मध्ये चास्य चतुष्किका। वितानं चोपरि न्यस्येन्मध्यतस्तस्य भूषणम्

catuḥstambhasamā kāryā madhye cāsya catuṣkikā| vitānaṃ copari nyasyenmadhyatastasya bhūṣaṇam

268

हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरस्तथा। एते चतुर्मुखे स्थाप्या नापरेषां भवत्ययम्

haro hiraṇyagarbhaśca harirdinakarastathā| ete caturmukhe sthāpyā nāpareṣāṃ bhavatyayam

269

चतुर्मुखः ।। चतुःषष्टिकरे कुर्यात्क्षेत्रे मानैकविंशतिः। सप्तवर्गपदो गर्भो भित्त्या सह विधीयते

caturmukhaḥ || catuḥṣaṣṭikare kuryātkṣetre mānaikaviṃśatiḥ| saptavargapado garbho bhittyā saha vidhīyate

270

स्याद्गर्भभित्तिर्भागेन भागेनैवान्धकारिका। षड्भागं कर्णविस्तारं दशधा प्रविभाजयेत्

syādgarbhabhittirbhāgena bhāgenaivāndhakārikā| ṣaḍbhāgaṃ karṇavistāraṃ daśadhā pravibhājayet

271

षड्भिर्भागैर्भवेदस्य गर्भो भित्त्या समन्वितः। बाह्या भित्तिर्भवेद्भागाद्भागश्चैवान्धकारिका

ṣaḍbhirbhāgairbhavedasya garbho bhittyā samanvitaḥ| bāhyā bhittirbhavedbhāgādbhāgaścaivāndhakārikā

272

द्विभागं कर्णवैपुल्यमुदकान्तरभूषितम्। शेषो भद्र स्य विस्तारश्चतुर्थांशविनिर्गतः

dvibhāgaṃ karṇavaipulyamudakāntarabhūṣitam| śeṣo bhadra sya vistāraścaturthāṃśavinirgataḥ

273

क्षोभयेदर्धभागे तु तदर्धेन जलान्तरम्। मत्तवारणकैर्विद्यात्स्तम्भैरुपरि शोभिताः

kṣobhayedardhabhāge tu tadardhena jalāntaram| mattavāraṇakairvidyātstambhairupari śobhitāḥ

274

रथिकैका त्रिभागेन पुनः सार्धद्विभागिका। तासां परस्परक्षेपो भागो भागो विधीयते

rathikaikā tribhāgena punaḥ sārdhadvibhāgikā| tāsāṃ parasparakṣepo bhāgo bhāgo vidhīyate

275

शेषं शिखरविस्तारः सार्धषट्कं तदुच्छ्रयः। पृथक्सूत्रैस्त्रिगुणितैर्वेणुकोशं समालिखेत्

śeṣaṃ śikharavistāraḥ sārdhaṣaṭkaṃ taducchrayaḥ| pṛthaksūtraistriguṇitairveṇukośaṃ samālikhet

276

स्कन्धकोशान्तरं भागैश्चतुर्भिस्तस्य भाजयेत्। ग्रीवार्धभागमुत्सेधो भागेनामलसारकम्

skandhakośāntaraṃ bhāgaiścaturbhistasya bhājayet| grīvārdhabhāgamutsedho bhāgenāmalasārakam

277

पद्मशीर्षस्तथा भागं कलशो भागसंमितः। अर्धभागसमोत्सेधं कारयेद्बीजपूरकम्

padmaśīrṣastathā bhāgaṃ kalaśo bhāgasaṃmitaḥ| ardhabhāgasamotsedhaṃ kārayedbījapūrakam

278

सर्वकर्णेषु कर्तव्याः क्रियाश्चैवं विचक्षणैः। दिक्सूत्रबाह्यभागेषु वलभीं संन्निवेशयेत्

sarvakarṇeṣu kartavyāḥ kriyāścaivaṃ vicakṣaṇaiḥ| diksūtrabāhyabhāgeṣu valabhīṃ saṃnniveśayet

279

निर्गमे पञ्चभागः स्यात्तिर्यक्प्रक्षिप्तभागिकाः। अस्या द्विभागिको गर्भो मध्ये भागत्रयोच्छ्रितः

nirgame pañcabhāgaḥ syāttiryakprakṣiptabhāgikāḥ| asyā dvibhāgiko garbho madhye bhāgatrayocchritaḥ

280

भगार्धभागं भित्तिः स्यात्तत्समा चान्धकारिका। तस्याश्चाग्रे विधातव्यः षड्दारुकसमन्वितम्

bhagārdhabhāgaṃ bhittiḥ syāttatsamā cāndhakārikā| tasyāścāgre vidhātavyaḥ ṣaḍdārukasamanvitam

281

एकैकां रथिकां सार्धभागां कर्णेषु योजयेत्। शेषं भद्र स्य विस्तारो भागः स्यादस्य निर्गमः

ekaikāṃ rathikāṃ sārdhabhāgāṃ karṇeṣu yojayet| śeṣaṃ bhadra sya vistāro bhāgaḥ syādasya nirgamaḥ

282

एवं भद्रं विभागं स्यात्स्तम्भद्वयसमन्वितम्। वलभावर्तयोर्मध्ये भागमेकं च विस्तृतम्

evaṃ bhadraṃ vibhāgaṃ syātstambhadvayasamanvitam| valabhāvartayormadhye bhāgamekaṃ ca vistṛtam

283

तत्रोदकान्तरं कुर्याद्गणद्वरविभूषितम्। नवभागोच्छ्रिता जङ्घा पीठमस्य तदर्धतः

tatrodakāntaraṃ kuryādgaṇadvaravibhūṣitam| navabhāgocchritā jaṅghā pīṭhamasya tadardhataḥ

284

मेखलान्तरपत्रे च कुर्याद्भागद्वयोन्मिते। रथिका स्याद्द्विभागा च ततः सार्धैकभागिका

mekhalāntarapatre ca kuryādbhāgadvayonmite| rathikā syāddvibhāgā ca tataḥ sārdhaikabhāgikā

285

शेषं शिखरविस्तारः पञ्चांशं शिखरोच्छ्रयः। उपर्युपरि कर्तव्यं सर्वतोभद्र कद्वयम्

śeṣaṃ śikharavistāraḥ pañcāṃśaṃ śikharocchrayaḥ| uparyupari kartavyaṃ sarvatobhadra kadvayam

286

द्वे द्वे च सर्वतोभद्रे कर्णे कर्णे निवेशयेत्। दिकसूत्रेषु समस्तेषु क्रियामेवं प्रकल्पयेत्

dve dve ca sarvatobhadre karṇe karṇe niveśayet| dikasūtreṣu samasteṣu kriyāmevaṃ prakalpayet

287

विस्तार शिखरस्याष्टौ भागात्स्यार्धसमुच्छ्रयः। पञ्चव्यासेन सूत्रेण ---

vistāra śikharasyāṣṭau bhāgātsyārdhasamucchrayaḥ| pañcavyāsena sūtreṇa ---

288

वेणुकोशान्तरं चास्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत्। ग्रीवा च पद्मशीर्षं च भागेन स्यादिदं द्वयम्

veṇukośāntaraṃ cāsya tribhirbhāgairvibhājayet| grīvā ca padmaśīrṣaṃ ca bhāgena syādidaṃ dvayam

289

प्रत्येकं भागिकौ कार्यौ कलशामलसारकौ। तवात्मकोऽयं कथितः प्रासादस्त्रिदशालयः

pratyekaṃ bhāgikau kāryau kalaśāmalasārakau| tavātmako'yaṃ kathitaḥ prāsādastridaśālayaḥ

290

नवात्मकः ।। विन्यसेद्दीशमैशान्यामाग्नेय्यां पुरुषोत्तमम्। ब्रह्माणं वायुदिग्भागे नैरृते च दिवाकरम्

navātmakaḥ || vinyaseddīśamaiśānyāmāgneyyāṃ puruṣottamam| brahmāṇaṃ vāyudigbhāge nairṛte ca divākaram

291

मध्यगर्भे शिवः स्थाप्यः प्राच्यामपि पुरन्दरः। धर्मोयमां प्रतीच्यां च वरुणः सोम उत्तरे

madhyagarbhe śivaḥ sthāpyaḥ prācyāmapi purandaraḥ| dharmoyamāṃ pratīcyāṃ ca varuṇaḥ soma uttare

292

शक्तिसम्पन्नः पूर्वायतनसन्निधौ। प्रासादं कारयेद्यत्नात्तदाद्यं नैव पीडयेत्

śaktisampannaḥ pūrvāyatanasannidhau| prāsādaṃ kārayedyatnāttadādyaṃ naiva pīḍayet

293

उत्कृष्टमपकृष्टं वा यत्र स्थाने निवेशयेत्। प्रासादं तत्र कर्माणि यानि तान्यभिदध्महे

utkṛṣṭamapakṛṣṭaṃ vā yatra sthāne niveśayet| prāsādaṃ tatra karmāṇi yāni tānyabhidadhmahe

294

सम्मुखं नैव कुर्वीत हीनं वा यदि वाधिकम्। वेदभागास्तं तव सश्रितस्तंस्या स्यात्प्रासादोऽतिविगर्हितः

sammukhaṃ naiva kurvīta hīnaṃ vā yadi vādhikam| vedabhāgāstaṃ tava saśritastaṃsyā syātprāsādo'tivigarhitaḥ

295

अन्योन्यं दक्षिणे वेधो हीन इत्यभिधीयते। वेधभागामृते मृत्युं हीने हानिं विनिर्दिशेत्

anyonyaṃ dakṣiṇe vedho hīna ityabhidhīyate| vedhabhāgāmṛte mṛtyuṃ hīne hāniṃ vinirdiśet

296

हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरस्तथा। एते देवाः समाख्याताः परस्परविरोधिनः

haro hiraṇyagarbhaśca harirdinakarastathā| ete devāḥ samākhyātāḥ parasparavirodhinaḥ

297

एता न दक्षिणापार्श्वे स्थापयेत्पुरमाश्रितान्। वामतो नान्यदेवानां नापि हीनालयेषु च

etā na dakṣiṇāpārśve sthāpayetpuramāśritān| vāmato nānyadevānāṃ nāpi hīnālayeṣu ca

298

नैतेषां दक्षिणे कुर्यादन्येषामपि चालयम्। हीनं वा यदि वाहीनं यदीच्छेच्छ्रिय आत्मनः

naiteṣāṃ dakṣiṇe kuryādanyeṣāmapi cālayam| hīnaṃ vā yadi vāhīnaṃ yadīcchecchriya ātmanaḥ

299

तेषामुत्तरतो नूनं यदि च्छेद्देवतालयम्। प्रासादपदमानेन नवषट्त्रिंशदान्तरे

teṣāmuttarato nūnaṃ yadi ccheddevatālayam| prāsādapadamānena navaṣaṭtriṃśadāntare

300

प्रासादं कारयेदन्यं मर्मवेधविवर्जितान्। पुरतः पृष्ठतो वापि पार्श्वयोरुभयोरपि

prāsādaṃ kārayedanyaṃ marmavedhavivarjitān| purataḥ pṛṣṭhato vāpi pārśvayorubhayorapi

301

महामर्माणि चत्वारि कुर्याद्यत्ताघतोत्तरे। क्षणमध्येषु सर्वेषु द्र व्यमेकं न दापयेत्

mahāmarmāṇi catvāri kuryādyattāghatottare| kṣaṇamadhyeṣu sarveṣu dra vyamekaṃ na dāpayet

302

तदा युग्म --- वेधमर्म विवर्जयेत्। क्षणमध्ये यदा द्र व्यमेकं मोहात्प्रदीयते

tadā yugma --- vedhamarma vivarjayet| kṣaṇamadhye yadā dra vyamekaṃ mohātpradīyate

303

कर्तृकारकयोः पीडा भवेत्पूजा न तादृशी। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्थपतिः कारकोऽपि च

kartṛkārakayoḥ pīḍā bhavetpūjā na tādṛśī| tasmātsarvaprayatnena sthapatiḥ kārako'pi ca

304

मर्माणि वर्जयेद्यत्नात्प्रासादस्य समीपतः। अथ मर्मवियुक्तो यः प्रासादं कर्तुमिच्छति

marmāṇi varjayedyatnātprāsādasya samīpataḥ| atha marmaviyukto yaḥ prāsādaṃ kartumicchati

305

प्रासादतः सदा तेन विधेयं महदन्तरम्। प्रासादां तुत्तरं कवः कार्यं फलपुष्पैर्विभूषितम्

prāsādataḥ sadā tena vidheyaṃ mahadantaram| prāsādāṃ tuttaraṃ kavaḥ kāryaṃ phalapuṣpairvibhūṣitam

306

य एतैर्लक्षणैर्युक्तं कारयेद्देवतालयम्। धनधान्यमवाप्नोति मोदते सुखमेव च

ya etairlakṣaṇairyuktaṃ kārayeddevatālayam| dhanadhānyamavāpnoti modate sukhameva ca

307

हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरोऽपि च। एते देवाः समाख्याता देवनामपि पूजिताः

haro hiraṇyagarbhaśca harirdinakaro'pi ca| ete devāḥ samākhyātā devanāmapi pūjitāḥ

308

पृथक्त्वेन च कर्तव्या एकरूपसमन्विताः। अष्टबाहुश्चतुर्वक्त्रः कुण्डली मुकुटोज्ज्वलः

pṛthaktvena ca kartavyā ekarūpasamanvitāḥ| aṣṭabāhuścaturvaktraḥ kuṇḍalī mukuṭojjvalaḥ

309

हारकेयूरसंयुक्तो रत्नमालोपशोभितः। ऋष्यागतपुरः कार्यः पद्महस्तो दिवाकरः

hārakeyūrasaṃyukto ratnamālopaśobhitaḥ| ṛṣyāgatapuraḥ kāryaḥ padmahasto divākaraḥ

310

शङ्खचक्रधरो देवो वामे च मधुसूदनः। कण्ठाभरणसंयुक्तो मूर्धा च मुकुटोज्ज्वलः

śaṅkhacakradharo devo vāme ca madhusūdanaḥ| kaṇṭhābharaṇasaṃyukto mūrdhā ca mukuṭojjvalaḥ

311

ब्रह्मा पश्चिमतः कार्यो बृहज्जठरमण्डलः। कुण्डिकामक्षसूत्रं च दधत्कूर्चविभूषितः

brahmā paścimataḥ kāryo bṛhajjaṭharamaṇḍalaḥ| kuṇḍikāmakṣasūtraṃ ca dadhatkūrcavibhūṣitaḥ

312

प्रासादा रुचकादयोऽत्र ललिताः प्राग्विंशतिः पञ्चयुक्। तावन्तश्च ततोऽनु केसरिमुखाः सन्धारकाः कीर्तिताः। मिश्राख्या नव पञ्च चानुकथितास्तद्वन्निगूढाख्यया। षष्टिः स्याच्चतुरन्वितेति विदिता सैषा भवेत्सम्पदे

prāsādā rucakādayo'tra lalitāḥ prāgviṃśatiḥ pañcayuk| tāvantaśca tato'nu kesarimukhāḥ sandhārakāḥ kīrtitāḥ| miśrākhyā nava pañca cānukathitāstadvannigūḍhākhyayā| ṣaṣṭiḥ syāccaturanviteti viditā saiṣā bhavetsampade

अथ मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः

अथान्यान् कथयिष्यामः समासात्सूक्ष्मलक्षणान्। पञ्चाशतमिहोत्कृष्टान् प्रासादाञ्श्रीधरादिकान्

athānyān kathayiṣyāmaḥ samāsātsūkṣmalakṣaṇān| pañcāśatamihotkṛṣṭān prāsādāñśrīdharādikān

श्रीधरो हेमकूटश्च सुभद्रो रिपुकेसरी। पुष्पो विजयभद्र श्च श्रीनिवासः सुदर्शनः

śrīdharo hemakūṭaśca subhadro ripukesarī| puṣpo vijayabhadra śca śrīnivāsaḥ sudarśanaḥ

भगवत्याः प्रिया ह्येते तथा कुसुमशेखरः। देवस्य शम्भोर्दयितः प्रासादः सुरसुन्दरः

bhagavatyāḥ priyā hyete tathā kusumaśekharaḥ| devasya śambhordayitaḥ prāsādaḥ surasundaraḥ

नन्द्यावर्तश्च पूर्णश्च सिद्धार्थः सिरववर्धनः। त्रैलोक्यभूषणश्चेति पद्मसु ब्रह्मणः प्रियः

nandyāvartaśca pūrṇaśca siddhārthaḥ siravavardhanaḥ| trailokyabhūṣaṇaśceti padmasu brahmaṇaḥ priyaḥ

पक्षबाहुर्विशालश्च तथान्यः कमलोद्भवः। हंसध्वज इति ख्याताः प्रासादा ब्रह्मणः प्रियाः

pakṣabāhurviśālaśca tathānyaḥ kamalodbhavaḥ| haṃsadhvaja iti khyātāḥ prāsādā brahmaṇaḥ priyāḥ

लक्ष्मीधराक्षः प्रासादो वस्ततौ मधुवद्विषः। महावज्रो रतितनुः सिद्धकामस्तथापरः

lakṣmīdharākṣaḥ prāsādo vastatau madhuvadviṣaḥ| mahāvajro ratitanuḥ siddhakāmastathāparaḥ

पञ्चचामरसंज्ञश्च नन्दिघोषाख्य एव च। अनुकीर्णः सुप्रभश्च सुरानन्दोऽथ हर्षणः

pañcacāmarasaṃjñaśca nandighoṣākhya eva ca| anukīrṇaḥ suprabhaśca surānando'tha harṣaṇaḥ

दुर्धरो दुर्जयश्चैव त्रिकूटो नवशेखरः। पुण्डरीकः सुनाभश्च महेन्द्रः शिखिशेखरः

durdharo durjayaścaiva trikūṭo navaśekharaḥ| puṇḍarīkaḥ sunābhaśca mahendraḥ śikhiśekharaḥ

वराठः सुमुखः शुद्धश्चत्वारिंशादितीरिताः। मिश्रकास्तु दश प्रोक्ता मिथः कर्मप्रभेदतः

varāṭhaḥ sumukhaḥ śuddhaścatvāriṃśāditīritāḥ| miśrakāstu daśa proktā mithaḥ karmaprabhedataḥ

विज्ञेयो नन्दसंज्ञश्च महाघोषस्तथापरः। वृद्धिरामाभिधानश्च प्रासादोऽन्यो वसुन्धरः

vijñeyo nandasaṃjñaśca mahāghoṣastathāparaḥ| vṛddhirāmābhidhānaśca prāsādo'nyo vasundharaḥ

मुद्गकोऽथ बृहच्छालस्तथैव च सुधाधरः। संवराख्यः शुकनिभस्तथा सर्वाङ्गसुन्दरः

mudgako'tha bṛhacchālastathaiva ca sudhādharaḥ| saṃvarākhyaḥ śukanibhastathā sarvāṅgasundaraḥ

पञ्चाशदेवं कथिता प्रासादानां यथाक्रमम्। इदानीं लक्ष्मतो ब्रूमः श्रीधरं सर्वकामिकम्

pañcāśadevaṃ kathitā prāsādānāṃ yathākramam| idānīṃ lakṣmato brūmaḥ śrīdharaṃ sarvakāmikam

वल्लभं सर्वदेवानां पुण्यानां कारणं परम्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते

vallabhaṃ sarvadevānāṃ puṇyānāṃ kāraṇaṃ param| caturaśrīkṛte kṣetre caturviṃśatibhājite

द्वादशाखिलकोणेषु कर्णशृङ्गाणि योजयेत्। विस्तारं च चतुर्भागमेकैकस्य विनिर्दिशेत्

dvādaśākhilakoṇeṣu karṇaśṛṅgāṇi yojayet| vistāraṃ ca caturbhāgamekaikasya vinirdiśet

परस्परं च निष्कोऽसा द्विपदोऽत्र विधीयते। द्व्यंशानि कर्णिभद्रा णि निर्गमश्चार्धभागिकः

parasparaṃ ca niṣko'sā dvipado'tra vidhīyate| dvyaṃśāni karṇibhadrā ṇi nirgamaścārdhabhāgikaḥ

कर्णकर्णपदेन्यस्यात्पदार्धाधेत विस्तृतः। वारिमग्नो विधातव्यो मध्यगः दशभागिकम्। निर्गमश्च त्रिभिर्भागैः समसूत्रसमाहितः

karṇakarṇapadenyasyātpadārdhādheta vistṛtaḥ| vārimagno vidhātavyo madhyagaḥ daśabhāgikam| nirgamaśca tribhirbhāgaiḥ samasūtrasamāhitaḥ

द्विपादा बाह्यभित्तिस्तु द्विपादा चान्धकारिका। भवेच्छतपदः कन्दो गर्भः षड्विंशदंशकः

dvipādā bāhyabhittistu dvipādā cāndhakārikā| bhavecchatapadaḥ kando garbhaḥ ṣaḍviṃśadaṃśakaḥ

द्विपदः कर्णकन्दश्च प्रत्यङ्गं पदिकं स्मृतम्। निर्गतं चार्धभागेन चतुर्दिक्षु व्यवस्थितम्

dvipadaḥ karṇakandaśca pratyaṅgaṃ padikaṃ smṛtam| nirgataṃ cārdhabhāgena caturdikṣu vyavasthitam

भागेन निर्गता कार्या शाला चास्य चतुष्पदा। अभ्यन्तरं बाह्यभित्तेः कन्दस्य च तथा बहिः

bhāgena nirgatā kāryā śālā cāsya catuṣpadā| abhyantaraṃ bāhyabhitteḥ kandasya ca tathā bahiḥ

उभयोरन्तरं कार्यं विस्तारात्पञ्चभागिकम्। अन्तरालं च कुर्वीत शृङ्गं तच्च चतुष्पदम्

ubhayorantaraṃ kāryaṃ vistārātpañcabhāgikam| antarālaṃ ca kurvīta śṛṅgaṃ tacca catuṣpadam

विभागस्तादृशोऽस्य स्याद्बाह्यशृङ्गस्य यादृशः। भित्तिकन्दान्तराले च कार्यं षड्दारुकं बुधैः

vibhāgastādṛśo'sya syādbāhyaśṛṅgasya yādṛśaḥ| bhittikandāntarāle ca kāryaṃ ṣaḍdārukaṃ budhaiḥ

इतिकातोरणयुतं चतुर्दिक्षु मनोरमम्। पुरतो मण्डपं कुर्यात्सर्वलक्षणसंयुतम्

itikātoraṇayutaṃ caturdikṣu manoramam| purato maṇḍapaṃ kuryātsarvalakṣaṇasaṃyutam

भागैः पञ्चाशता कुर्यादस्य मानमिहोर्ध्वगम्। एषां मध्ये सविंशत्या प्रविधेयास्तुलोदयाः

bhāgaiḥ pañcāśatā kuryādasya mānamihordhvagam| eṣāṃ madhye saviṃśatyā pravidheyāstulodayāḥ

तेषां मध्येंऽशकैः षड्भिर्वेदीबन्धो विधीयते। नवधा भाजिते तत्र वेदीबन्धे समैः पदैः

teṣāṃ madhyeṃ'śakaiḥ ṣaḍbhirvedībandho vidhīyate| navadhā bhājite tatra vedībandhe samaiḥ padaiḥ

कुम्भश्चतुष्पदस्तत्र द्विपदस्तु मसूरकः। भागेनान्तरपत्रं स्यान्मेखला द्विपदाः स्मृताः

kumbhaścatuṣpadastatra dvipadastu masūrakaḥ| bhāgenāntarapatraṃ syānmekhalā dvipadāḥ smṛtāḥ

मूलभागास्तु ये तैः स्याज्जङ्घा दशभिरुच्छ्रिताः। द्विपदा मेखला प्रोक्ता द्व्यंशे चान्तरपत्रके

mūlabhāgāstu ye taiḥ syājjaṅghā daśabhirucchritāḥ| dvipadā mekhalā proktā dvyaṃśe cāntarapatrake

अधस्तादूर्ध्वपक्षस्य तलपट्टस्य चोपरि। षोडशांशा विधातव्यास्तत्रैतत् कर्म वार्चयेत्

adhastādūrdhvapakṣasya talapaṭṭasya copari| ṣoḍaśāṃśā vidhātavyāstatraitat karma vārcayet

भागेन रूपधारा स्यात्सार्धा सार्धा च सेनकम्। वेदी भागत्रयोत्सेधा द्वेनासनपट्टकः

bhāgena rūpadhārā syātsārdhā sārdhā ca senakam| vedī bhāgatrayotsedhā dvenāsanapaṭṭakaḥ

सोर्ध्वभागेन कर्तव्यमूर्ध्वचन्द्रा वलोकनम्। आसनस्योर्ध्वतः स्तम्भाः सार्धपञ्चपदाः स्मृताः

sordhvabhāgena kartavyamūrdhvacandrā valokanam| āsanasyordhvataḥ stambhāḥ sārdhapañcapadāḥ smṛtāḥ

भागेनोच्छालकं कार्यं शीर्षं सार्धपदोन्नतम्। पट्टः स्याद्द्विपदोत्सेधस्त्रिपदश्छाद्यविस्तरः

bhāgenocchālakaṃ kāryaṃ śīrṣaṃ sārdhapadonnatam| paṭṭaḥ syāddvipadotsedhastripadaśchādyavistaraḥ

लम्बनं तु तदर्धेन यथाशोभमथापि वा। ऊर्ध्वनानतरः पत्रस्य कक्प्यतेऽप्ययथाक्रमम्। कोणेषु कूटः कर्तव्यो विविधैः कर्मसम्भ्रमैः। विस्तारः स्याच्चतुर्भागस्तेषां षड्भाग उच्छ्रयः

lambanaṃ tu tadardhena yathāśobhamathāpi vā| ūrdhvanānataraḥ patrasya kakpyate'pyayathākramam| koṇeṣu kūṭaḥ kartavyo vividhaiḥ karmasambhramaiḥ| vistāraḥ syāccaturbhāgasteṣāṃ ṣaḍbhāga ucchrayaḥ

कर्णा घण्टासमायुक्ताः कूटमानं विधीयते। तत्र मृत्युक्रमात् कुर्यादेकैकं तदूर्ध्वतः

karṇā ghaṇṭāsamāyuktāḥ kūṭamānaṃ vidhīyate| tatra mṛtyukramāt kuryādekaikaṃ tadūrdhvataḥ

तेषां च तुल्यता कार्या विस्तारादुच्छ्रयादपि। चत्वार एककर्णे स्युरेवं सर्वेषु षोडश

teṣāṃ ca tulyatā kāryā vistārāducchrayādapi| catvāra ekakarṇe syurevaṃ sarveṣu ṣoḍaśa

सिंहकर्णस्य विस्तारामानं स्यादष्टभागिकम्। षड्भागस्तु तथोत्सेधो रथिकैश्च विभूषणम्

siṃhakarṇasya vistārāmānaṃ syādaṣṭabhāgikam| ṣaḍbhāgastu tathotsedho rathikaiśca vibhūṣaṇam

गुणद्वारसमायुक्तः शूरसेनाभिधानकः। सिंहकर्णो विधातव्यः सर्वकर्मसमाकुलः

guṇadvārasamāyuktaḥ śūrasenābhidhānakaḥ| siṃhakarṇo vidhātavyaḥ sarvakarmasamākulaḥ

सिंहकर्णोदयादूर्ध्वमुरोमञ्जरिका भवेत्। विस्तारादष्टभागासावुच्छ्रायान्नवभागिका

siṃhakarṇodayādūrdhvamuromañjarikā bhavet| vistārādaṣṭabhāgāsāvucchrāyānnavabhāgikā

लतापञ्चकसंयुक्ता मञ्जरी स्यात्सुशोभिता। ग्रीवा पादोनभागा स्यादण्डकं भागमुच्छ्रितम्

latāpañcakasaṃyuktā mañjarī syātsuśobhitā| grīvā pādonabhāgā syādaṇḍakaṃ bhāgamucchritam

चन्द्रि का चार्धभागेन कलशश्चैव भागिकः। कूटमूर्ध्वे द्वितीया स्यादुरोमञ्जरिका तथा

candri kā cārdhabhāgena kalaśaścaiva bhāgikaḥ| kūṭamūrdhve dvitīyā syāduromañjarikā tathā

भागात्तद्वादशविस्तीर्णा तु सार्धा न त्रिदशावाच्छ्रिता। भागमेकं भवेद्ग्रीवा सार्धभागेन चाण्डकम्

bhāgāttadvādaśavistīrṇā tu sārdhā na tridaśāvācchritā| bhāgamekaṃ bhavedgrīvā sārdhabhāgena cāṇḍakam

कपरिं चार्धभागेन कलशश्च द्विभागिकः। उरःशिखरकान्यष्टौ भवन्त्येवं चतुर्दशम्

kapariṃ cārdhabhāgena kalaśaśca dvibhāgikaḥ| uraḥśikharakānyaṣṭau bhavantyevaṃ caturdaśam

द्वितीयकूटकस्योर्ध्वे कर्तव्या मूलमञ्जरी। भागषोडशविस्तारा पदाष्टादशकोदयः

dvitīyakūṭakasyordhve kartavyā mūlamañjarī| bhāgaṣoḍaśavistārā padāṣṭādaśakodayaḥ

स्कन्धमानं हि सर्वेषां यथोक्तं शतवास्तुनि। ग्रीवा सार्धपदांशा स्यादण्डकं द्विपदान्वितम्

skandhamānaṃ hi sarveṣāṃ yathoktaṃ śatavāstuni| grīvā sārdhapadāṃśā syādaṇḍakaṃ dvipadānvitam

कङ्कतीफलतुल्यानि कुर्यात् सर्वाण्डकानि च। द्विपदं चण्डिकायुग्मं कार्यं सामलसारकम्

kaṅkatīphalatulyāni kuryāt sarvāṇḍakāni ca| dvipadaṃ caṇḍikāyugmaṃ kāryaṃ sāmalasārakam

तस्योपरि स्यात्कलशो वर्तुलस्त्रिपदोच्छ्रितः। तोरणैर्मकरैः पत्रैः साग्रैश्च सवरालकैः

tasyopari syātkalaśo vartulastripadocchritaḥ| toraṇairmakaraiḥ patraiḥ sāgraiśca savarālakaiḥ

हस्तिमुण्डैः समाकीर्णमधरोगणभूषितम्। ईदृशं श्रीधरं कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्

hastimuṇḍaiḥ samākīrṇamadharogaṇabhūṣitam| īdṛśaṃ śrīdharaṃ kuryātsarvālaṅkārabhūṣitam

श्रीधरं कारयेद्यस्तु किर्त्त्यर्थमपि मानवः। इहैव लभते सौख्यममुत्रेन्द्र त्वमाप्नुयात्

śrīdharaṃ kārayedyastu kirttyarthamapi mānavaḥ| ihaiva labhate saukhyamamutrendra tvamāpnuyāt

भोगान् भुक्त्वा पुमान् स्वर्गं नीयते च परे पदे। सर्वपापविनिर्मुक्तः शान्तश्च स्यान्न संशयः

bhogān bhuktvā pumān svargaṃ nīyate ca pare pade| sarvapāpavinirmuktaḥ śāntaśca syānna saṃśayaḥ

श्रीधरः ।। हेमकूटमथ ब्रूमः शुभलक्षणसंयुतम्। सर्वविद्याधरस्थानमाश्रयः स पिनाकिनः

śrīdharaḥ || hemakūṭamatha brūmaḥ śubhalakṣaṇasaṃyutam| sarvavidyādharasthānamāśrayaḥ sa pinākinaḥ

चतुरश्रकृते क्षेत्रे षड्विंशत्यंशभाजिते। तत्र स्युः षड्पदाः कर्णाः शाला द्वादशभागिकाः

caturaśrakṛte kṣetre ṣaḍviṃśatyaṃśabhājite| tatra syuḥ ṣaḍpadāḥ karṇāḥ śālā dvādaśabhāgikāḥ

निर्गताश्च त्रिभिर्भागैर्भवन्त्येताश्चतुर्दिशम्। अष्टभागायता भूयो निर्गमश्च त्रिभिः पदैः

nirgatāśca tribhirbhāgairbhavantyetāścaturdiśam| aṣṭabhāgāyatā bhūyo nirgamaśca tribhiḥ padaiḥ

चतुःस्तम्भाश्चतुष्पार्श्वा दिक्षु सर्वास्वयं विधिः। कर्णशालान्तरं कार्यं पदेनैकेन विस्तृतम्

catuḥstambhāścatuṣpārśvā dikṣu sarvāsvayaṃ vidhiḥ| karṇaśālāntaraṃ kāryaṃ padenaikena vistṛtam

प्रविष्टं तत्पदेनैकं तदेवात्र जलान्तरम्। पदेन कर्णे कोणः स्यात्प्रत्यङ्गे पदविस्तृते

praviṣṭaṃ tatpadenaikaṃ tadevātra jalāntaram| padena karṇe koṇaḥ syātpratyaṅge padavistṛte

निर्गते चार्धभागेन सममाने मनोरमे। द्विपदा रथिका भद्रे निर्गतार्धपदेन सा

nirgate cārdhabhāgena samamāne manorame| dvipadā rathikā bhadre nirgatārdhapadena sā

चतुकर्णेषु कर्तव्यं मानषेमेवंधुनु धीमता। बाह्यभित्तेस्तु विस्तारस्त्रिपदः परिकीर्तितः

catukarṇeṣu kartavyaṃ mānaṣemevaṃdhunu dhīmatā| bāhyabhittestu vistārastripadaḥ parikīrtitaḥ

चतुःषष्टिपदो गर्भस्तद्भित्तिस्त्रिपदा भवेत्। त्रिपदं कर्णमानं स्याद्वारिमार्गेण सम्युतम्

catuḥṣaṣṭipado garbhastadbhittistripadā bhavet| tripadaṃ karṇamānaṃ syādvārimārgeṇa samyutam

पदार्धं वारिमार्गः स्यात्पदमस्य प्रवेशकः। शालाष्टपदविस्तीर्णा भागार्धेन विनिर्गता

padārdhaṃ vārimārgaḥ syātpadamasya praveśakaḥ| śālāṣṭapadavistīrṇā bhāgārdhena vinirgatā

चतुर्भागायता भद्रं पुनर्भागार्धनिर्गतम्। तलन्यासौ हेमकूटे विभक्तपदनिश्चयात्

caturbhāgāyatā bhadraṃ punarbhāgārdhanirgatam| talanyāsau hemakūṭe vibhaktapadaniścayāt

अस्याग्रे मण्डपं कुर्यान्महान्तं गुणपूजितम्। ऊर्ध्वं हेमकूटस्य द्विगुणं स्यात्कलाधिकम्

asyāgre maṇḍapaṃ kuryānmahāntaṃ guṇapūjitam| ūrdhvaṃ hemakūṭasya dviguṇaṃ syātkalādhikam

अधस्तादासनं तस्य सप्तभागसमुच्छ्रितम्। भागेनैकेन खुरके न मध्ये पूर्वमानयोः

adhastādāsanaṃ tasya saptabhāgasamucchritam| bhāgenaikena khurake na madhye pūrvamānayoḥ

अत ऊर्ध्वं पुनर्ब्रूमः पादमानमनुक्रमात्। सप्तभागोन्नतं कुर्याद्वेदीबन्धे सुशोभनम्

ata ūrdhvaṃ punarbrūmaḥ pādamānamanukramāt| saptabhāgonnataṃ kuryādvedībandhe suśobhanam

तस्यार्धं कुम्मकस्यार्धं भागेन कलशोन्नतिः। पदाधेनान्तरं पत्रं यथाशोभं विधीयते

tasyārdhaṃ kummakasyārdhaṃ bhāgena kalaśonnatiḥ| padādhenāntaraṃ patraṃ yathāśobhaṃ vidhīyate

सार्धं पदं पुनः प्रोक्ता कपोताली सुशोभना। दशभागोच्छ्रिता जङ्घा कर्तव्यातिसुलक्षणा

sārdhaṃ padaṃ punaḥ proktā kapotālī suśobhanā| daśabhāgocchritā jaṅghā kartavyātisulakṣaṇā

अस्योपरि विधातव्यं भरणै द्विपदोच्छ्रितम्। मेखलान्तरपत्रे तु विधीयेते पदत्रये

asyopari vidhātavyaṃ bharaṇai dvipadocchritam| mekhalāntarapatre tu vidhīyete padatraye

अधस्तान्मेखलायास्तु खुरकस्य तथोपरि। एकोनविंशतिं भागानन्तरं संप्रचक्षते

adhastānmekhalāyāstu khurakasya tathopari| ekonaviṃśatiṃ bhāgānantaraṃ saṃpracakṣate

कर्मप्रमाणमेतस्य पृथङ्मध्येऽभिधीयते। द्विपदं राजासेनं स्याद्वेदा---चतुष्पदा

karmapramāṇametasya pṛthaṅmadhye'bhidhīyate| dvipadaṃ rājāsenaṃ syādvedā---catuṣpadā

भवत्यासनपट्टस्य कल्पना भागमानतः। सार्धं भागद्वयं कार्यमूर्ध्वं चन्द्रा वलोकनम्

bhavatyāsanapaṭṭasya kalpanā bhāgamānataḥ| sārdhaṃ bhāgadvayaṃ kāryamūrdhvaṃ candrā valokanam

स्तम्भानासनपट्टार्धेन युञ्ज्यादष्टभागिकान्। भरणस्तम्भशीर्षे च प्रत्येकं पदके स्मृते

stambhānāsanapaṭṭārdhena yuñjyādaṣṭabhāgikān| bharaṇastambhaśīrṣe ca pratyekaṃ padake smṛte

द्विपदश्चार्धपट्टः स्याच्छाद्यकेन सुशोभितः। त्रिपदं छाद्यकं तत्र विस्तारेण प्रकीर्तितम्

dvipadaścārdhapaṭṭaḥ syācchādyakena suśobhitaḥ| tripadaṃ chādyakaṃ tatra vistāreṇa prakīrtitam

एतन्मानं समाख्यातमलिन्देषु चतुर्दिशम्। ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथयामो यथाक्रमम्

etanmānaṃ samākhyātamalindeṣu caturdiśam| ūrdhvamantarapatrasya kathayāmo yathākramam

षट्पदे कर्णविस्तारा सप्तांशा कर्णमञ्जरी। ग्रीवामर्धपदं कुर्यात्पदमेकं तथाण्डकम्

ṣaṭpade karṇavistārā saptāṃśā karṇamañjarī| grīvāmardhapadaṃ kuryātpadamekaṃ tathāṇḍakam

अर्धांशा चन्द्रि का च स्यादेकांशः कलशोच्छ्रयः। अस्योरोमञ्जरी कार्या विस्तारेण चतुष्पदा

ardhāṃśā candri kā ca syādekāṃśaḥ kalaśocchrayaḥ| asyoromañjarī kāryā vistāreṇa catuṣpadā

ग्रीवाण्डके विधातव्यं भागेनार्धेन कुम्भकः। सिंहकर्णस्तु कर्तव्यो द्विपदोऽस्यैव मध्यतः

grīvāṇḍake vidhātavyaṃ bhāgenārdhena kumbhakaḥ| siṃhakarṇastu kartavyo dvipado'syaiva madhyataḥ

इत्थं पञ्चाण्डकाः कर्णे हेमकूटेषु कीरिताः। अष्टांशविस्तृतं कुर्यादुदयेन च षट्पदम्

itthaṃ pañcāṇḍakāḥ karṇe hemakūṭeṣu kīritāḥ| aṣṭāṃśavistṛtaṃ kuryādudayena ca ṣaṭpadam

अलिन्दस्योर्ध्वभागस्तं सिंहकर्णं मनोरमम्। सिंहकर्णे द्विभाग्स्थो द्वादशांशकविस्तृताम्

alindasyordhvabhāgastaṃ siṃhakarṇaṃ manoramam| siṃhakarṇe dvibhāgstho dvādaśāṃśakavistṛtām

उरोमञ्जरिकां कुर्यात् त्रयोदशपदोच्छ्रिताम्। सप्तांशविस्तृतः स्कन्धो ग्रीवा च पदमुच्छ्रिता

uromañjarikāṃ kuryāt trayodaśapadocchritām| saptāṃśavistṛtaḥ skandho grīvā ca padamucchritā

अण्डकं सार्धभागेन चन्द्रि काधपदा स्मृता। आकाशलिङ्गं कुर्वीत द्विपदं सुमनोरमम्

aṇḍakaṃ sārdhabhāgena candri kādhapadā smṛtā| ākāśaliṅgaṃ kurvīta dvipadaṃ sumanoramam

विस्तारो मूलमञ्जर्या भागविंशतिसंमितः। उच्छायोऽस्यैकविंशत्या स्कन्धो द्वादशभागिकः

vistāro mūlamañjaryā bhāgaviṃśatisaṃmitaḥ| ucchāyo'syaikaviṃśatyā skandho dvādaśabhāgikaḥ

पञ्चभौमस्तु कर्तव्यो यथा चारुः स जायते। प्रथमा भूमिका तत्र पञ्चभागा विधीयते

pañcabhaumastu kartavyo yathā cāruḥ sa jāyate| prathamā bhūmikā tatra pañcabhāgā vidhīyate

परा परार्धभागेन न्यूना न्यूना विधीयते। स्कन्धमानं विधातव्यं पदेनैकेन चोन्नतम्

parā parārdhabhāgena nyūnā nyūnā vidhīyate| skandhamānaṃ vidhātavyaṃ padenaikena connatam

विभज्य दशधा कुर्याल्लताः पञ्चातिसुन्दरीः। हेमकूटस्य कर्णेषु प्रत्यङ्गे नरकिन्नराः

vibhajya daśadhā kuryāllatāḥ pañcātisundarīḥ| hemakūṭasya karṇeṣu pratyaṅge narakinnarāḥ

मन्ये तिलककूटाश्च कर्तव्यास्तु निरन्तराः। ईदृशी मञ्जरीहेमे विधेया कूटनिर्गता

manye tilakakūṭāśca kartavyāstu nirantarāḥ| īdṛśī mañjarīheme vidheyā kūṭanirgatā

ग्रीवा सार्धपदा प्रोक्तो विस्तारादष्टभागिका। अण्डकं द्विपदोत्सेधमेकादशपदायतम्

grīvā sārdhapadā prokto vistārādaṣṭabhāgikā| aṇḍakaṃ dvipadotsedhamekādaśapadāyatam

दण्डिका साधभागो च्चाविस्तारा नवभागिका। त्रिपदः कलशः कार्यो विस्तारेणोच्छ्रयेण च

daṇḍikā sādhabhāgo ccāvistārā navabhāgikā| tripadaḥ kalaśaḥ kāryo vistāreṇocchrayeṇa ca

एवंविधं विधत्ते यो हेमकूटं मनोरमम्। स क्रीडति पुमान्स्वर्गे यावत्क्रीडा पिनाकिनः

evaṃvidhaṃ vidhatte yo hemakūṭaṃ manoramam| sa krīḍati pumānsvarge yāvatkrīḍā pinākinaḥ

हेमकूटः। सुभद्रा ख्यमथ ब्रूमः प्रासादं भद्र भद्र कम्। सुभद्रो ऽयमतः प्रोक्तो भद्रे भद्रे यतोऽन्वितः

hemakūṭaḥ| subhadrā khyamatha brūmaḥ prāsādaṃ bhadra bhadra kam| subhadro 'yamataḥ prokto bhadre bhadre yato'nvitaḥ

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते। गर्भः षोडशभिर्भागैः स्कन्दः षट्पदविस्तृतः

caturaśrīkṛte kṣetre caturdaśavibhājite| garbhaḥ ṣoḍaśabhirbhāgaiḥ skandaḥ ṣaṭpadavistṛtaḥ

भित्तिः स्यात्पदविंशत्या तत्र कन्दसमाः सृताः। कर्णाः प्रत्यङ्गकोन्येषां प्रत्येकं पदविस्तरात्

bhittiḥ syātpadaviṃśatyā tatra kandasamāḥ sṛtāḥ| karṇāḥ pratyaṅgakonyeṣāṃ pratyekaṃ padavistarāt

द्व्यंशो मध्यगविस्तार उभयोर्निर्गतः पदम्। द्व्यंशः सरसि विस्तार आक्रान्तपदनिर्गमैः

dvyaṃśo madhyagavistāra ubhayornirgataḥ padam| dvyaṃśaḥ sarasi vistāra ākrāntapadanirgamaiḥ

द्विपदा बाह्यभित्तिः स्याद्विस्तारेण सुशोभिता। चतुष्पदायतः कर्णो भद्रं तस्य द्विभागिकम्

dvipadā bāhyabhittiḥ syādvistāreṇa suśobhitā| catuṣpadāyataḥ karṇo bhadraṃ tasya dvibhāgikam

निर्गमोऽस्यार्धभागेन स्यादेवं सुन्दरं कृम्। कर्णे कोणासु पदिका दिक्षु सर्वासु शोभनाः

nirgamo'syārdhabhāgena syādevaṃ sundaraṃ kṛm| karṇe koṇāsu padikā dikṣu sarvāsu śobhanāḥ

निगूढविस्तरः कार्यः सार्धं पञ्चपदोन्मितः। द्विपदो निर्गमस्तत्र सर्वदिक्षु विधीयते

nigūḍhavistaraḥ kāryaḥ sārdhaṃ pañcapadonmitaḥ| dvipado nirgamastatra sarvadikṣu vidhīyate

सलिलान्तरकं कुर्यादन्तरे कर्णभद्र योः। प्रविष्टं पदमानेन पदपादेन विस्तृतम्

salilāntarakaṃ kuryādantare karṇabhadra yoḥ| praviṣṭaṃ padamānena padapādena vistṛtam

ऊर्ध्वमानमथैतस्य यथावदभिधीयते। राजपीठं विधातव्यं भागार्धेनातिसुन्दरम्

ūrdhvamānamathaitasya yathāvadabhidhīyate| rājapīṭhaṃ vidhātavyaṃ bhāgārdhenātisundaram

ऊर्ध्वभागेन खुरकपीठं स्याच्चतुरंशकम्। द्विपदः कुम्भकोत्सेधः पादोनं सोमसूरकम्

ūrdhvabhāgena khurakapīṭhaṃ syāccaturaṃśakam| dvipadaḥ kumbhakotsedhaḥ pādonaṃ somasūrakam

भागार्धेनान्तरं पत्रं पादोनांशेन मेखलाः। षड्भागमुच्छ्रिता जङ्घा भागेन ग्रासपट्टिकाः

bhāgārdhenāntaraṃ patraṃ pādonāṃśena mekhalāḥ| ṣaḍbhāgamucchritā jaṅghā bhāgena grāsapaṭṭikāḥ

मेखलान्तरपत्रे च प्रत्येकं पदके स्मृते। पट्टादधरखुरादूर्ध्वं भागा सैकां दशान्तरम्

mekhalāntarapatre ca pratyekaṃ padake smṛte| paṭṭādadharakhurādūrdhvaṃ bhāgā saikāṃ daśāntaram

राजासनं पदं प्रोक्तमुत्सेधं नातिशोभनम्। अर्धेनात्यधिके कार्ये द्वे पदे वेदिकोच्छ्रयः

rājāsanaṃ padaṃ proktamutsedhaṃ nātiśobhanam| ardhenātyadhike kārye dve pade vedikocchrayaḥ

100

पदार्धमासनं कार्यं द्व्यंशं चन्द्रा वलोकनम्। ऊर्ध्वमासनपट्टस्य स्तम्भः पञ्चपदान्वितः

padārdhamāsanaṃ kāryaṃ dvyaṃśaṃ candrā valokanam| ūrdhvamāsanapaṭṭasya stambhaḥ pañcapadānvitaḥ

101

पञ्चपदान्वितः ।। भरणं स्तम्भशीर्षं च पदेन स्यात्समुच्छ्रितम्। छाद्यकेनावृतं कुर्यात्पदेनैकेन पट्टकम्

pañcapadānvitaḥ || bharaṇaṃ stambhaśīrṣaṃ ca padena syātsamucchritam| chādyakenāvṛtaṃ kuryātpadenaikena paṭṭakam

102

द्विपदस्थः प्रश्छाद्य विस्तारः पदेनैकेन लम्बनम्। ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य कथायामो यथास्थितम्

dvipadasthaḥ praśchādya vistāraḥ padenaikena lambanam| ūrdhvamantarapatrasya kathāyāmo yathāsthitam

103

चतुष्पदेषु कर्णेषु ये कर्णाः पदिकाः स्थिताः। तेषु षिखरकाः कार्या विस्तारोच्छ्रायतः पदम्

catuṣpadeṣu karṇeṣu ye karṇāḥ padikāḥ sthitāḥ| teṣu ṣikharakāḥ kāryā vistārocchrāyataḥ padam

104

कलशोनं तथा ग्रीवा पदार्धेन समुच्छ्रिता। द्विपदः सिंहकर्णस्तु विस्तारोच्छ्रायतः समः

kalaśonaṃ tathā grīvā padārdhena samucchritā| dvipadaḥ siṃhakarṇastu vistārocchrāyataḥ samaḥ

105

शिखिरोऽध विधातव्या त्रिपदी कर्णमञ्जरी। ऊर्ध्वं च त्रिपदा स स्याद्द्विपदा स्कन्धविस्तृतिः

śikhiro'dha vidhātavyā tripadī karṇamañjarī| ūrdhvaṃ ca tripadā sa syāddvipadā skandhavistṛtiḥ

106

सार्छभागेन कर्तव्यं सग्रीवं कलशाण्डकम्। सिंहप्रासादवत्कर्णा विधेयाः शुभलक्षणाः

sārchabhāgena kartavyaṃ sagrīvaṃ kalaśāṇḍakam| siṃhaprāsādavatkarṇā vidheyāḥ śubhalakṣaṇāḥ

107

मूलमानेन विस्तीर्णा निर्गूढस्योपरि स्थिताः। द्वितीयश्च तृतीयश्च तदूर्ध्वं च समुच्छ्रितः

mūlamānena vistīrṇā nirgūḍhasyopari sthitāḥ| dvitīyaśca tṛtīyaśca tadūrdhvaṃ ca samucchritaḥ

108

कर्णस्थकलशादूर्ध्वं कर्तव्या मूलमञ्जरी। विस्तारो दशभागांशानुच्छ्रायो द्वादशांशकः

karṇasthakalaśādūrdhvaṃ kartavyā mūlamañjarī| vistāro daśabhāgāṃśānucchrāyo dvādaśāṃśakaḥ

109

लताभिः पञ्चभिर्युक्ता विचित्रैश्चापि कर्मभिः। षट्पदोऽस्य स्मृतः स्कन्धो ग्रीवा चास्य चतुष्पदा

latābhiḥ pañcabhiryuktā vicitraiścāpi karmabhiḥ| ṣaṭpado'sya smṛtaḥ skandho grīvā cāsya catuṣpadā

110

विस्तारेण समाख्याता पादोनं पदमुच्छ्रिता। अण्डकां साङ्घ्रिभागेन षड्भागविस्तृतम्

vistāreṇa samākhyātā pādonaṃ padamucchritā| aṇḍakāṃ sāṅghribhāgena ṣaḍbhāgavistṛtam

111

पादोनं चन्द्रि काभागं कलशश्च द्विभागिकः। प्रासादं ये सुभद्रा ख्यं कारयन्ति सुलक्षणम्

pādonaṃ candri kābhāgaṃ kalaśaśca dvibhāgikaḥ| prāsādaṃ ye subhadrā khyaṃ kārayanti sulakṣaṇam

112

कल्पकोटिसहस्राणि भद्रं तेषां शिवाग्रतः। सुभद्रः ।। सर्वपापक्षयकरस्त्रिषु लोकेषु कीर्तितः

kalpakoṭisahasrāṇi bhadraṃ teṣāṃ śivāgrataḥ| subhadraḥ || sarvapāpakṣayakarastriṣu lokeṣu kīrtitaḥ

113

रिपुकेसरिसंज्ञोऽयं प्रासादः परिकीर्त्यते। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागविंशतिभाजिते

ripukesarisaṃjño'yaṃ prāsādaḥ parikīrtyate| caturaśrīkṛte kṣetre bhāgaviṃśatibhājite

114

द्विपदा बाह्यभित्तिः स्यान्मध्यभित्तिश्च तावता। भ्रमणी द्विपदा कार्या विस्तारात्सर्वदिग्रताः

dvipadā bāhyabhittiḥ syānmadhyabhittiśca tāvatā| bhramaṇī dvipadā kāryā vistārātsarvadigratāḥ

115

गर्भोऽष्टविस्तृतः कर्णः कन्दसार्धभागिकः। चतुर्भागायतं भद्रं कुर्याद्भागेन निर्गतम्

garbho'ṣṭavistṛtaḥ karṇaḥ kandasārdhabhāgikaḥ| caturbhāgāyataṃ bhadraṃ kuryādbhāgena nirgatam

116

रथकोऽसौ समुद्दिष्टो विधातव्यश्चतुर्दिशम्। पार्श्वयोश्च प्रतिरथौ कार्यौ सार्धपदायतौ

rathako'sau samuddiṣṭo vidhātavyaścaturdiśam| pārśvayośca pratirathau kāryau sārdhapadāyatau

117

पदार्धेन विनिष्क्रान्तौ --- विविधेष्वपि। कर्णायामश्चतुर्भागो द्विपदं कर्णभद्र कम्

padārdhena viniṣkrāntau --- vividheṣvapi| karṇāyāmaścaturbhāgo dvipadaṃ karṇabhadra kam

118

पदार्धेन विनिष्क्रान्तं बाह्यकर्णे व्यवस्थितम्। पद पादेन विस्तीर्णं प्रविष्टं पदमात्रकम्

padārdhena viniṣkrāntaṃ bāhyakarṇe vyavasthitam| pada pādena vistīrṇaṃ praviṣṭaṃ padamātrakam

119

कार्यं जलान्तरं मध्ये कर्णस्य तिलकस्य च। द्व्यंशस्तिलकविस्तारः पदेनैकेन निर्गमः

kāryaṃ jalāntaraṃ madhye karṇasya tilakasya ca| dvyaṃśastilakavistāraḥ padenaikena nirgamaḥ

120

सुवर्णिताः स्युस्तिलका भद्र कोणव्यवस्थिताः। अष्टभागं भवेद्भद्रं पदत्रयविनिर्गतम्

suvarṇitāḥ syustilakā bhadra koṇavyavasthitāḥ| aṣṭabhāgaṃ bhavedbhadraṃ padatrayavinirgatam

121

चतसृष्वपि तद्दिक्षु कर्तव्यं स्तम्भभूषितम्। ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः प्रतिपत्रं सुखावहम्

catasṛṣvapi taddikṣu kartavyaṃ stambhabhūṣitam| ūrdhvamānamatha brūmaḥ pratipatraṃ sukhāvaham

122

ऊर्ध्वप्रमाणं द्विगुणं कर्तव्यं द्विकलाधिकम्। भागैरेकोनविंशत्या मध्ये कार्यस्तलोदयः

ūrdhvapramāṇaṃ dviguṇaṃ kartavyaṃ dvikalādhikam| bhāgairekonaviṃśatyā madhye kāryastalodayaḥ

123

एभ्यो मध्याद्विधातव्या वेदीबन्धाः सुशोभनाः। द्विपदः कुम्भकः सार्धं पदं तु कलशो भवेत्

ebhyo madhyādvidhātavyā vedībandhāḥ suśobhanāḥ| dvipadaḥ kumbhakaḥ sārdhaṃ padaṃ tu kalaśo bhavet

124

मेखलान्तरपत्रे तु कार्ये सार्धपदोन्नते। नवभागोन्नता जङ्घा द्विपदा रूपपट्टिका

mekhalāntarapatre tu kārye sārdhapadonnate| navabhāgonnatā jaṅghā dvipadā rūpapaṭṭikā

125

मेखलान्तरपत्रे तु विदधीत पदद्वयम्। मध्यं स्यात् षोडशपदं खुरकेऽस्य च

mekhalāntarapatre tu vidadhīta padadvayam| madhyaṃ syāt ṣoḍaśapadaṃ khurake'sya ca

126

राजसेना तथा वेदी तद्वदासनपट्टकम्। पदैः पञ्चभिरेतानिन् विदध्यादूर्ध्वमानतः

rājasenā tathā vedī tadvadāsanapaṭṭakam| padaiḥ pañcabhiretānin vidadhyādūrdhvamānataḥ

127

चन्द्रा वलोकनं कुर्याद्द्विपदं भागमानतः। उपर्यासनपट्टस्य स्तम्भः स्यात्सप्तभागिकः

candrā valokanaṃ kuryāddvipadaṃ bhāgamānataḥ| uparyāsanapaṭṭasya stambhaḥ syātsaptabhāgikaḥ

128

भरणं स्तम्भशीर्षं च द्विपदं चोर्ध्वमानतः। द्विपदः पट्टपिण्डः स्यात्त्रिपदश्छाद्यविस्तरः

bharaṇaṃ stambhaśīrṣaṃ ca dvipadaṃ cordhvamānataḥ| dvipadaḥ paṭṭapiṇḍaḥ syāttripadaśchādyavistaraḥ

129

ऊर्ध्वमन्तरपत्रस्य साम्प्रतं परिकीर्त्यते। चतुष्पदः कर्णशृङ्गमायामोच्छ्रायतः ---

ūrdhvamantarapatrasya sāmprataṃ parikīrtyate| catuṣpadaḥ karṇaśṛṅgamāyāmocchrāyataḥ ---

130

ग्रीवाण्डकं च भागेन चन्द्रि कार्धपदेन च। कलशश्चार्धभागेन कर्तव्योऽत्र न संशयः

grīvāṇḍakaṃ ca bhāgena candri kārdhapadena ca| kalaśaścārdhabhāgena kartavyo'tra na saṃśayaḥ

131

अस्योर्ध्वतः प्रकर्तव्या द्वितीया कर्णमञ्जरी। त्रिपदायामविस्तारा ग्रीवाण्डकलशा पदम्

asyordhvataḥ prakartavyā dvitīyā karṇamañjarī| tripadāyāmavistārā grīvāṇḍakalaśā padam

132

भद्र कर्णाश्रिते द्व्यंशो विस्तारस्तिलके स्मृतः। उच्छ्रयस्त्रिपदस्तस्य द्वितीयः स्यात्तदूर्ध्वतः

bhadra karṇāśrite dvyaṃśo vistārastilake smṛtaḥ| ucchrayastripadastasya dvitīyaḥ syāttadūrdhvataḥ

133

सार्धद्विपद उच्छ्रायो विस्तारो द्विपदः स्मृतः। सप्तभागोन्नतं तद्वद्विस्तारादष्टभागिकम्

sārdhadvipada ucchrāyo vistāro dvipadaḥ smṛtaḥ| saptabhāgonnataṃ tadvadvistārādaṣṭabhāgikam

134

सिंहकर्णौ प्रकुर्वीत सुसूत्रमानपूर्वकम्। उरोमञ्जरिका कार्या द्वितीया तिलकोर्ध्वतः

siṃhakarṇau prakurvīta susūtramānapūrvakam| uromañjarikā kāryā dvitīyā tilakordhvataḥ

135

अर्धभागायता मूले नवभागमितोच्छ्रया। तस्यास्तु स्कन्धविस्तारो भागैः स्यादर्धपञ्चमैः

ardhabhāgāyatā mūle navabhāgamitocchrayā| tasyāstu skandhavistāro bhāgaiḥ syādardhapañcamaiḥ

136

ग्रीवार्धभागमुत्सेधाद्भागेनामूलसारकम्। चन्द्रि का चार्धभागेन कलशो भागमुच्छ्रितः

grīvārdhabhāgamutsedhādbhāgenāmūlasārakam| candri kā cārdhabhāgena kalaśo bhāgamucchritaḥ

137

द्वितीया कर्णशृङ्गस्य स्यादूर्ध्वे मूलमञ्जरी। भागाद्वादशविस्तारा कलयाभ्यधिकोर्ध्वतः

dvitīyā karṇaśṛṅgasya syādūrdhve mūlamañjarī| bhāgādvādaśavistārā kalayābhyadhikordhvataḥ

138

स्कन्धःसप्तपदश प्रोक्तो ग्रीवा भागसमुछिता। अण्डस्य द्व्यंश उत्सेधो विस्तारः सप्तभागिकः

skandhaḥsaptapadaśa prokto grīvā bhāgasamuchitā| aṇḍasya dvyaṃśa utsedho vistāraḥ saptabhāgikaḥ

140

चन्द्रि कैकेन भागेन कलशस्तु द्विभागिकः। तलानागरिका कार्यानात्यन्तक्तनान्यत् कर्मात्र योजयेत्। जेस्मिन् विजयमिच्छन्ति भोगान् सुविपुलानपि। सर्वपापप्रणाशं च कार्यो वा रिपुकेसरी

candri kaikena bhāgena kalaśastu dvibhāgikaḥ| talānāgarikā kāryānātyantaktanānyat karmātra yojayet| jesmin vijayamicchanti bhogān suvipulānapi| sarvapāpapraṇāśaṃ ca kāryo vā ripukesarī

141

रिपुकेसरी। इदानीं प्रेषकं नाम प्रासादमभिदध्महे। निर्मितं धनदस्यार्थे पूर्वं विश्वकर्मणा

ripukesarī| idānīṃ preṣakaṃ nāma prāsādamabhidadhmahe| nirmitaṃ dhanadasyārthe pūrvaṃ viśvakarmaṇā

142

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते। विभज्यस्त्रिपदाकीर्णं चत्वारोऽपि विदिग्रताः

caturaśrīkṛte kṣetre caturdaśavibhājite| vibhajyastripadākīrṇaṃ catvāro'pi vidigratāḥ

143

कर्णमकर्णगर्भाद्य सूत्रं तेन समानि च। रक्तानि दत्त्वा सूत्राणि तदग्रद्वितयः स्मृताः

karṇamakarṇagarbhādya sūtraṃ tena samāni ca| raktāni dattvā sūtrāṇi tadagradvitayaḥ smṛtāḥ

144

सूत्रेण चतुरः कर्णान् दिक्स्थानुत्पातयेत् ततः। चत्वारोऽन्ये पुनः कर्णाः संसिद्धाः सर्वमेव हि

sūtreṇa caturaḥ karṇān diksthānutpātayet tataḥ| catvāro'nye punaḥ karṇāḥ saṃsiddhāḥ sarvameva hi

145

एवमष्टदला कर्णान् वृत्तानेवं प्रकल्पयेत्। भागप्रवेशविस्तारं कर्णान्ते च जलान्तरम्

evamaṣṭadalā karṇān vṛttānevaṃ prakalpayet| bhāgapraveśavistāraṃ karṇānte ca jalāntaram

146

शाला स्यात् षड्पदायामा त्रिपदोऽस्याश्च निर्गमः। द्विपदा बाह्यभित्तिः स्यात् षड्पदा कन्दविस्तृतिः

śālā syāt ṣaḍpadāyāmā tripado'syāśca nirgamaḥ| dvipadā bāhyabhittiḥ syāt ṣaḍpadā kandavistṛtiḥ

147

कन्दगर्भस्थितं तन्त्रं भ्रामयेत्कर्णकंवत। उत्पद्यते ततो वृत्तं समसूत्रं सुशोभनम्

kandagarbhasthitaṃ tantraṃ bhrāmayetkarṇakaṃvata| utpadyate tato vṛttaṃ samasūtraṃ suśobhanam

148

कुर्वीत तस्य मध्ये तु कन्दं षोडशपत्रकम्। भित्तिकन्दान्तराले यच्छेषं स्याद्धमन्तिका

kurvīta tasya madhye tu kandaṃ ṣoḍaśapatrakam| bhittikandāntarāle yaccheṣaṃ syāddhamantikā

149

पुष्पकस्य तलन्यासः पञ्चपुष्पाकृतिर्भवत्। इदानीमूर्ध्वमस्यैव कथ्यते मानपूर्वकम्

puṣpakasya talanyāsaḥ pañcapuṣpākṛtirbhavat| idānīmūrdhvamasyaiva kathyate mānapūrvakam

150

एकोनत्रिंशदन्यूर्ध्वं सा स्युः पदान् पूर्वं यथाक्रमम्। अतो बहिर्विधातव्यः पीठबन्धः पदत्रयम्

ekonatriṃśadanyūrdhvaṃ sā syuḥ padān pūrvaṃ yathākramam| ato bahirvidhātavyaḥ pīṭhabandhaḥ padatrayam

151

जयो कुम्भः सपादांशः पादोनः स्यान्मसूरकः। अर्धेनान्तरपत्रं स्यात्कपोताली च तत्समा

jayo kumbhaḥ sapādāṃśaḥ pādonaḥ syānmasūrakaḥ| ardhenāntarapatraṃ syātkapotālī ca tatsamā

152

माला विद्याधरी काया पुष्पहस्तैरलङ्कृता। पदद्वादशकोत्सेधः स्यात्तुलोदयः

mālā vidyādharī kāyā puṣpahastairalaṅkṛtā| padadvādaśakotsedhaḥ syāttulodayaḥ

153

अस्य मध्ये विधातव्यो वेदीबन्धस्त्रिभागिकः। पदाधं खुरकं कुर्याद्भागेनैकेन कुम्भकम्

asya madhye vidhātavyo vedībandhastribhāgikaḥ| padādhaṃ khurakaṃ kuryādbhāgenaikena kumbhakam

154

मसूरकं पदार्धेन मेखला पदमानतः। षड्भागमुच्छ्रिता जङ्घा पुष्पके परिकीर्तिता

masūrakaṃ padārdhena mekhalā padamānataḥ| ṣaḍbhāgamucchritā jaṅghā puṣpake parikīrtitā

155

वरालग्रासमकरैः पुष्पविद्याधरैरपि। सूक्ष्मकर्णसमा कर्णा चास्य जङ्घा विधीयते

varālagrāsamakaraiḥ puṣpavidyādharairapi| sūkṣmakarṇasamā karṇā cāsya jaṅghā vidhīyate

156

भागेनैकेन भरणं भागेनैकेन पट्टिका। मेखलान्तरपत्रं च भागेनैकेन चोच्छ्रितम्

bhāgenaikena bharaṇaṃ bhāgenaikena paṭṭikā| mekhalāntarapatraṃ ca bhāgenaikena cocchritam

157

ऊर्ध्वतस्तलपट्टस्य पट्टस्योर्ध्वस्य मस्तकम्। भागैकादशका तावद्विधेया कर्णचर्चिता

ūrdhvatastalapaṭṭasya paṭṭasyordhvasya mastakam| bhāgaikādaśakā tāvadvidheyā karṇacarcitā

158

भागेन राजसेनं स्याद्द्विभागो वेदिकोच्छ्रिताः। भवेदासनपट्टश्च भागार्धेन समुन्नतः

bhāgena rājasenaṃ syāddvibhāgo vedikocchritāḥ| bhavedāsanapaṭṭaśca bhāgārdhena samunnataḥ

159

चन्द्रा वलोकनं कुर्याद्भागिकं त्र्यंशलम्बितम्। आसनस्योर्ध्वतः कुर्यात्स्तम्भं पञ्चपदं शुभम्

candrā valokanaṃ kuryādbhāgikaṃ tryaṃśalambitam| āsanasyordhvataḥ kuryātstambhaṃ pañcapadaṃ śubham

160

हीरग्रहणकं शीर्षं द्वयं सार्धैकभागतः। गुलापट्टश्च भागेन मल्लकाद्यं द्विभागिकम्

hīragrahaṇakaṃ śīrṣaṃ dvayaṃ sārdhaikabhāgataḥ| gulāpaṭṭaśca bhāgena mallakādyaṃ dvibhāgikam

161

भागेन लम्बितं तत्स्यात्सुसृष्टं सुमनोरमम्। एतस्योपरिभागेन कर्तव्या छेदपट्टिका

bhāgena lambitaṃ tatsyātsusṛṣṭaṃ sumanoramam| etasyoparibhāgena kartavyā chedapaṭṭikā

162

पदेनैकेन चास्योर्ध्वं कपोताल्यन्तरच्छदे। भागषट्केन विस्तीर्णे पञ्चभागसमुन्नतं

padenaikena cāsyordhvaṃ kapotālyantaracchade| bhāgaṣaṭkena vistīrṇe pañcabhāgasamunnataṃ

163

शूरसेनं प्रकुर्वीत मध्यवर्तालितोरणम्। वरालग्रासमकरैर्वराहगजसुण्डकैः

śūrasenaṃ prakurvīta madhyavartālitoraṇam| varālagrāsamakarairvarāhagajasuṇḍakaiḥ

164

एवमादिभिराकीर्णमलिदस्योपरिस्थितम्। कोणं कुर्यात्पुष्पकूटं पुष्पकर्मनिरन्तरम्

evamādibhirākīrṇamalidasyoparisthitam| koṇaṃ kuryātpuṣpakūṭaṃ puṣpakarmanirantaram

165

चतस्रो भूमयोऽस्य स्युताश्च न्यूनाः पुरः पुरः। प्रथमा भूमिका --- स्यात्परा परा

catasro bhūmayo'sya syutāśca nyūnāḥ puraḥ puraḥ| prathamā bhūmikā --- syātparā parā

166

आद्यस्य कोणकूटस्य विस्तारस्त्रिपदः स्मृतः। परेषां पुनरेषं स्यात्क्रमादूनोऽङ्घ्रिणाङ्घ्रिणा

ādyasya koṇakūṭasya vistārastripadaḥ smṛtaḥ| pareṣāṃ punareṣaṃ syātkramādūno'ṅghriṇāṅghriṇā

167

बाह्यात्परस्परं क्षेपमंशेनांशेन योजयेत्। मध्ये लतास्य कर्तव्या भागषट्केन विस्तृता

bāhyātparasparaṃ kṣepamaṃśenāṃśena yojayet| madhye latāsya kartavyā bhāgaṣaṭkena vistṛtā

168

स्कन्धे द्विपदविस्तारां विदध्यान्मध्यमञ्जरीम्। षड्गुणं सूत्रमादाय लतारेखां समालिखेत्

skandhe dvipadavistārāṃ vidadhyānmadhyamañjarīm| ṣaḍguṇaṃ sūtramādāya latārekhāṃ samālikhet

169

आलेखं च ततः कुर्यात्सुशुद्धं भागसुन्दरम्। भागेन वेदिकोत्सेधः षड्भागः स्कन्धविस्तरैः

ālekhaṃ ca tataḥ kuryātsuśuddhaṃ bhāgasundaram| bhāgena vedikotsedhaḥ ṣaḍbhāgaḥ skandhavistaraiḥ

170

भागेनैकेन च ग्रीवा द्वाभ्यां सामलसारकम्। विशालपद्मसदृशं विधेयं पद्मशीर्षकम्

bhāgenaikena ca grīvā dvābhyāṃ sāmalasārakam| viśālapadmasadṛśaṃ vidheyaṃ padmaśīrṣakam

171

चन्द्रि का पद्मपत्राभा द्वयमेतत्पदोच्छ्रितम्। त्र्यंशः स्यात्कलशोर्मृत्या जनकैरवकुड्मलः

candri kā padmapatrābhā dvayametatpadocchritam| tryaṃśaḥ syātkalaśormṛtyā janakairavakuḍmalaḥ

172

एवंविधं विधत्ते यः पुष्पकं सुमनोरमम्। तुष्येत्तस्य धनाधीशः शुभैर्याति व्रजेच्च सः

evaṃvidhaṃ vidhatte yaḥ puṣpakaṃ sumanoramam| tuṣyettasya dhanādhīśaḥ śubhairyāti vrajecca saḥ

173

पुष्पकः ।। ब्रूमो विजयभद्र स्य सुभद्र स्य च लक्षणम्। वल्लभः षण्मुखस्यायं बहुपुण्यविधायकः

puṣpakaḥ || brūmo vijayabhadra sya subhadra sya ca lakṣaṇam| vallabhaḥ ṣaṇmukhasyāyaṃ bahupuṇyavidhāyakaḥ

174

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे साष्टविंशतिभाजिते। कुर्यादष्टपदं कर्णभद्रं वास्य चतुष्पदम्

caturaśrīkṛte kṣetre sāṣṭaviṃśatibhājite| kuryādaṣṭapadaṃ karṇabhadraṃ vāsya catuṣpadam

175

पदेनैकेन निर्यातं सर्वकोणेष्वयं विधिः। उदकान्तरकं कार्यं पदकॢप्तं पदायतम्

padenaikena niryātaṃ sarvakoṇeṣvayaṃ vidhiḥ| udakāntarakaṃ kāryaṃ padakḷptaṃ padāyatam

176

दशभागायतं भद्रं कार्यं त्रिपदनिर्गतम्। दिक्षु विधेयः स्यान्मुखतो मुखमण्डपः

daśabhāgāyataṃ bhadraṃ kāryaṃ tripadanirgatam| dikṣu vidheyaḥ syānmukhato mukhamaṇḍapaḥ

177

त्रिपदा बाह्यतो भित्तिस्त्रिपदा चान्धकारिका। मध्ये प्रासादमानं तु कर्तव्यं षोडशांशकम्

tripadā bāhyato bhittistripadā cāndhakārikā| madhye prāsādamānaṃ tu kartavyaṃ ṣoḍaśāṃśakam

178

कर्णा चतुष्पदा कन्दे भद्रा ण्येषां पदद्वयम्। निष्क्रान्तानि पदेन स्युः कन्दकर्णाश्रितानि हि

karṇā catuṣpadā kande bhadrā ṇyeṣāṃ padadvayam| niṣkrāntāni padena syuḥ kandakarṇāśritāni hi

179

षट्पदं मध्यमङ्गं स्याद्द्विपदश्चास्य निर्गमः। कर्णशालान्तरं यत्स्यात् विधीयते

ṣaṭpadaṃ madhyamaṅgaṃ syāddvipadaścāsya nirgamaḥ| karṇaśālāntaraṃ yatsyāt vidhīyate

180

द्विपदा कन्दभित्तिः स्याद्गर्भो द्वादशभागिकः। ऊर्ध्वमानमिह प्रोक्तं द्विगुणं द्विकलाधिकम्

dvipadā kandabhittiḥ syādgarbho dvādaśabhāgikaḥ| ūrdhvamānamiha proktaṃ dviguṇaṃ dvikalādhikam

181

चतुर्विंशतिभागान्ते तुलोच्छ्रायस्य मध्यतः। ऊर्ध्वमानं तु यत्प्रोक्तं ग्रीवाण्डाद्यं ततो बहिः

caturviṃśatibhāgānte tulocchrāyasya madhyataḥ| ūrdhvamānaṃ tu yatproktaṃ grīvāṇḍādyaṃ tato bahiḥ

182

कार्यं तुलोदयं स्यांच वेदीबन्धॐऽशसप्तकम्। त्रिभागं कुम्भकः सूत्रं सार्धभागो मसूरकः

kāryaṃ tulodayaṃ syāṃca vedībandhaॐ'śasaptakam| tribhāgaṃ kumbhakaḥ sūtraṃ sārdhabhāgo masūrakaḥ

183

भागेनान्तरपत्रं स्यात्सार्धभागेन मेखला। जङ्घा द्वादशभिर्भागैर्द्व्यंशा वा गलपट्टिका

bhāgenāntarapatraṃ syātsārdhabhāgena mekhalā| jaṅghā dvādaśabhirbhāgairdvyaṃśā vā galapaṭṭikā

184

अन्धारिका च भागार्धं सार्धभागा वरण्डिका। भागेनान्तरपत्रं स्याद्रू पकर्मसमाकुलम्

andhārikā ca bhāgārdhaṃ sārdhabhāgā varaṇḍikā| bhāgenāntarapatraṃ syādrū pakarmasamākulam

185

ऊर्ध्वाधःपट्टयोर्मध्ये भागो भागैकविंशतिः। अतो मध्याद्विधातव्यं द्विपदं राजसेनकम्

ūrdhvādhaḥpaṭṭayormadhye bhāgo bhāgaikaviṃśatiḥ| ato madhyādvidhātavyaṃ dvipadaṃ rājasenakam

186

वेदी चतुष्पदा प्रोक्ता भागेनासनपट्टकः। पदद्वयेन सार्धेन कार्यं चन्द्रा वलोकनम्

vedī catuṣpadā proktā bhāgenāsanapaṭṭakaḥ| padadvayena sārdhena kāryaṃ candrā valokanam

187

नवभागोछ्रितः स्तम्भः पत्रकर्मसमाकुलः। भागेनैकेन भरणं शीर्षकं च द्विभागिकम्

navabhāgochritaḥ stambhaḥ patrakarmasamākulaḥ| bhāgenaikena bharaṇaṃ śīrṣakaṃ ca dvibhāgikam

188

उच्छालकमुभौ भागौ हारग्रहणमासिकम्। द्व्यंशा पट्टोच्छ्रितिर्भागचतुष्का बाह्यविस्तृतिः

ucchālakamubhau bhāgau hāragrahaṇamāsikam| dvyaṃśā paṭṭocchritirbhāgacatuṣkā bāhyavistṛtiḥ

189

द्व्यंशास्यालम्बनोर्ध्वे तु रूपकं चक पट्टिकाः। सा च भागत्रयेण स्यात्सुश्लिष्टा साधुचित्रिता

dvyaṃśāsyālambanordhve tu rūpakaṃ caka paṭṭikāḥ| sā ca bhāgatrayeṇa syātsuśliṣṭā sādhucitritā

190

कर्णकर्णेषु शृङ्गाणां विस्तृतिर्द्विपदा भवेत्। ऊर्ध्वमानं त्रिभागं स्याद्ग्रीवाण्डकलशैः सहः

karṇakarṇeṣu śṛṅgāṇāṃ vistṛtirdvipadā bhavet| ūrdhvamānaṃ tribhāgaṃ syādgrīvāṇḍakalaśaiḥ sahaḥ

191

मध्ये चतुष्पदा कर्मादुरोमञ्जरिका भवेत्। उच्छ्रायः षट्पदस्तस्या ग्रीवाण्डं द्विपदोच्छ्रितम्

madhye catuṣpadā karmāduromañjarikā bhavet| ucchrāyaḥ ṣaṭpadastasyā grīvāṇḍaṃ dvipadocchritam

192

भागेन कलशोत्सेधः स्यादेवं कर्णनिर्मितः। कर्णा --- पिण्डिका कार्या भद्र देशे तथोच्छ्रितः

bhāgena kalaśotsedhaḥ syādevaṃ karṇanirmitaḥ| karṇā --- piṇḍikā kāryā bhadra deśe tathocchritaḥ

193

कर्तव्यः सप्तभिर्भागैः सिंहकर्णः सुचर्चितः। कर्णद्वये तथा शृङ्गे तयोरूर्ध्वं चतुर्दिशम्

kartavyaḥ saptabhirbhāgaiḥ siṃhakarṇaḥ sucarcitaḥ| karṇadvaye tathā śṛṅge tayorūrdhvaṃ caturdiśam

194

उरोमञ्जरिकायामादुदया दश पञ्च च। तस्याश्चाष्टपदः कन्दो ग्रीवा भागसमुन्नता

uromañjarikāyāmādudayā daśa pañca ca| tasyāścāṣṭapadaḥ kando grīvā bhāgasamunnatā

195

द्विभागमण्डकं कार्यं चन्द्रि का पदमुच्छ्रिता। त्रिपदाः कलशास्तेषां मध्यगान्तरमञ्जरी

dvibhāgamaṇḍakaṃ kāryaṃ candri kā padamucchritā| tripadāḥ kalaśāsteṣāṃ madhyagāntaramañjarī

196

तला पञ्चकसंयुक्ता चरटक्रिययान्विता। भागविंशतिविस्तीर्णा कर्तव्या मूलमञ्जरी

talā pañcakasaṃyuktā caraṭakriyayānvitā| bhāgaviṃśativistīrṇā kartavyā mūlamañjarī

197

द्वाविंशतिसमुत्सेधा स्कन्धो द्वादशभागिकः। मध्या लता सू रसेनकर्मरूपसमाकुला

dvāviṃśatisamutsedhā skandho dvādaśabhāgikaḥ| madhyā latā sū rasenakarmarūpasamākulā

198

ग्रीवा सार्धपदोत्सेधा कार्या द्विपदमण्डकम्। भागेन चण्डिकां कुर्यात्कलशं तु चतुष्पदम्

grīvā sārdhapadotsedhā kāryā dvipadamaṇḍakam| bhāgena caṇḍikāṃ kuryātkalaśaṃ tu catuṣpadam

199

एकोनत्रिंशदण्डोऽयं प्रासादः शुभलक्षणः। षट्पदं पीठमाख्यातं चरितं पूर्वकर्मवत्

ekonatriṃśadaṇḍo'yaṃ prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ| ṣaṭpadaṃ pīṭhamākhyātaṃ caritaṃ pūrvakarmavat

200

आरोग्यं पुत्रलाभश्च भवेद्विजयकारिणाम्। तेषां तुष्यति षड्वक्रो भक्त्या ये विदधत्यमुम्

ārogyaṃ putralābhaśca bhavedvijayakāriṇām| teṣāṃ tuṣyati ṣaḍvakro bhaktyā ye vidadhatyamum

201

विजयभद्रः ।। अधुना श्रीनिवासाख्यः प्रासादः सम्यगुच्यते। तृप्त्यर्थमेव क्रियते जयश्रीस्तत्र तिष्ठति

vijayabhadraḥ || adhunā śrīnivāsākhyaḥ prāsādaḥ samyagucyate| tṛptyarthameva kriyate jayaśrīstatra tiṣṭhati

202

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्तेऽष्टादशभिः पदैः। अन्धारिका च भित्तेश्च पदे द्वे द्वे यथाक्रमम्

caturaśrīkṛte kṣetre bhakte'ṣṭādaśabhiḥ padaiḥ| andhārikā ca bhitteśca pade dve dve yathākramam

203

गर्भश्च षट्पदः कार्यः श्रीनिवासस्य सुन्दरः। कन्दे स्युर्द्विपदाः कर्णा भागेन सलिलान्तरम्

garbhaśca ṣaṭpadaḥ kāryaḥ śrīnivāsasya sundaraḥ| kande syurdvipadāḥ karṇā bhāgena salilāntaram

अथ मेर्वादिविंशिका नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः (cont. 2)

204

भद्रं चतुष्पदं कार्यं पदेनैकेन निर्गतम्। बाह्याः स्युस्त्रिपदाः कर्णा भद्रै श्च द्विपदैर्युताः

bhadraṃ catuṣpadaṃ kāryaṃ padenaikena nirgatam| bāhyāḥ syustripadāḥ karṇā bhadrai śca dvipadairyutāḥ

205

भद्रं चतुर्थकर्णेषु पदेनैकेन निर्गतम्। कोणकोणाश्च कर्तव्याः पदस्यार्धं समायताः

bhadraṃ caturthakarṇeṣu padenaikena nirgatam| koṇakoṇāśca kartavyāḥ padasyārdhaṃ samāyatāḥ

206

पदेनाम्बुधरः कार्यः प्रवेशाद्विस्तृतेरपि। विस्तारात् षट्पदं भद्रं पदद्वितयनिर्गमम्

padenāmbudharaḥ kāryaḥ praveśādvistṛterapi| vistārāt ṣaṭpadaṃ bhadraṃ padadvitayanirgamam

207

नीरस्यालान्तरे कार्या तिलका द्व्यंशविस्तृताः। पदेनैकेन निष्क्रान्ताः शोभिताश्चारुकर्मणा

nīrasyālāntare kāryā tilakā dvyaṃśavistṛtāḥ| padenaikena niṣkrāntāḥ śobhitāścārukarmaṇā

208

ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमः श्रीनिवासे यथाक्रमम्। खुरकस्योच्छ्रितिः पीठे पादोनं पदमिष्यते

ūrdhvamānamatha brūmaḥ śrīnivāse yathākramam| khurakasyocchritiḥ pīṭhe pādonaṃ padamiṣyate

209

कुर्यात्सपादोनांशेन जाड्यकुम्भ समुच्छ्रितम्। भागेनान्तरपत्रे तु भागेनैकेन मेखलाम्

kuryātsapādonāṃśena jāḍyakumbha samucchritam| bhāgenāntarapatre tu bhāgenaikena mekhalām

210

पीठोत्सेधश्चतुर्भागः श्रीनिवासे भवेदिति। वेदीबन्धस्य खुरको भागार्धेन समुन्नतः

pīṭhotsedhaścaturbhāgaḥ śrīnivāse bhavediti| vedībandhasya khurako bhāgārdhena samunnataḥ

अथ प्रासादस्तवनं नाम अष्टपञ्चाशोऽध्यायः

प्रासादानां चतुःषष्टिरिदानीमभिधीयते। या पूर्वं ब्रह्मणा दत्ता प्रासादा विश्वकर्मणे

prāsādānāṃ catuḥṣaṣṭiridānīmabhidhīyate| yā pūrvaṃ brahmaṇā dattā prāsādā viśvakarmaṇe

मर्मवेधस्थिता वास्तुदेवाः पूज्या यथोचितम्। पूज्यता च स्मृता तेषां प्रासादे मण्डपे ध्वजे

marmavedhasthitā vāstudevāḥ pūjyā yathocitam| pūjyatā ca smṛtā teṣāṃ prāsāde maṇḍape dhvaje

आसने वाहने तद्वत्सर्वोपकरणेष्वपि। प्रासादे यादृशश्छून्दस्तादृङ्मन्दपीठयोः

āsane vāhane tadvatsarvopakaraṇeṣvapi| prāsāde yādṛśaśchūndastādṛṅmandapīṭhayoḥ

तथा वास्तुविरुद्धं स्यात्प्रासादाङ्गे हिते विदुः। अष्टावष्टौ स्मृतास्तेषु त्रिदशानां पृथक्पृथक्

tathā vāstuviruddhaṃ syātprāsādāṅge hite viduḥ| aṣṭāvaṣṭau smṛtāsteṣu tridaśānāṃ pṛthakpṛthak

शम्भोर्हरेर्विरिञ्चस्य ग्रहाणामधिपस्य च। चण्डिकाया गणेशस्य श्रियाः सर्वदिवौकसाम्

śambhorharerviriñcasya grahāṇāmadhipasya ca| caṇḍikāyā gaṇeśasya śriyāḥ sarvadivaukasām

विमानः सर्वतोभद्रो गजपृष्ठोऽथ पद्मकः। पृषभो मुक्तकोणश्च नलिनो द्रा विडस्तथा

vimānaḥ sarvatobhadro gajapṛṣṭho'tha padmakaḥ| pṛṣabho muktakoṇaśca nalino drā viḍastathā

इत्येतेऽष्टौ समुद्दिष्टाः प्रासादास्त्रिपुरद्रुहः। गरुडो वर्धमानश्च शङ्खावर्तोऽथ पुष्पकः

ityete'ṣṭau samuddiṣṭāḥ prāsādāstripuradruhaḥ| garuḍo vardhamānaśca śaṅkhāvarto'tha puṣpakaḥ

गृहरस्वस्तिकश्चैव रुचकः पुण्ड्रवर्धनः। कार्या जनार्दनस्याष्टौ प्रासादाः पुरभूषणाः

gṛharasvastikaścaiva rucakaḥ puṇḍravardhanaḥ| kāryā janārdanasyāṣṭau prāsādāḥ purabhūṣaṇāḥ

मेरुमन्दरकैलासा हंसाख्यो भद्र एव च। उत्तुङ्गो मिश्रकश्चैव तथा मालाधरोऽष्टमः

merumandarakailāsā haṃsākhyo bhadra eva ca| uttuṅgo miśrakaścaiva tathā mālādharo'ṣṭamaḥ

इत्यष्टौ ब्रह्मणः प्रोक्ताः प्रासादाः पुरमध्यगाः। गवयश्चित्रकूटश्च किरणः सर्वसुन्दरः ॥१० । श्रीवत्सः पद्मनाभश्च वैराजो वृत्त एव च। एते कार्या रवेरष्टौ प्रासादाः शुभलक्षणाः

ityaṣṭau brahmaṇaḥ proktāḥ prāsādāḥ puramadhyagāḥ| gavayaścitrakūṭaśca kiraṇaḥ sarvasundaraḥ ||10 | śrīvatsaḥ padmanābhaśca vairājo vṛtta eva ca| ete kāryā raveraṣṭau prāsādāḥ śubhalakṣaṇāḥ

नन्द्यावर्तश्चैव चलभश्चर्णदिख्यः सिंह एव च। विचित्रो योगपीठश्च घण्टानादपताकिनौ

nandyāvartaścaiva calabhaścarṇadikhyaḥ siṃha eva ca| vicitro yogapīṭhaśca ghaṇṭānādapatākinau

अष्टावेते विधातव्याश्चण्डिकायाः सुरालयाः। गुहारसलोकश्च वेणुभद्रो ऽथ कुञ्जरः

aṣṭāvete vidhātavyāścaṇḍikāyāḥ surālayāḥ| guhārasalokaśca veṇubhadro 'tha kuñjaraḥ

तथा च हर्षविजयावुदकुम्भोऽथ मोदकः। एतान् विनायकस्याष्टौ प्रासादान् कारयेच्छुभान्

tathā ca harṣavijayāvudakumbho'tha modakaḥ| etān vināyakasyāṣṭau prāsādān kārayecchubhān

महापद्म हर्म्यननलमुज्जयन्तस्तथा परः। गन्धमादनसंज्ञं च शतशृङ्गानवष्ककौ

mahāpadma harmyananalamujjayantastathā paraḥ| gandhamādanasaṃjñaṃ ca śataśṛṅgānavaṣkakau

सुविभ्रान्तो हारीत्यष्टौ लक्ष्म्याः प्रकीर्तिताः। वृत्तो वृत्तायतश्चैत्यः किङ्किणीलयनाभिधः

suvibhrānto hārītyaṣṭau lakṣmyāḥ prakīrtitāḥ| vṛtto vṛttāyataścaityaḥ kiṅkiṇīlayanābhidhaḥ

पट्टिशो विभवाख्यश्च ततश्चारागणाष्टमः। कुर्वीत सर्वदेवानां प्रासादान् वास्तुशास्त्रवित्

paṭṭiśo vibhavākhyaśca tataścārāgaṇāṣṭamaḥ| kurvīta sarvadevānāṃ prāsādān vāstuśāstravit

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः

विमानमथ वक्ष्यामः प्रासादं शम्भुवल्लभम्। स्वर्गपातालमर्त्यानां त्रयाणामपि भूषणम्

vimānamatha vakṣyāmaḥ prāsādaṃ śambhuvallabham| svargapātālamartyānāṃ trayāṇāmapi bhūṣaṇam

सर्वेषां गृहवास्तूनां प्रासादानां च सर्वतः। प्रासादो मूलभूतोऽयं तथा च परिकर्मणाम्

sarveṣāṃ gṛhavāstūnāṃ prāsādānāṃ ca sarvataḥ| prāsādo mūlabhūto'yaṃ tathā ca parikarmaṇām

एकाशीतिपदे वास्तु विमाने पञ्चभूमिके। कर्णान्तयोः शतपदं प्रासादेष्वपरेषु तु

ekāśītipade vāstu vimāne pañcabhūmike| karṇāntayoḥ śatapadaṃ prāsādeṣvapareṣu tu

ब्रह्मासृजत्पञ्चभौमविमानानि पुरा रवेः। मूलकर्णानुगैर्भद्रै र्द्विगुणोच्छ्रायवन्ति च

brahmāsṛjatpañcabhaumavimānāni purā raveḥ| mūlakarṇānugairbhadrai rdviguṇocchrāyavanti ca

शेषभद्र स्य निष्कासो भद्र देवचतुष्टयम्। आकाशदेवताधारचत्र्यथा विदिक्षु च

śeṣabhadra sya niṣkāso bhadra devacatuṣṭayam| ākāśadevatādhāracatryathā vidikṣu ca

दशधा कृतविस्तारो विमाने सम्प्रकीर्तितः। पञ्चभाग्यप्रमाणश्च गर्भे भित्तिस्तदर्धतः

daśadhā kṛtavistāro vimāne samprakīrtitaḥ| pañcabhāgyapramāṇaśca garbhe bhittistadardhataḥ

प्राग्ग्रीवं भित्तिविस्तारं गर्भायामत्तथाग्रतः। ततः प्राग्ग्रीवविस्तारः क्षोभणीयः कराङ्गुलैः

prāggrīvaṃ bhittivistāraṃ garbhāyāmattathāgrataḥ| tataḥ prāggrīvavistāraḥ kṣobhaṇīyaḥ karāṅgulaiḥ

भागिको रथविस्तारः कर्णिका चार्धभागिकी। भागपञ्चकविस्तारं भद्रं यत्तत्प्रकीर्तितम्

bhāgiko rathavistāraḥ karṇikā cārdhabhāgikī| bhāgapañcakavistāraṃ bhadraṃ yattatprakīrtitam

भूणस्तोवहेस्तस्य निर्गमो भागिकः स्मृतः। भागार्धेन विधातव्यः क्षोभणो जलवर्त्मनः

bhūṇastovahestasya nirgamo bhāgikaḥ smṛtaḥ| bhāgārdhena vidhātavyaḥ kṣobhaṇo jalavartmanaḥ

कर्णिकां जलमागं च समसूत्रेण मापयेत्। अथोच्यते भूमिकानां स्तम्भानां चेह लक्षणम्

karṇikāṃ jalamāgaṃ ca samasūtreṇa māpayet| athocyate bhūmikānāṃ stambhānāṃ ceha lakṣaṇam

विस्ताराद्द्विगुणः स्कन्धः सर्वस्मिन् बुद्धनागरे। ---पञ्चभागा स्याज्जङ्घास्वसमुच्छ्रितिः

vistārāddviguṇaḥ skandhaḥ sarvasmin buddhanāgare| ---pañcabhāgā syājjaṅghāsvasamucchritiḥ

तिलकानां तथोच्छ्रायो विधातव्यो द्विभागिकः। तिलकस्य शिरोघण्टां चैकसूत्रेण मापयेत्

tilakānāṃ tathocchrāyo vidhātavyo dvibhāgikaḥ| tilakasya śiroghaṇṭāṃ caikasūtreṇa māpayet

जङ्घामानत्रिभागेन खुरपिण्डीं प्रकल्पयेत्। खुरकं वेदिबन्धं च समसूत्रेण मापयेत्

jaṅghāmānatribhāgena khurapiṇḍīṃ prakalpayet| khurakaṃ vedibandhaṃ ca samasūtreṇa māpayet

जङ्घामानत्रिभागेन खुरपिण्डीं प्रकल्पयेत्। खुरकं वेदिबन्धं च समसूत्रेण सूत्रयेत्

jaṅghāmānatribhāgena khurapiṇḍīṃ prakalpayet| khurakaṃ vedibandhaṃ ca samasūtreṇa sūtrayet

द्वितीयभूमिकोत्सेधं सिंहकर्णं विभूषयेत्। मस्तके घण्टया युक्ता चतुर्भागोच्छ्रिता च सा

dvitīyabhūmikotsedhaṃ siṃhakarṇaṃ vibhūṣayet| mastake ghaṇṭayā yuktā caturbhāgocchritā ca sā

ततस्तृतीयभूत्सेधः पदतुल्यांशवर्जितः। चतुर्थी भूमिका कार्या सार्धभागत्रयोच्छ्रिता

tatastṛtīyabhūtsedhaḥ padatulyāṃśavarjitaḥ| caturthī bhūmikā kāryā sārdhabhāgatrayocchritā

मञ्जरीस्तम्भयोर्मध्ये सवातायनमेखला। द्वितीया भूमिका या सा सिंहकर्णैरलङ्कृता

mañjarīstambhayormadhye savātāyanamekhalā| dvitīyā bhūmikā yā sā siṃhakarṇairalaṅkṛtā

तस्या द्वारं विधातव्यं कपाटद्वयसंयुतम्। स्यावर्द्धात्पाटितं द्वारं तृतीयायां सदा भुवि

tasyā dvāraṃ vidhātavyaṃ kapāṭadvayasaṃyutam| syāvarddhātpāṭitaṃ dvāraṃ tṛtīyāyāṃ sadā bhuvi

पादेन द्विपदोत्सेधा तदूर्ध्वं वेदिमेखला। कैरवाणां दलेर्युक्ता कर्तव्या दृष्टिहारिभिः

pādena dvipadotsedhā tadūrdhvaṃ vedimekhalā| kairavāṇāṃ daleryuktā kartavyā dṛṣṭihāribhiḥ

वेदिका पञ्चविस्तारा कार्या भागसमुच्छ्रिता। ग्रीवार्धभागिकोत्सेधा घण्टैकं भागमुच्छ्रिता

vedikā pañcavistārā kāryā bhāgasamucchritā| grīvārdhabhāgikotsedhā ghaṇṭaikaṃ bhāgamucchritā

पञ्चभाग---विस्तारा घण्टाकोटिर्विधीयते। कुमान्दं वेदिबन्धं च घण्टाग्रं मस्तकोदयम्

pañcabhāga---vistārā ghaṇṭākoṭirvidhīyate| kumāndaṃ vedibandhaṃ ca ghaṇṭāgraṃ mastakodayam

मापयेत्समसूत्रेण समन्ताद्भूमिपञ्चके। व्यासार्धहस्तसङ्खयानि प्रवेशा प्रथमं क्षितेः

māpayetsamasūtreṇa samantādbhūmipañcake| vyāsārdhahastasaṅkhayāni praveśā prathamaṃ kṣiteḥ

अङ्गुलानि तदा द्व्यर्धो द्वितीयायाः प्रकीर्तिताः। संयोगादनयोर्यः स्यात्तृतीयायास्तमादिशेत्

aṅgulāni tadā dvyardho dvitīyāyāḥ prakīrtitāḥ| saṃyogādanayoryaḥ syāttṛtīyāyāstamādiśet

तदर्ध्यर्धश्चतुर्थ्यास्तु पञ्चम्याः शेष ईरितः। स्वमूलविस्तृतेर्भागस्तृतीयो वेदिकोर्ध्वतः

tadardhyardhaścaturthyāstu pañcamyāḥ śeṣa īritaḥ| svamūlavistṛterbhāgastṛtīyo vedikordhvataḥ

लतया विस्तृतिर्भद्रे युक्ताया जालवर्तमनः। वेदिदोग्रविधातव्यो सार्धसविस्तृतौ

latayā vistṛtirbhadre yuktāyā jālavartamanaḥ| vedidogravidhātavyo sārdhasavistṛtau

मञ्जर्याः स्तम्भसीमानां क्षोभयेत्पुष्टिमानतः। वेद्यां भागे शालायां निष्क्रामो मूलकोणतः

mañjaryāḥ stambhasīmānāṃ kṣobhayetpuṣṭimānataḥ| vedyāṃ bhāge śālāyāṃ niṣkrāmo mūlakoṇataḥ

स्थानैर्विचित्ररूपैः स्यात्सिंहकर्णैश्च भूषितः। पञ्चव्यासेन सूत्रेण रेखामस्य समालिखेत्

sthānairvicitrarūpaiḥ syātsiṃhakarṇaiśca bhūṣitaḥ| pañcavyāsena sūtreṇa rekhāmasya samālikhet

एतद्विमानं ललितं देवदेवस्य कारयेत्। विमानम् ।। संस्थानं सर्वतोभद्र स्येदानीमभिधीयते

etadvimānaṃ lalitaṃ devadevasya kārayet| vimānam || saṃsthānaṃ sarvatobhadra syedānīmabhidhīyate

जठरं बाह्यसीमा च तथा भित्त्यन्धकारिका। जङ्घोत्सेधश्च कर्णौ च यथा मेरोस्तथा भवेत्

jaṭharaṃ bāhyasīmā ca tathā bhittyandhakārikā| jaṅghotsedhaśca karṇau ca yathā merostathā bhavet

तथैव भद्र विस्तारः षड्भागेन समन्ततः। रथिके च द्विभागे स्तः कोणसंज्ञे च पार्श्वयोः

tathaiva bhadra vistāraḥ ṣaḍbhāgena samantataḥ| rathike ca dvibhāge staḥ koṇasaṃjñe ca pārśvayoḥ

मुष्टिप्रमाणं विस्तारं कर्तव्यमुदकान्तरम्। विस्ताराद्द्विगुणः स्कन्धस्योच्छ्रायो भागविंशतिः

muṣṭipramāṇaṃ vistāraṃ kartavyamudakāntaram| vistārāddviguṇaḥ skandhasyocchrāyo bhāgaviṃśatiḥ

पञ्चभागसमुत्सेधा जङ्घा कार्या सदा बुधैः। मेखलान्तरपत्रं च सार्धभागसमुच्छ्रितम्

pañcabhāgasamutsedhā jaṅghā kāryā sadā budhaiḥ| mekhalāntarapatraṃ ca sārdhabhāgasamucchritam

शृङ्गं भागत्रयोत्सेधं सग्रीवामलसारकम्। मूलशृङ्गस्य गर्भेण न्यस्येदुपरिभूमिकाम्

śṛṅgaṃ bhāgatrayotsedhaṃ sagrīvāmalasārakam| mūlaśṛṅgasya garbheṇa nyasyeduparibhūmikām

द्वितीयभूमिविस्तारं दशधा प्रविभाजयेत्। द्वौ भागौ शृङ्गविस्तारौ विधेयः पार्श्वयोर्द्वयोः

dvitīyabhūmivistāraṃ daśadhā pravibhājayet| dvau bhāgau śṛṅgavistārau vidheyaḥ pārśvayordvayoḥ

सग्रीवामलसारस्य तैः शृङ्गस्योदयस्थितिः। तस्य शृङ्गस्य गर्भेण कर्तव्योपरिभूमिका

sagrīvāmalasārasya taiḥ śṛṅgasyodayasthitiḥ| tasya śṛṅgasya garbheṇa kartavyoparibhūmikā

तस्या भूमेस्तु विस्तारं दशधा भाजयेत्पुनः। यः शेषः शिखरायामो तद्विंतिनंते विनिर्दिशेत्

tasyā bhūmestu vistāraṃ daśadhā bhājayetpunaḥ| yaḥ śeṣaḥ śikharāyāmo tadviṃtinaṃte vinirdiśet

विभजेद्वर्धमानं वा रुचकं वास्तुशोभनम्। कर्णान्तरे भद्र मध्ये वल्लभालभीं तत्र कारयेत्

vibhajedvardhamānaṃ vā rucakaṃ vāstuśobhanam| karṇāntare bhadra madhye vallabhālabhīṃ tatra kārayet

भूमिकाशिखरेणोर्ध्वं नवभूमिं विभेदयेत्। वेदिकामध्यसूत्रस्य कर्णतोर्ध्वभुवस्तथा

bhūmikāśikhareṇordhvaṃ navabhūmiṃ vibhedayet| vedikāmadhyasūtrasya karṇatordhvabhuvastathā

भूमिकोर्ध्वभुवश्चैव विस्तारं दशधा भवेत्। मूलसीमानुसारेण स्याच्छेदावधि संहृतिः

bhūmikordhvabhuvaścaiva vistāraṃ daśadhā bhavet| mūlasīmānusāreṇa syācchedāvadhi saṃhṛtiḥ

ग्रीवा मूलार्धभागे --- नामलसारकम्। चन्द्रि का चार्धभागेन --- कलशो भवेत्

grīvā mūlārdhabhāge --- nāmalasārakam| candri kā cārdhabhāgena --- kalaśo bhavet

सर्वतोभद्रः ।। गजस्य संस्थानमथ प्रासादस्याभिधीयते। चतुःषष्टिपदं वास्तु प्रासादस्य विभाजयेत्

sarvatobhadraḥ || gajasya saṃsthānamatha prāsādasyābhidhīyate| catuḥṣaṣṭipadaṃ vāstu prāsādasya vibhājayet

ततः सीमार्धसूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत्। पञ्चभागमिता जङ्घा मेखला सार्धभागिकी

tataḥ sīmārdhasūtreṇa pṛṣṭhato vṛttamālikhet| pañcabhāgamitā jaṅghā mekhalā sārdhabhāgikī

अग्रतः सूरसेनः स्यात्पृष्ठतः कुञ्जराकृतिः। सीमानमष्टधा कृत्वा विभजेन्नन्दने यथा

agrataḥ sūrasenaḥ syātpṛṣṭhataḥ kuñjarākṛtiḥ| sīmānamaṣṭadhā kṛtvā vibhajennandane yathā

द्वौ द्वौ च कर्णयोर्भागौ भद्रे षु चतुरो विदुः। विस्तारार्धेन जङ्घा स्याद्र थिकायाः पृथक्पृथक्

dvau dvau ca karṇayorbhāgau bhadre ṣu caturo viduḥ| vistārārdhena jaṅghā syādra thikāyāḥ pṛthakpṛthak

भागत्रयोच्छ्रितं शृङ्गं कर्णदेशे विधीयते। सप्तभागसमुत्सेधा वलभी मध्यसंश्रिता

bhāgatrayocchritaṃ śṛṅgaṃ karṇadeśe vidhīyate| saptabhāgasamutsedhā valabhī madhyasaṃśritā

समन्ताद्भद्र संस्थाना रेखाग्रीवाण्डकादिभिः। सिंहकर्णैश्च भद्रे षु प्रासादो गर्भ उच्यते

samantādbhadra saṃsthānā rekhāgrīvāṇḍakādibhiḥ| siṃhakarṇaiśca bhadre ṣu prāsādo garbha ucyate

वित्तसाध्यविहीनेन कर्तव्यः स्वस्तिके यथा। सर्ववत्तस्य स्युः पत्रनिभाः

vittasādhyavihīnena kartavyaḥ svastike yathā| sarvavattasya syuḥ patranibhāḥ

विस्तारोऽ ---थ जङ्घा च लतिनि स्वस्तिके यथा। उदकान्तर --- श्रीवत्से नन्दने यथा

vistāro' ---tha jaṅghā ca latini svastike yathā| udakāntara --- śrīvatse nandane yathā

पद्मः ।। ब्रूमोऽथ वृषभं स स्यात्पूर्वोकै रूपकर्मभिः। चतुर्भद्र श्चतुर्द्वारो विमानो सत्रिसाकृति

padmaḥ || brūmo'tha vṛṣabhaṃ sa syātpūrvokai rūpakarmabhiḥ| caturbhadra ścaturdvāro vimāno satrisākṛti

तेवृद्धिस्तत्प्रमाणाश्च सीमाशिखरकोदयैः। कर्णवेदकपोताली जङ्घाग्रे मस्तकेन च

tevṛddhistatpramāṇāśca sīmāśikharakodayaiḥ| karṇavedakapotālī jaṅghāgre mastakena ca

सार्धद्विभागविस्तारौरकैर्वामदक्षिणौ। कार्यौ भद्रं चतुर्भागं भागार्धं सलिलान्तरम्

sārdhadvibhāgavistāraurakairvāmadakṣiṇau| kāryau bhadraṃ caturbhāgaṃ bhāgārdhaṃ salilāntaram

स्तम्भद्वयं भवेत्तस्य सर्वभूम्यन्तरेषु च। एकः स्तम्भो विमाने स्याद्द्वौ स्तम्भौ वृषभे पुनः

stambhadvayaṃ bhavettasya sarvabhūmyantareṣu ca| ekaḥ stambho vimāne syāddvau stambhau vṛṣabhe punaḥ

एष भेदः समाख्यातो विमानस्य वृषस्य च। वृषभः ।। मुक्तकोणमथ ब्रूमस्तं भागैरष्टभिर्भजेत्

eṣa bhedaḥ samākhyāto vimānasya vṛṣasya ca| vṛṣabhaḥ || muktakoṇamatha brūmastaṃ bhāgairaṣṭabhirbhajet

मूलकर्णावुभौ भागौ भवतो वामदक्षिणौ। मध्यशृङ्गं चतुर्भागं प्रमाणं जठरस्य च

mūlakarṇāvubhau bhāgau bhavato vāmadakṣiṇau| madhyaśṛṅgaṃ caturbhāgaṃ pramāṇaṃ jaṭharasya ca

कर्णशृङ्गान्तयोर्मध्ये कुर्वीत सलिलान्तरम्। रथकौ पार्श्वयोः पूर्णौ भद्र देशे जलान्तरम्

karṇaśṛṅgāntayormadhye kurvīta salilāntaram| rathakau pārśvayoḥ pūrṇau bhadra deśe jalāntaram

विस्तारोत्सेधजङ्घाश्च सग्रीवामलसारकः। लतिनामिव कर्तव्याः प्रमाणेन समन्ततः

vistārotsedhajaṅghāśca sagrīvāmalasārakaḥ| latināmiva kartavyāḥ pramāṇena samantataḥ

मुक्तकोणः ।। ब्रूमोऽथ नलिनीं तस्याः प्रमाणं लक्षणान्वितम्। तस्यां तु मार्गस्यश्च देवगर्भः सुरालयः

muktakoṇaḥ || brūmo'tha nalinīṃ tasyāḥ pramāṇaṃ lakṣaṇānvitam| tasyāṃ tu mārgasyaśca devagarbhaḥ surālayaḥ

भित्तिविस्तृतिरायामो मुक्तकोणे यथा तथा। मध्यदेशे तु यच्छृङ्गं --- कर्णान्तरे च यत्

bhittivistṛtirāyāmo muktakoṇe yathā tathā| madhyadeśe tu yacchṛṅgaṃ --- karṇāntare ca yat

मुक्तकोणे यथा तच्च भेदः कर्मविभेदनात्। चतुरश्रे स्मृतो मध्ये कर्णशृङ्गे विचक्षणैः

muktakoṇe yathā tacca bhedaḥ karmavibhedanāt| caturaśre smṛto madhye karṇaśṛṅge vicakṣaṇaiḥ

नलिनः। ब्रमोऽथ मणिकं तस्य शालालिङ्गसमुद्गता। अलिन्दकार्धसीमायां सर्वतः स्याच्चतुष्किका

nalinaḥ| bramo'tha maṇikaṃ tasya śālāliṅgasamudgatā| alindakārdhasīmāyāṃ sarvataḥ syāccatuṣkikā

श्रेयः पुष्टिसुखार्थोऽयं मणिकोऽत्र विमानवत्। दशधा क्षेत्रसीम्नः स्याद्विभागः सर्वतोदिशम्

śreyaḥ puṣṭisukhārtho'yaṃ maṇiko'tra vimānavat| daśadhā kṣetrasīmnaḥ syādvibhāgaḥ sarvatodiśam

रथ --- कर्णिकार्धं च जलवर्त्माथ भद्र कम्। मूलगर्भस्तथोत्सेधो घण्टा स्तम्भान्तविस्तृता

ratha --- karṇikārdhaṃ ca jalavartmātha bhadra kam| mūlagarbhastathotsedho ghaṇṭā stambhāntavistṛtā

भूमिजङ्घासमुत्सेधः कपोताद्द्वारनिर्गमः। सिंहकर्णा विमानानि स्तम्भचित्रादिकास्तथा

bhūmijaṅghāsamutsedhaḥ kapotāddvāranirgamaḥ| siṃhakarṇā vimānāni stambhacitrādikāstathā

तोरणान्यथ माल्यानि तस्यालङ्करणानि च। नीलोत्पलदलाकारा मञ्जर्यः सर्वशोभनाः

toraṇānyatha mālyāni tasyālaṅkaraṇāni ca| nīlotpaladalākārā mañjaryaḥ sarvaśobhanāḥ

विमानमपरं ह्येतद्योनिरेकस्तयोर्द्वयोः। केवलं भद्र भेदेन मणिको द्रा विडोऽप्ययम्

vimānamaparaṃ hyetadyonirekastayordvayoḥ| kevalaṃ bhadra bhedena maṇiko drā viḍo'pyayam

मणिकः ।। प्रासादमथ वक्ष्यामो गरुडं सर्वसुन्दरम्। दशधा क्षेत्रविस्तारं तस्य पूर्वं विभाजयेत्

maṇikaḥ || prāsādamatha vakṣyāmo garuḍaṃ sarvasundaram| daśadhā kṣetravistāraṃ tasya pūrvaṃ vibhājayet

द्वौ भागौ रथिकाः कार्या मूलकर्णाद्विनिस्सृताः। भद्रं षड्भागविस्तारं पक्षवंशादिभेदितम्

dvau bhāgau rathikāḥ kāryā mūlakarṇādvinissṛtāḥ| bhadraṃ ṣaḍbhāgavistāraṃ pakṣavaṃśādibheditam

अलिन्दनिर्गमः कार्यः सीमार्धेन चतुर्दिशम्। मूलसीमा तु कर्तव्या सलिलान्तरवर्जिता

alindanirgamaḥ kāryaḥ sīmārdhena caturdiśam| mūlasīmā tu kartavyā salilāntaravarjitā

स्यान्मूलसीमविस्तारात्स्कन्धः स्याद्द्विगुणोच्छ्रितिः। प्रासादस्य समुच्छ्रायात्त्रिभागेन समेखलाम्

syānmūlasīmavistārātskandhaḥ syāddviguṇocchritiḥ| prāsādasya samucchrāyāttribhāgena samekhalām

जङ्घामन्तरपत्रेण कुं युक्तं कुर्वस्तसा। जीरकं वेदिबन्धं च भागत्रयसमुच्छ्रितम्

jaṅghāmantarapatreṇa kuṃ yuktaṃ kurvastasā| jīrakaṃ vedibandhaṃ ca bhāgatrayasamucchritam

अलिम्बानां समुत्सेधं शेखरार्धेन कारयेत्। षड्भागं स्कन्धविस्तारं विदधीत विचक्षणः

alimbānāṃ samutsedhaṃ śekharārdhena kārayet| ṣaḍbhāgaṃ skandhavistāraṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ

ग्रीवार्धभागमुत्सेधाद्भागमामलसारकम्। कुमुदं चार्धभागेन कुम्भः स्यादेकभागिकः

grīvārdhabhāgamutsedhādbhāgamāmalasārakam| kumudaṃ cārdhabhāgena kumbhaḥ syādekabhāgikaḥ

गरुडः ।। अथोच्यते वर्धमानो दशधा तं विभाजयेत्। पादोनांशद्वयं कुर्यात्पार्श्वयोः कर्णविस्तृतिम्

garuḍaḥ || athocyate vardhamāno daśadhā taṃ vibhājayet| pādonāṃśadvayaṃ kuryātpārśvayoḥ karṇavistṛtim

सपादपदविस्तारौ रथकौ वामदक्षिणौ। चतुर्भागोन्मितं भद्रं विस्तारेण प्रकीर्तितम्

sapādapadavistārau rathakau vāmadakṣiṇau| caturbhāgonmitaṃ bhadraṃ vistāreṇa prakīrtitam

विस्तारो द्विगुणोच्छ्रायं स्कन्धं यावत्प्रकल्पयेत्। खुरकस्याथ जङ्घाया मञ्जरीस्कन्धयोरपि

vistāro dviguṇocchrāyaṃ skandhaṃ yāvatprakalpayet| khurakasyātha jaṅghāyā mañjarīskandhayorapi

ग्रीवामलसारकादेः प्रमाणं गरुडे यथा। वर्धमानः ।। द्वाविंशतिकरायामः शङ्खावर्तोऽथ कथ्यते

grīvāmalasārakādeḥ pramāṇaṃ garuḍe yathā| vardhamānaḥ || dvāviṃśatikarāyāmaḥ śaṅkhāvarto'tha kathyate

मूलसीमावृत्तनाहस्तस्य स्यात्पद्मके यथा। भित्तिगर्भस्य विस्तारः पादेनार्धनवकमात्

mūlasīmāvṛttanāhastasya syātpadmake yathā| bhittigarbhasya vistāraḥ pādenārdhanavakamāt

अलिन्दमग्रतः कुर्यात्सिंहकर्णविभूषितम्। उत्सेधत्र्यंशतो जङ्घा वेद्यं तत्र विभागतः

alindamagrataḥ kuryātsiṃhakarṇavibhūṣitam| utsedhatryaṃśato jaṅghā vedyaṃ tatra vibhāgataḥ

आस्कन्धं वेदिकाबन्धाद्विस्तृतेर्द्विगुणोच्छ्रितिः। मेखलान्तरपत्रं च जङ्घामध्ये विधीयते

āskandhaṃ vedikābandhādvistṛterdviguṇocchritiḥ| mekhalāntarapatraṃ ca jaṅghāmadhye vidhīyate

भ्रमयेत्कर्णसूत्रेण बहिर्वृत्तं समन्ततः। कर्णदिक्पालयोर्मध्यं वृत्तसूत्रेण वर्तयन्

bhramayetkarṇasūtreṇa bahirvṛttaṃ samantataḥ| karṇadikpālayormadhyaṃ vṛttasūtreṇa vartayan

अवशिष्टं तलच्छन्दं स्वस्तिकस्येव कारयेत्। ग्रीवाममलसारं च कलशं वारिनिर्गमम्

avaśiṣṭaṃ talacchandaṃ svastikasyeva kārayet| grīvāmamalasāraṃ ca kalaśaṃ vārinirgamam

कुर्वीत स्वस्तिकस्येव विस्तारोत्सेधमानतः। शूलसीमानुसारेण च्छेदे संवरणं भवेत्

kurvīta svastikasyeva vistārotsedhamānataḥ| śūlasīmānusāreṇa cchede saṃvaraṇaṃ bhavet

तद्रू पमेव लतिनं वर्तयेद्वलनाकृतिम्। शङ्खावर्तः ।। ब्रूमोऽथ पुष्पकं स स्याद्विमानसदृशाकृतिः

tadrū pameva latinaṃ vartayedvalanākṛtim| śaṅkhāvartaḥ || brūmo'tha puṣpakaṃ sa syādvimānasadṛśākṛtiḥ

तावत्प्रमाणस्तद्वृद्धिः पञ्चभूश्चतुरश्रकः। विमानेन मानयुक्त यन्मञ्जर्या यच्च लक्षणम्

tāvatpramāṇastadvṛddhiḥ pañcabhūścaturaśrakaḥ| vimānena mānayukta yanmañjaryā yacca lakṣaṇam

तत्कार्यमत्र मञ्जर्या नतु कार्यं जलानतरम्। पुष्पकः ।। गृहराजमथ ब्रूमः स स्यात्कैलाससन्निभः

tatkāryamatra mañjaryā natu kāryaṃ jalānataram| puṣpakaḥ || gṛharājamatha brūmaḥ sa syātkailāsasannibhaḥ

विटङ्कनिर्गमाधारनिर्यूहैः सर्वतो वृतः। वलभ्या भूषितो मध्ये गवाक्षद्वारसंयुतः

viṭaṅkanirgamādhāraniryūhaiḥ sarvato vṛtaḥ| valabhyā bhūṣito madhye gavākṣadvārasaṃyutaḥ

कपोतस्तम्भपर्यन्तः शालाभञ्जीविराजितः। वेदिकाखण्डशालाद्यं क---परितो भवेत्

kapotastambhaparyantaḥ śālābhañjīvirājitaḥ| vedikākhaṇḍaśālādyaṃ ka---parito bhavet

कुवीत्य मल्लकच्छाद्यैः सिंहकर्णैश्च भूषितः। अलिन्दभेदतः प्राहुर्गृहराजमितं बुधाः

kuvītya mallakacchādyaiḥ siṃhakarṇaiśca bhūṣitaḥ| alindabhedataḥ prāhurgṛharājamitaṃ budhāḥ

कैलासस्येव संस्थानं स्यादस्योर्ध्वमधोऽपि च। गृहराजः ।। ब्रूमोऽथ स्वस्तिकं तस्य पूर्ववन्मानलक्षणम्

kailāsasyeva saṃsthānaṃ syādasyordhvamadho'pi ca| gṛharājaḥ || brūmo'tha svastikaṃ tasya pūrvavanmānalakṣaṇam

तेनैव लतिनं सर्वं कुर्वीतैनं विचक्षणः। यथा मूले विभक्ताः स्युर्लतिनस्वस्तिकादयः

tenaiva latinaṃ sarvaṃ kurvītainaṃ vicakṣaṇaḥ| yathā mūle vibhaktāḥ syurlatinasvastikādayaḥ

तथैषां स्कन्धभक्तानां मध्ये रेखां प्रकल्पयेत्। प्रासादः स्वस्तिको नाम स्यादेवं लक्षणान्वितः

tathaiṣāṃ skandhabhaktānāṃ madhye rekhāṃ prakalpayet| prāsādaḥ svastiko nāma syādevaṃ lakṣaṇānvitaḥ

सुधानासोदयः स्वस्य कर्तव्यः स---भागिकः। स्कन्धं यावत्समुत्सेधो विस्ताराद्द्विगुणो भवेत्

sudhānāsodayaḥ svasya kartavyaḥ sa---bhāgikaḥ| skandhaṃ yāvatsamutsedho vistārāddviguṇo bhavet

त्यवृद्भागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला चा---भागिकी। मध्यशाला द्विभागाश्च मूलसूत्रविभागतः

tyavṛdbhāgocchritā jaṅghā mekhalā cā---bhāgikī| madhyaśālā dvibhāgāśca mūlasūtravibhāgataḥ

कर्णा द्विभागिकाश्चैवं जलमार्गस्तु षोडश। अष्टौ शाला भवन्त्यस्मिन् कर्णाश्चाष्टौ समन्ततः

karṇā dvibhāgikāścaivaṃ jalamārgastu ṣoḍaśa| aṣṭau śālā bhavantyasmin karṇāścāṣṭau samantataḥ

प्राग्ग्रीवं बाह्यतः कुर्यात्सुखभागविचक्षणः। कलशश्चण्डिका ग्रीवा तद्वदामलसारकः

prāggrīvaṃ bāhyataḥ kuryātsukhabhāgavicakṣaṇaḥ| kalaśaścaṇḍikā grīvā tadvadāmalasārakaḥ

ऊर्ध्व ऊर्ध्वप्रमाणं च यथैवाद्य तथा भवेत्। स्वस्तिकः ।। रुचकं ब्रूमहे तस्य विभागो दशधा भवेत्

ūrdhva ūrdhvapramāṇaṃ ca yathaivādya tathā bhavet| svastikaḥ || rucakaṃ brūmahe tasya vibhāgo daśadhā bhavet

भागद्वयमितौ कर्णौ भद्रं षड्भागसम्मितम्। तेषां विनिर्गमं विद्याद्धस्तामात्रा प्रमाणतः

bhāgadvayamitau karṇau bhadraṃ ṣaḍbhāgasammitam| teṣāṃ vinirgamaṃ vidyāddhastāmātrā pramāṇataḥ

कुर्यादुदकमार्गांश्च प्रासादे रुचके क्वचित्। स्कन्धावशिष्टमुत्सेधो विस्ताराद्द्विगुणो भवेत्

kuryādudakamārgāṃśca prāsāde rucake kvacit| skandhāvaśiṣṭamutsedho vistārāddviguṇo bhavet

वेदिकायास्तु विस्तारः स्कन्धे षड्भागिकः स्मृतः। तृतीयांशेन कुर्वीत जङ्घामूर्ध्वं सुरोदयान्

vedikāyāstu vistāraḥ skandhe ṣaḍbhāgikaḥ smṛtaḥ| tṛtīyāṃśena kurvīta jaṅghāmūrdhvaṃ surodayān

100

जङ्घायाश्च त्रिभागेन कार्या खुरखरण्डिका। मेखलान्तरपत्रं च कुर्यादध्यर्धभागिकम्

jaṅghāyāśca tribhāgena kāryā khurakharaṇḍikā| mekhalāntarapatraṃ ca kuryādadhyardhabhāgikam

101

सार्धत्रिगुणसूत्रेण पूर्वा कर्कटना भवेत्। चतुर्गुणं मूलसूत्रेण मध्ये कर्कटना स्मृतौ

sārdhatriguṇasūtreṇa pūrvā karkaṭanā bhavet| caturguṇaṃ mūlasūtreṇa madhye karkaṭanā smṛtau

102

विभज्य दशधा स्कन्धविस्तारं तैः प्रकल्पयेत्। भद्रं चतुर्भिः कर्णाशुर्णांस्तु कुर्याद्भस्त्रिभिस्त्रिभिः

vibhajya daśadhā skandhavistāraṃ taiḥ prakalpayet| bhadraṃ caturbhiḥ karṇāśurṇāṃstu kuryādbhastribhistribhiḥ

103

स्वच्छाया भूमिकाः कार्या या वा मूलार्धभागिकीः। भागेनामलसारं च कुमुदं चार्धभागिकम्

svacchāyā bhūmikāḥ kāryā yā vā mūlārdhabhāgikīḥ| bhāgenāmalasāraṃ ca kumudaṃ cārdhabhāgikam

104

कुम्भं भागेन कुर्वीत प्रासादे रुचके बुधः। साधारणोऽयं सर्वेषां प्रासादस्तु दिवौकसाम्

kumbhaṃ bhāgena kurvīta prāsāde rucake budhaḥ| sādhāraṇo'yaṃ sarveṣāṃ prāsādastu divaukasām

105

रुचकः ।। पुण्ड्रवर्धनकं ब्रूमः प्रासादं वल्लभं हरेः। भ्रमयेन्मूलसीमास्पृग्वृत्तमादौ समन्ततः

rucakaḥ || puṇḍravardhanakaṃ brūmaḥ prāsādaṃ vallabhaṃ hareḥ| bhramayenmūlasīmāspṛgvṛttamādau samantataḥ

106

तच्छालाकर्णसंयुक्तं कर्तव्यं सर्वतोदिशम्। यश्छन्दः स्वस्तिकेऽस्य स्याद्द्विगुणः पुण्ड्रवर्धने

tacchālākarṇasaṃyuktaṃ kartavyaṃ sarvatodiśam| yaśchandaḥ svastike'sya syāddviguṇaḥ puṇḍravardhane

107

जङ्घोदकान्तभद्रा णामुच्छ्रायो विस्तृतिश्च या। स्वस्तिके कथिता सैव विज्ञेया पुण्ड्रवर्धने

jaṅghodakāntabhadrā ṇāmucchrāyo vistṛtiśca yā| svastike kathitā saiva vijñeyā puṇḍravardhane

108

पुण्ड्रवर्धनः ।। अथाभिधीयते मेरुर्दशधा तत्र भाजयेत्। सीमानं तस्य कुर्वीत शृङ्गं चापि विभागिकम्

puṇḍravardhanaḥ || athābhidhīyate merurdaśadhā tatra bhājayet| sīmānaṃ tasya kurvīta śṛṅgaṃ cāpi vibhāgikam

109

शेषं भागिकं भद्र मायमाने विधीयते। पदस्य षोडशौसेनं कर्तव्यमुदकान्तरम्

śeṣaṃ bhāgikaṃ bhadra māyamāne vidhīyate| padasya ṣoḍaśausenaṃ kartavyamudakāntaram

110

पदैः षोडशभिर्गर्भो विधातव्यः पदं पदम्। भित्तिरन्धारिका बाह्यभित्तिश्चास्य विधीयते

padaiḥ ṣoḍaśabhirgarbho vidhātavyaḥ padaṃ padam| bhittirandhārikā bāhyabhittiścāsya vidhīyate

111

भागषट्कोच्छ्रिता जङ्घा मेखला चैकभागिकी। शृङ्गं च त्रिपदोत्सेधं शिखरं स्याद्दशोच्छ्रितम्

bhāgaṣaṭkocchritā jaṅghā mekhalā caikabhāgikī| śṛṅgaṃ ca tripadotsedhaṃ śikharaṃ syāddaśocchritam

112

कर्तव्यं वास्तुशास्त्रज्ञैस्तस्यैकादशभूमिकम्। अर्धपञ्चमविस्तारः स्कन्धो ग्रीवार्धभागिका

kartavyaṃ vāstuśāstrajñaistasyaikādaśabhūmikam| ardhapañcamavistāraḥ skandho grīvārdhabhāgikā

113

उच्छ्रायेण विधातव्या भागिकोत्सेधमण्डकम्। भागाधिकं च कुमुदं भागिका कलशोच्छ्रितिः

ucchrāyeṇa vidhātavyā bhāgikotsedhamaṇḍakam| bhāgādhikaṃ ca kumudaṃ bhāgikā kalaśocchritiḥ

114

षड्गुणेनैव सूत्रेण रेखा तस्य प्रकीर्तिता। मेरुं मेरुगिरिप्रख्यमेवं यः कारयेदिमम्

ṣaḍguṇenaiva sūtreṇa rekhā tasya prakīrtitā| meruṃ merugiriprakhyamevaṃ yaḥ kārayedimam

115

शिलाभिरिष्टकाभिर्वा स महत्पुण्यमाप्नुयात्। मेरुः ।। लक्षणं मन्दरस्याथ प्रासादस्याभिधीयते

śilābhiriṣṭakābhirvā sa mahatpuṇyamāpnuyāt| meruḥ || lakṣaṇaṃ mandarasyātha prāsādasyābhidhīyate

116

गर्भस्यार्धेन निष्क्रान्तं भद्रं कुर्वीत मन्दरे। --- मेरुसङ्काशं विन्यस्येत् सर्वतोदिशम्

garbhasyārdhena niṣkrāntaṃ bhadraṃ kurvīta mandare| --- merusaṅkāśaṃ vinyasyet sarvatodiśam

117

वलभी मध्यदेशे तु शिखरोर्ध्वसमुद्धृता। सर्वमन्यत्प्रमाणं तु मेरोरिव भवेदिह

valabhī madhyadeśe tu śikharordhvasamuddhṛtā| sarvamanyatpramāṇaṃ tu meroriva bhavediha

118

मन्दरः ।। कैलासमथ वक्ष्यामो दशधा तं विभाजयेत्। भद्रं षड्भागविस्तारं मध्यदेशे विनिःसृतम्

mandaraḥ || kailāsamatha vakṣyāmo daśadhā taṃ vibhājayet| bhadraṃ ṣaḍbhāgavistāraṃ madhyadeśe viniḥsṛtam

119

कर्णद्विभागविस्ताराः सलिलान्तरवर्जिताः। गर्भस्यार्धेन विष्कासः कार्यो भद्र स्य सर्वतः

karṇadvibhāgavistārāḥ salilāntaravarjitāḥ| garbhasyārdhena viṣkāsaḥ kāryo bhadra sya sarvataḥ

120

लतिस्याखरं मध्ये शिखरार्धसमोदयम्। भित्तिगर्भभ्रमन्तीमां जङ्घामेखलयोरपि

latisyākharaṃ madhye śikharārdhasamodayam| bhittigarbhabhramantīmāṃ jaṅghāmekhalayorapi

121

विस्तारमुदयं चास्मिन् विदध्यात्स्कन्धशृङ्गयोः। मेरोरिवास्मिन् प्रासादे ववचद्व ग्रीवाण्डकस्य च

vistāramudayaṃ cāsmin vidadhyātskandhaśṛṅgayoḥ| merorivāsmin prāsāde vavacadva grīvāṇḍakasya ca

122

कैलासः ।। ब्रूमोऽथ हंसकमस्य स्याद्विभागो रुचके यथा। जलान्तरं विशेषोऽत्र शेषं भरुचकवद्भवेत्

kailāsaḥ || brūmo'tha haṃsakamasya syādvibhāgo rucake yathā| jalāntaraṃ viśeṣo'tra śeṣaṃ bharucakavadbhavet

123

हंसः ।। भद्र स्य लक्षणं ब्रूमो दशधा तं विभाजयेत्। गर्भविस्तारमानेन स्यादस्मिन् भद्र विस्तृतिः

haṃsaḥ || bhadra sya lakṣaṇaṃ brūmo daśadhā taṃ vibhājayet| garbhavistāramānena syādasmin bhadra vistṛtiḥ

124

सार्धद्विभागविस्तारौ रथकौ वामदक्षिणौ। गर्भार्धा तुल्यमायामात्प्राग्ग्रीवं चेहलं कारयेत्

sārdhadvibhāgavistārau rathakau vāmadakṣiṇau| garbhārdhā tulyamāyāmātprāggrīvaṃ cehalaṃ kārayet

125

प्राग्ग्रीवस्य समुत्सेधं शिखरार्धेन कारयेत्। वलभीं मध्यदेशेऽस्य सिंहकर्णसमन्विताम्

prāggrīvasya samutsedhaṃ śikharārdhena kārayet| valabhīṃ madhyadeśe'sya siṃhakarṇasamanvitām

126

लताजलेगवाक्षाद्याश्चतुष्काभिश्चतुर्दिशम्। भद्रो भवति शेषं तु स्यादत्र रुचके यथा

latājalegavākṣādyāścatuṣkābhiścaturdiśam| bhadro bhavati śeṣaṃ tu syādatra rucake yathā

127

भद्र म् ।। अथ तुङ्गं प्रवक्ष्यामो द्वितीयो ह्येष मन्दरः। भूषयेत्सिंहकर्णैस्तं लतामूर्ध्वं च कारयेत्

bhadra m || atha tuṅgaṃ pravakṣyāmo dvitīyo hyeṣa mandaraḥ| bhūṣayetsiṃhakarṇaistaṃ latāmūrdhvaṃ ca kārayet

128

भूमिभूमिसमुत्सेधः स्तम्भचित्रादिकं तथा। मेरोरिवात्र मध्ये तु मञ्जर्यः सर्वतोदिशम्

bhūmibhūmisamutsedhaḥ stambhacitrādikaṃ tathā| merorivātra madhye tu mañjaryaḥ sarvatodiśam

129

तुङ्गः ।। ब्रूमोऽथ मिश्रकं स स्यान्मानसंस्थानलक्षणैः। भौमो विमानवन्मध्ये शृङ्गं कैलासवद्भवेत्

tuṅgaḥ || brūmo'tha miśrakaṃ sa syānmānasaṃsthānalakṣaṇaiḥ| bhaumo vimānavanmadhye śṛṅgaṃ kailāsavadbhavet

130

मिश्रकः ।। अथ मालामाकारं तु तं कृत्वा गवाक्षैरुपशोभयेत्। यत्किञ्चिन्मानमध्यं तु तदाद्यस्येव प्रकल्पयेत्

miśrakaḥ || atha mālāmākāraṃ tu taṃ kṛtvā gavākṣairupaśobhayet| yatkiñcinmānamadhyaṃ tu tadādyasyeva prakalpayet

131

गवयः ।। चित्रकूटमथ ब्रूमो दशधा तं विभाजयेत्। प्राग्ग्रीवा निर्गता तस्य गर्भमानेन कारयेत्

gavayaḥ || citrakūṭamatha brūmo daśadhā taṃ vibhājayet| prāggrīvā nirgatā tasya garbhamānena kārayet

132

सार्धद्वयाधोविस्तारांस्तत्कर्णान् वामदक्षिणान्। उत्सेधस्य त्रिभागेन जङ्घोत्सेधं प्रकल्पयेत्

sārdhadvayādhovistārāṃstatkarṇān vāmadakṣiṇān| utsedhasya tribhāgena jaṅghotsedhaṃ prakalpayet

133

जङ्घोत्सेधत्रिभागेन विन्यस्येत्खुरपिण्डिकाम्। कपोतान्तरपत्रं च तत्र स्यादर्धभागिकम्

jaṅghotsedhatribhāgena vinyasyetkhurapiṇḍikām| kapotāntarapatraṃ ca tatra syādardhabhāgikam

134

शिखरोत्सेधमानं यत्तत्त्रयोदशभिः पदैः। तत्र भूमास्तदुत्सेधं कल्पयेदनुसारतः

śikharotsedhamānaṃ yattattrayodaśabhiḥ padaiḥ| tatra bhūmāstadutsedhaṃ kalpayedanusārataḥ

135

स्तास्तम्भसो भित्तिः कुर्यान्मुक्ताश्च परिकर्मणा। कूटच्छेदेन तत्कर्म विन्यस्येत् सर्वतोदिशम्

stāstambhaso bhittiḥ kuryānmuktāśca parikarmaṇā| kūṭacchedena tatkarma vinyasyet sarvatodiśam

136

भक्तमन्तरपत्रेण तलच्छन्दं तदूर्ध्वतः। द्वे द्वे कूटे ततो न्यस्येद्वामदक्षिणकर्णयोः

bhaktamantarapatreṇa talacchandaṃ tadūrdhvataḥ| dve dve kūṭe tato nyasyedvāmadakṣiṇakarṇayoḥ

137

शालामध्ये तु चत्वारि नामे कूटानि सर्वतः। भूमिकाः सिंहकर्णाश्च कपाटद्वारघट्टनाः

śālāmadhye tu catvāri nāme kūṭāni sarvataḥ| bhūmikāḥ siṃhakarṇāśca kapāṭadvāraghaṭṭanāḥ

138

शिखराणां समुत्सेधो यथैवाद्ये तथा भवेत्। चित्रकूटः ।। किरणः कथ्यते स स्यात्पद्मतुल्यः प्रमाणतः

śikharāṇāṃ samutsedho yathaivādye tathā bhavet| citrakūṭaḥ || kiraṇaḥ kathyate sa syātpadmatulyaḥ pramāṇataḥ

139

द्वात्रिंशदनारा नस्मिन् विदध्यात्षोडशाथवा। शालासु भेदः कर्णैः स्याच्छेषं मालाधरे यथा

dvātriṃśadanārā nasmin vidadhyātṣoḍaśāthavā| śālāsu bhedaḥ karṇaiḥ syāccheṣaṃ mālādhare yathā

140

किरणः ।। सर्वाङ्गसुन्दरं ब्रूमः कर्मभेदैरनेकधा। नानाशिल्पलताधारं प्रासादैर्बहुभिर्युतम्

kiraṇaḥ || sarvāṅgasundaraṃ brūmaḥ karmabhedairanekadhā| nānāśilpalatādhāraṃ prāsādairbahubhiryutam

141

तलच्छन्दतुल्यन्यासविरुक्तं बहुलक्षणम्। ना --- प्रासादे सर्वसुन्दरे

talacchandatulyanyāsaviruktaṃ bahulakṣaṇam| nā --- prāsāde sarvasundare

142

तोरणैः सिंहकर्णैश्च संयुक्तं परिकर्मभिः। प्रमाणमिह यत्किञ्चित्सर्व विद्यात्तदाद्यवत्

toraṇaiḥ siṃhakarṇaiśca saṃyuktaṃ parikarmabhiḥ| pramāṇamiha yatkiñcitsarva vidyāttadādyavat

143

सर्वसुन्दरः ।। श्रीवत्समथ वक्ष्यामो दशधा तं विभाजयेत्। भागत्रयेण कुर्वीत शालां तत्र विचक्षणः

sarvasundaraḥ || śrīvatsamatha vakṣyāmo daśadhā taṃ vibhājayet| bhāgatrayeṇa kurvīta śālāṃ tatra vicakṣaṇaḥ

144

सार्धभागप्रविस्तारौ रथकौ वामदक्षिणौ। मूलकर्णा भवन्त्यत्र भागद्वितयविस्तृताः

sārdhabhāgapravistārau rathakau vāmadakṣiṇau| mūlakarṇā bhavantyatra bhāgadvitayavistṛtāḥ

145

प्रासादहस्तमात्राभिः प्रत्येकं भद्र निर्गमः। द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं वापि चतुरङ्गुलमेव वा

prāsādahastamātrābhiḥ pratyekaṃ bhadra nirgamaḥ| dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vāpi caturaṅgulameva vā

146

भली मध्ये तु मञ्जर्यः कार्याः पद्मदलोपमाः। सर्वतः परिकर्म स्याद्र थिका कर्णसंश्रया

bhalī madhye tu mañjaryaḥ kāryāḥ padmadalopamāḥ| sarvataḥ parikarma syādra thikā karṇasaṃśrayā

147

आमलिश्चन्द्र शालाभिः स्कन्धान्तं परिपूरयेत्। खुरपिण्डा च जङ्घा च कुम्भाग्रं शिखरादि च

āmaliścandra śālābhiḥ skandhāntaṃ paripūrayet| khurapiṇḍā ca jaṅghā ca kumbhāgraṃ śikharādi ca

148

यत्किञ्चित्तत्प्रमाणेन वर्धमानसमं भवेत्। नन्द्यावर्तः ।। ब्रूमो वलभ्यं स भवेद्गृहराजस्य सन्निभः

yatkiñcittatpramāṇena vardhamānasamaṃ bhavet| nandyāvartaḥ || brūmo valabhyaṃ sa bhavedgṛharājasya sannibhaḥ

149

आयतश्चतुरश्रो वा प्रमाणेनैकतः समः। चतुरश्रस्तु विस्तारादुदयो द्विगुणो भवेत्

āyataścaturaśro vā pramāṇenaikataḥ samaḥ| caturaśrastu vistārādudayo dviguṇo bhavet

150

आध्यतन्त्रस्य पुनः सार्धः स्कन्धोच्छ्रायो विधीयते। विस्तारं दशधा समक्ष---तुरश्र समन्तः

ādhyatantrasya punaḥ sārdhaḥ skandhocchrāyo vidhīyate| vistāraṃ daśadhā samakṣa---turaśra samantaḥ

151

विभजे स्यात् ततो मानं पूर्वप्रासादसन्निभम्। स्वरूपं तस्य वक्ष्यामः श्रीवत्समिव तं भवेत्

vibhaje syāt tato mānaṃ pūrvaprāsādasannibham| svarūpaṃ tasya vakṣyāmaḥ śrīvatsamiva taṃ bhavet

152

यद्वा विमानरुचकवर्धमानादिसद्मना। छन्देनैकस्य कस्यापि प्रासादस्य विभाजयेत्

yadvā vimānarucakavardhamānādisadmanā| chandenaikasya kasyāpi prāsādasya vibhājayet

153

भूस्तम्भपरिकर्माणि विस्तारोसेधमेखलाः। सिंहकर्णरथा घण्टा तथा कुम्भाग्रषण्डकम्

bhūstambhaparikarmāṇi vistārosedhamekhalāḥ| siṃhakarṇarathā ghaṇṭā tathā kumbhāgraṣaṇḍakam

154

यत्किञ्चित्तत्प्रमाणेन यथैवाद्यं तथा भवेत्। वलभ्यः ।। सुपर्णस्य स्वरूपं च प्रमाणं चाभिधीयते

yatkiñcittatpramāṇena yathaivādyaṃ tathā bhavet| valabhyaḥ || suparṇasya svarūpaṃ ca pramāṇaṃ cābhidhīyate

155

विभक्तं सिंहरूपेण सर्वभद्रं निवेशयेत्। भागैश्चतुर्भिर्निष्क्रान्तं भद्रं गभयितः समम्

vibhaktaṃ siṃharūpeṇa sarvabhadraṃ niveśayet| bhāgaiścaturbhirniṣkrāntaṃ bhadraṃ gabhayitaḥ samam

156

द्वौ भागौ मूलकर्णौ तो षड्भागा भद्र विस्तृतिः। पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला तस्य भागिका

dvau bhāgau mūlakarṇau to ṣaḍbhāgā bhadra vistṛtiḥ| pañcabhāgocchritā jaṅghā mekhalā tasya bhāgikā

157

मूलजङ्घात्रिभागेन कुरवेदिसमुच्छ्रितिः। सच मध्ये तु शृङ्गे द्वे कर्तव्ये वामदक्षिणे

mūlajaṅghātribhāgena kuravedisamucchritiḥ| saca madhye tu śṛṅge dve kartavye vāmadakṣiṇe

158

उच्छ्रायाद्द्विपदे स्यातां विभक्ते सर्वतोदिशम्। मूलकर्णेषु शृङ्गाणां त्रिपदा स्यात्समुच्छ्रितिः

ucchrāyāddvipade syātāṃ vibhakte sarvatodiśam| mūlakarṇeṣu śṛṅgāṇāṃ tripadā syātsamucchritiḥ

159

--- सेवापि चतुरङ्गुलमेव वा। कुर्याज्जाला विस्तारं श्रीवत्से नन्दने यथा

--- sevāpi caturaṅgulameva vā| kuryājjālā vistāraṃ śrīvatse nandane yathā

160

विस्ताराद्द्विगुणोत्सेधः स्कन्धः षड्भागविस्तृतः। उत्सेधस्य त्रिभागेन जङ्घोत्सेधो विधीयते

vistārāddviguṇotsedhaḥ skandhaḥ ṣaḍbhāgavistṛtaḥ| utsedhasya tribhāgena jaṅghotsedho vidhīyate

161

तृतीयांशेन जङ्घायाः कुर्वीत खुरपिण्डिकाम्। मेखलान्तरपत्रं च विदध्यात्सार्धभागिकम्

tṛtīyāṃśena jaṅghāyāḥ kurvīta khurapiṇḍikām| mekhalāntarapatraṃ ca vidadhyātsārdhabhāgikam

162

विभाज्या दशभिर्भागैः पूर्ववत्स्कन्धविस्तृतिः। सार्धद्विगुणविस्तृत्या पूर्वा कर्कटना भवेत्

vibhājyā daśabhirbhāgaiḥ pūrvavatskandhavistṛtiḥ| sārdhadviguṇavistṛtyā pūrvā karkaṭanā bhavet

163

चतुर्गुणेन सूत्रेण मध्या कर्कटना भवेत्। श्रीवार्धभागमुत्सेधात्कुमुदं कुम्भकं पुनः

caturguṇena sūtreṇa madhyā karkaṭanā bhavet| śrīvārdhabhāgamutsedhātkumudaṃ kumbhakaṃ punaḥ

164

अस्मिन्नामलसारं च यथा चाद्ये तथा भवेत्। श्रीवत्सः ।। पद्मनाभमथ ब्रूमः पद्मशालाभिरन्वितम्

asminnāmalasāraṃ ca yathā cādye tathā bhavet| śrīvatsaḥ || padmanābhamatha brūmaḥ padmaśālābhiranvitam

165

द्वितीयः पद्मको ह्येष पद्ममालाधरः शुभः। सर्वमन्यत्प्रमाणं तु पद्मस्वस्तिकयोर्यथा

dvitīyaḥ padmako hyeṣa padmamālādharaḥ śubhaḥ| sarvamanyatpramāṇaṃ tu padmasvastikayoryathā

166

पद्मनाभः ।। वैराजमथ वक्ष्यामि स विज्ञेयो विमानवत्। रूपशिख---मुत्सेधस्तम्भग्रीव---रूपकम्

padmanābhaḥ || vairājamatha vakṣyāmi sa vijñeyo vimānavat| rūpaśikha---mutsedhastambhagrīva---rūpakam

167

सभातोरणनिर्यूहसिंहकर्णाश्च तादृशैः। साधारं चतुरश्रं च तं कुर्यात्पञ्चभूमिकम्

sabhātoraṇaniryūhasiṃhakarṇāśca tādṛśaiḥ| sādhāraṃ caturaśraṃ ca taṃ kuryātpañcabhūmikam

168

विमानसदृशाकारो वैराजोऽयमुदाहृतः। वैराजः ।। ब्रूमोऽथ वृत्तकं मूले चतुरश्रः प्रकीर्तितः

vimānasadṛśākāro vairājo'yamudāhṛtaḥ| vairājaḥ || brūmo'tha vṛttakaṃ mūle caturaśraḥ prakīrtitaḥ

169

जङ्घामूले ततोऽष्टाभिस्त्रिर्वृत्तो भागतृतीयके। मूलमध्याग्रतः पूर्णं तं कुर्यात्सर्वतोदिशम्

jaṅghāmūle tato'ṣṭābhistrirvṛtto bhāgatṛtīyake| mūlamadhyāgrataḥ pūrṇaṃ taṃ kuryātsarvatodiśam

170

भद्रा कारं च भद्रे षु विभागे चतुरश्रके। अष्टाश्रिवज्जकाकारा वृत्ते स्वस्तिकसन्निभम्

bhadrā kāraṃ ca bhadre ṣu vibhāge caturaśrake| aṣṭāśrivajjakākārā vṛtte svastikasannibham

171

यथा मूलविभागेन लतिनः स्वस्तिकोदयः। तथा वृद्धिप्रमाणाभ्यामयमप्याद्यवद्भवेत्

yathā mūlavibhāgena latinaḥ svastikodayaḥ| tathā vṛddhipramāṇābhyāmayamapyādyavadbhavet

172

वृत्तकः ।। नन्द्यावर्तमथ ब्रूमो दशधा तं विभाजयेत्। पादोमध्यंशविस्तारो कर्णौ कुर्वीत पार्श्वयोः

vṛttakaḥ || nandyāvartamatha brūmo daśadhā taṃ vibhājayet| pādomadhyaṃśavistāro karṇau kurvīta pārśvayoḥ

173

चतुर्भागप्रविस्तारं भद्र मस्य प्रकल्पयेत्। सपादपदिकं कुर्याच्छालाकर्णान्तरे रथम्

caturbhāgapravistāraṃ bhadra masya prakalpayet| sapādapadikaṃ kuryācchālākarṇāntare ratham

174

जलाधाररथं कर्णतः शालान्तेषु यथेष्टतः। ष---सु शिखरायामास्तन्मध्ये वलभी भवेत्

jalādhārarathaṃ karṇataḥ śālānteṣu yatheṣṭataḥ| ṣa---su śikharāyāmāstanmadhye valabhī bhavet

175

जलमार्गं च कुर्वीत शालाकर्णान्तमूलयोः। प्रमाणमन्यथा किञ्चिद्भूसिंहस्येव कारयेत्

jalamārgaṃ ca kurvīta śālākarṇāntamūlayoḥ| pramāṇamanyathā kiñcidbhūsiṃhasyeva kārayet

176

सुपर्णः ।। प्रमाणमथ सिंहस्य लक्षणं चाभिधीयते। दशधा क्षेत्रविस्तारं विभजेत् सर्वतः समम्

suparṇaḥ || pramāṇamatha siṃhasya lakṣaṇaṃ cābhidhīyate| daśadhā kṣetravistāraṃ vibhajet sarvataḥ samam

177

द्विभागौ मूलकर्णौ तु कर्तव्यौ वामदक्षिणौ। मूलभद्र स्य विस्तारः षड्भिर्भागैर्विधीयते

dvibhāgau mūlakarṇau tu kartavyau vāmadakṣiṇau| mūlabhadra sya vistāraḥ ṣaḍbhirbhāgairvidhīyate

178

विस्तारो द्विगुणः कार्यः स्कन्धोत्सेधप्रमाणतः। पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला सार्धभागिकी

vistāro dviguṇaḥ kāryaḥ skandhotsedhapramāṇataḥ| pañcabhāgocchritā jaṅghā mekhalā sārdhabhāgikī

179

खुरकं वेदिबन्धं च तत्त्रिभागेन कल्पयेत्। भागत्रयोच्छ्रितानि स्युः शृङ्गाणि च चतुर्दिशम्

khurakaṃ vedibandhaṃ ca tattribhāgena kalpayet| bhāgatrayocchritāni syuḥ śṛṅgāṇi ca caturdiśam

180

सिंहस्य कर्णवन्मध्ये वलभ्या भूषयेद्बुधः। सर्वमन्यत्प्रमाणं च सर्वतोभद्र वद्भवेत्

siṃhasya karṇavanmadhye valabhyā bhūṣayedbudhaḥ| sarvamanyatpramāṇaṃ ca sarvatobhadra vadbhavet

181

सिंहः। विचित्रकूटं वक्ष्यामो दशधा तं विभाजयेत्। द्विभागिको मूलभद्र स्य हस्ततुल्याङ्गुलो भवेत्

siṃhaḥ| vicitrakūṭaṃ vakṣyāmo daśadhā taṃ vibhājayet| dvibhāgiko mūlabhadra sya hastatulyāṅgulo bhavet

182

शालामध्यप्रदेशे तु वलभीं सन्निवेशयेत्। कूटे द्वे सर्वतो न्यस्येच्छ्लिष्टे---मूलक---योः

śālāmadhyapradeśe tu valabhīṃ sanniveśayet| kūṭe dve sarvato nyasyecchliṣṭe---mūlaka---yoḥ

183

एष भेदः समुद्दिष्टः शाला स्यात्कूटवर्जिता। प्रमाणमन्यत्सर्वं तु विज्ञेयं चित्रकूटवत्

eṣa bhedaḥ samuddiṣṭaḥ śālā syātkūṭavarjitā| pramāṇamanyatsarvaṃ tu vijñeyaṃ citrakūṭavat

184

चित्रकूटः ।। योगपीठमथ ब्रूमस्त्रिविष्टपमिवोत्तमम्। विभजेद्भागविंशत्या चतुरश्रं समन्ततः

citrakūṭaḥ || yogapīṭhamatha brūmastriviṣṭapamivottamam| vibhajedbhāgaviṃśatyā caturaśraṃ samantataḥ

185

कोष्ठान्यद्भागविस्तारा कुर्याद्दिक्षु विदिक्षु च। भागिकौ जलमार्गौ च विदध्याद्वामदक्षिणौ

koṣṭhānyadbhāgavistārā kuryāddikṣu vidikṣu ca| bhāgikau jalamārgau ca vidadhyādvāmadakṣiṇau

186

विस्तारात्तेषु गर्भः स्याद्भागत्रितयसंमितः। पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा कपोतान्तरवर्जिता

vistārātteṣu garbhaḥ syādbhāgatritayasaṃmitaḥ| pañcabhāgocchritā jaṅghā kapotāntaravarjitā

188

खुरकं वेदिबन्धं च कुर्याद्भागत्रयोच्छ्रितम्। विस्तारात्कुर्याद्दिक्षु द्विगुणोच्छ्रायः कार्योऽयं पञ्चभूमिकः। सिंहकर्णै रथैर्घण्टाभ्रमिकास्तम्भतोरणैः। रचनास्य विधातव्या कथिता पुष्पके तथा

khurakaṃ vedibandhaṃ ca kuryādbhāgatrayocchritam| vistārātkuryāddikṣu dviguṇocchrāyaḥ kāryo'yaṃ pañcabhūmikaḥ| siṃhakarṇai rathairghaṇṭābhramikāstambhatoraṇaiḥ| racanāsya vidhātavyā kathitā puṣpake tathā

189

सान्धारः केवलं कार्यः प्रासादोऽयं विचक्षणैः। योगपीठः ।। घण्टानादमथ ब्रूमः स भवेत्पञ्चभूमिकः

sāndhāraḥ kevalaṃ kāryaḥ prāsādo'yaṃ vicakṣaṇaiḥ| yogapīṭhaḥ || ghaṇṭānādamatha brūmaḥ sa bhavetpañcabhūmikaḥ

190

अष्टाश्रिकोणः कर्तव्यः संस्थानात्पुष्पकोऽपरः। भैरवो भद्र काली च स्थाप्य चात्र पाठको

aṣṭāśrikoṇaḥ kartavyaḥ saṃsthānātpuṣpako'paraḥ| bhairavo bhadra kālī ca sthāpya cātra pāṭhako

191

घण्टानादः ।। पताकिनमथ ब्रूमो वातोद्भूतमिवार---। लतिनं लतिनाकारं विभक्तं सर्वतोदिशम्

ghaṇṭānādaḥ || patākinamatha brūmo vātodbhūtamivāra---| latinaṃ latinākāraṃ vibhaktaṃ sarvatodiśam

192

तं चण्डिकायाः कुर्वीत रुचकं वर्धमानकम्। वृक्षपताकिनं वक्ष्यामि --- भृतं शाखिनं यथा

taṃ caṇḍikāyāḥ kurvīta rucakaṃ vardhamānakam| vṛkṣapatākinaṃ vakṣyāmi --- bhṛtaṃ śākhinaṃ yathā

193

पताकिनः ।। गुहाधरमथ ब्रूमः श्रीपुष्टिसौखदायिनम्। विभक्ते दशधा क्षेत्रे भद्रं स्याद्गर्भमानतः

patākinaḥ || guhādharamatha brūmaḥ śrīpuṣṭisaukhadāyinam| vibhakte daśadhā kṣetre bhadraṃ syādgarbhamānataḥ

194

अर्धेन मूलगर्भस्य कार्यो भद्र स्य निर्गमः। सार्धभागप्रविष्टारौ कर्णौ द्वौ द्वौ च पार्श्वयोः

ardhena mūlagarbhasya kāryo bhadra sya nirgamaḥ| sārdhabhāgapraviṣṭārau karṇau dvau dvau ca pārśvayoḥ

195

जलाधा मूलकर्णान्ते कर्तव्यः पार्श्वयोर्द्वयोः। तद्द्वारमध्यदेशे तु विन्यस्येत्स्तम्भतोरणम्

jalādhā mūlakarṇānte kartavyaḥ pārśvayordvayoḥ| taddvāramadhyadeśe tu vinyasyetstambhatoraṇam

196

विस्तारद्विगुणोत्सेधश्चतुःशृङ्गश्चतुर्मुखः। भूग्रीवामेखलाजङ्घाः कुम्भकामलसारके

vistāradviguṇotsedhaścatuḥśṛṅgaścaturmukhaḥ| bhūgrīvāmekhalājaṅghāḥ kumbhakāmalasārake

197

सिंहस्येव प्रकुर्वीत गुहाधारस्ततो भवेत्। द्वारभेदेन नामास्य प्रासादस्य विनिर्मितम्

siṃhasyeva prakurvīta guhādhārastato bhavet| dvārabhedena nāmāsya prāsādasya vinirmitam

198

गुहाधरः ।। कथयामोऽथ शालाकं दशधा तं विभाजयेत्। द्विभागिकौ मूलकर्णौ षड्भागा भद्र विस्तृतिः

guhādharaḥ || kathayāmo'tha śālākaṃ daśadhā taṃ vibhājayet| dvibhāgikau mūlakarṇau ṣaḍbhāgā bhadra vistṛtiḥ

विमानादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः (cont. 2)

199

द्वाराणि भद्र मध्ये स्युर्मूलद्वारसमानि तु। चतुर्बाहुश्चतुर्द्वारो द्वितीयो रुचको ह्यसौ

dvārāṇi bhadra madhye syurmūladvārasamāni tu| caturbāhuścaturdvāro dvitīyo rucako hyasau

200

द्वारमानेन नामास्य शालाक इति कीरितम्। प्रमाणमन्यद्यत्किञ्चिद्भद्र कस्येव तद्भवेत्

dvāramānena nāmāsya śālāka iti kīritam| pramāṇamanyadyatkiñcidbhadra kasyeva tadbhavet

201

शालाकः। इदानीं वेणुकं ब्रूमश्चतुरश्रं समं शुभम्। न कुर्याद्भद्र निष्क्राममात्रच्छत्रात्मनः शुभम्

śālākaḥ| idānīṃ veṇukaṃ brūmaścaturaśraṃ samaṃ śubham| na kuryādbhadra niṣkrāmamātracchatrātmanaḥ śubham

202

विस्तारद्विगुणोच्छ्रायः कुम्भाग्रं यचेदिष्यत्। शिखाद्विगुणमानस्य जङ्घा त्र्यंशेन कल्पते

vistāradviguṇocchrāyaḥ kumbhāgraṃ yacediṣyat| śikhādviguṇamānasya jaṅghā tryaṃśena kalpate

203

जङ्घात्रिभागमुत्सेधात्कार्या खुरवरण्डिका। कपोतान्तरपत्रं च कर्तव्यं साधभागिकम्

jaṅghātribhāgamutsedhātkāryā khuravaraṇḍikā| kapotāntarapatraṃ ca kartavyaṃ sādhabhāgikam

204

चतुर्भागोन सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत्। सर्वतः शोभनं कुर्यात्तं कपोतविनिर्गमे

caturbhāgona sūtreṇa veṇukośaṃ samālikhet| sarvataḥ śobhanaṃ kuryāttaṃ kapotavinirgame

205

मुखेऽस्य सिंहकर्णाः स्युश्चन्द्र शालाविवर्जिताः। प्रमाणमस्य यत्किञ्चिद्वेणुकं च विधीयते

mukhe'sya siṃhakarṇāḥ syuścandra śālāvivarjitāḥ| pramāṇamasya yatkiñcidveṇukaṃ ca vidhīyate

206

वेणुकम् । । इदानीं कुञ्जरं ब्रूमो गजलक्षणलक्षितम्। अर्धसूत्रेण तत्साम्नः पृष्ठतो वृत्तमालिखेत्

veṇukam | | idānīṃ kuñjaraṃ brūmo gajalakṣaṇalakṣitam| ardhasūtreṇa tatsāmnaḥ pṛṣṭhato vṛttamālikhet

207

चतुर्भागा भवेज्जङ्घा मेखला सार्धभागिका। वृत्ताकारं पृष्ठदेशे तं कुर्वीत विचक्षणः

caturbhāgā bhavejjaṅghā mekhalā sārdhabhāgikā| vṛttākāraṃ pṛṣṭhadeśe taṃ kurvīta vicakṣaṇaḥ

208

शालासु सिंहकर्णाः स्युः पार्श्वतः पृष्ठतोऽग्रतः। कर्णाश्च तस्य कर्तव्याः शृङ्गैः सर्वेऽपि पूरिताः

śālāsu siṃhakarṇāḥ syuḥ pārśvataḥ pṛṣṭhato'grataḥ| karṇāśca tasya kartavyāḥ śṛṅgaiḥ sarve'pi pūritāḥ

209

मध्यप्रदेशे वलभी कर्तव्या चातिशोभना। यत्किञ्चित्तत्प्रमाणं तु यथैवाद्ये तथा भवेत्

madhyapradeśe valabhī kartavyā cātiśobhanā| yatkiñcittatpramāṇaṃ tu yathaivādye tathā bhavet

210

कुञ्जरः ।। अथ हर्षं प्रवक्ष्यामश्चतुरश्रं मनोरमम्। विस्तारात्सार्ध उत्सेधः स्याद्ध्यटां मस्तकावधेः

kuñjaraḥ || atha harṣaṃ pravakṣyāmaścaturaśraṃ manoramam| vistārātsārdha utsedhaḥ syāddhyaṭāṃ mastakāvadheḥ

211

छाद्यरूपं च कुर्वीत चतुरश्रं चतुर्दिशम्। शुकनासं सुखातेन शोभितं परिकर्मणा

chādyarūpaṃ ca kurvīta caturaśraṃ caturdiśam| śukanāsaṃ sukhātena śobhitaṃ parikarmaṇā

212

जङ्घामेखलयोश्च---सुरपिण्डस्य चोच्छ्रितिः। घण्टाग्रं चन्द्र शाला च च्छाद्यकं च यदृच्छया

jaṅghāmekhalayośca---surapiṇḍasya cocchritiḥ| ghaṇṭāgraṃ candra śālā ca cchādyakaṃ ca yadṛcchayā

213

कुर्यात्प्रमाणमन्यच्च यथैव मनसः प्रियम्। हर्षणः ।। इदानीं विजयं ब्रूमः प्रासादं सार्धशोभनम्

kuryātpramāṇamanyacca yathaiva manasaḥ priyam| harṣaṇaḥ || idānīṃ vijayaṃ brūmaḥ prāsādaṃ sārdhaśobhanam

214

लतिनो वर्धमानेन --- विभाजयेत्। शुकनासोदयं न्यस्येदंशोनशिखरोदयम्

latino vardhamānena --- vibhājayet| śukanāsodayaṃ nyasyedaṃśonaśikharodayam

215

अग्रप्राग्ग्रीवकौ कार्यौ रथकौ वामदक्षिणौ। कर्तव्योर्ध्वलतश्चापं पूर्णः सर्वतोदिशम्

agraprāggrīvakau kāryau rathakau vāmadakṣiṇau| kartavyordhvalataścāpaṃ pūrṇaḥ sarvatodiśam

216

विजयो वर्धमानश्च प्रमाणेन समावुभौ। अलिन्दभेदान्नामास्य कृतं विजय इत्यदः

vijayo vardhamānaśca pramāṇena samāvubhau| alindabhedānnāmāsya kṛtaṃ vijaya ityadaḥ

217

महापद्मः। ब्रूमोऽथ हर्म्यं प्रासादं तं कुर्यादेकभूमिकम्। दारुजं चतुरश्रं च पट्टतुलाभित्तिभिः

mahāpadmaḥ| brūmo'tha harmyaṃ prāsādaṃ taṃ kuryādekabhūmikam| dārujaṃ caturaśraṃ ca paṭṭatulābhittibhiḥ

218

दण्डच्छाद्यं च कुर्वीत समन्ताच्च चतुष्किकाम्। ऊर्ध्वतस्तुम्बिकाक्रान्तं पद्मखण्डविभूषितम्

daṇḍacchādyaṃ ca kurvīta samantācca catuṣkikām| ūrdhvatastumbikākrāntaṃ padmakhaṇḍavibhūṣitam

219

मुखैः पत्रैर्गवाक्षैश्च वेदिकास्तम्भतोरणैः। वलभीशालभञ्जीभिः सिंहकर्णैश्च भूषयेत्

mukhaiḥ patrairgavākṣaiśca vedikāstambhatoraṇaiḥ| valabhīśālabhañjībhiḥ siṃhakarṇaiśca bhūṣayet

220

विस्तारमस्य हर्म्यस्य कुर्यादुच्छ्रयसंमितम्। हर्म्यः ।। इदानीमुज्जयन्तस्य लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे

vistāramasya harmyasya kuryāducchrayasaṃmitam| harmyaḥ || idānīmujjayantasya lakṣaṇaṃ sampracakṣmahe

221

कुर्याद्भूहर्म्यमानेऽत्र द्वारि मण्डपभूषितम्। चतुर्द्वारं च कुर्वीत सर्वतो मण्डपान्वितम्

kuryādbhūharmyamāne'tra dvāri maṇḍapabhūṣitam| caturdvāraṃ ca kurvīta sarvato maṇḍapānvitam

222

प्रमाणमन्यदप्यस्य हर्म्यस्येवाखिलं भवेत्। उज्जयन्तः ।। इदानीमभिधास्यामो गन्धमादनलक्षणम्

pramāṇamanyadapyasya harmyasyevākhilaṃ bhavet| ujjayantaḥ || idānīmabhidhāsyāmo gandhamādanalakṣaṇam

223

हर्म्यमानेन कर्तव्यः प्रासादो गन्धमादनः। अग्रतः पृष्ठदेशे च मण्डपं तस्य कारयेत्

harmyamānena kartavyaḥ prāsādo gandhamādanaḥ| agrataḥ pṛṣṭhadeśe ca maṇḍapaṃ tasya kārayet

224

चतुष्कीजालपक्ष्माद्या वामदक्षिणभागयोः। प्रमाणमस्य कर्तव्यं यथा हर्म्यस्य कीर्तितम्

catuṣkījālapakṣmādyā vāmadakṣiṇabhāgayoḥ| pramāṇamasya kartavyaṃ yathā harmyasya kīrtitam

225

गन्धमादनः। ब्रूमोऽथ शतशृङ्गं स त्रिविष्टपसमो भवेत्। विभजेद्भागविंशत्या पञ्च भौमं च कारयेत्

gandhamādanaḥ| brūmo'tha śataśṛṅgaṃ sa triviṣṭapasamo bhavet| vibhajedbhāgaviṃśatyā pañca bhaumaṃ ca kārayet

226

---द्विभागानि कूटानि सैकमण्डशतं भवेत्। भूमौ भूमौ च शृङ्गाणि भूविस्तारदशांशतः

---dvibhāgāni kūṭāni saikamaṇḍaśataṃ bhavet| bhūmau bhūmau ca śṛṅgāṇi bhūvistāradaśāṃśataḥ

227

प्रमाणमस्य यत्किञ्चित्तत्त्रिविष्टपवद्भवेत्। निरवद्यः ।। विभ्रान्तमथ वक्ष्यामः सर्वतोभद्र सन्निभम्

pramāṇamasya yatkiñcittattriviṣṭapavadbhavet| niravadyaḥ || vibhrāntamatha vakṣyāmaḥ sarvatobhadra sannibham

228

सान्धारं तं प्रकुर्वीत सर्वतो मण्डपैर्युतम्। गवाक्षा वेदिजालाद्याः कुर्याद्दिक्षु चतुष्किकाः

sāndhāraṃ taṃ prakurvīta sarvato maṇḍapairyutam| gavākṣā vedijālādyāḥ kuryāddikṣu catuṣkikāḥ

229

विभ्रान्तः ।। मनोहरमथ ब्रूमः स भवेन्मण्डपो यथा। साच्छाद्यतोरणैर्दिक्षु चतुर्द्वारः समण्डपः

vibhrāntaḥ || manoharamatha brūmaḥ sa bhavenmaṇḍapo yathā| sācchādyatoraṇairdikṣu caturdvāraḥ samaṇḍapaḥ

230

वेदिषण्डाम्बुमार्गाद्यैः प्रतोलीद्वारजालिकैः। सिंहपीठतलन्यासैः कलशैः परिपूरितः

vediṣaṇḍāmbumārgādyaiḥ pratolīdvārajālikaiḥ| siṃhapīṭhatalanyāsaiḥ kalaśaiḥ paripūritaḥ

231

वृत्तस्तम्भस्तुलाच्छन्नो बहिश्छाद्येन भूषितः। सिंहव्यालगजैः पत्रैर्मुखे सस्तम्भतोरणैः

vṛttastambhastulācchanno bahiśchādyena bhūṣitaḥ| siṃhavyālagajaiḥ patrairmukhe sastambhatoraṇaiḥ

232

पुनः कार्यं प्रमाणं तु यथाशोभं विधीयते। मनोहरः ।। वृत्तवृत्तायतौ ब्रूमस्तयोः कम्बुसमाकृतिः

punaḥ kāryaṃ pramāṇaṃ tu yathāśobhaṃ vidhīyate| manoharaḥ || vṛttavṛttāyatau brūmastayoḥ kambusamākṛtiḥ

233

वृत्तस्तत्र तलन्यासचतुरस्रॐशपञ्चकम्। वृत्ताद्यमूर्ध्वतो वृत्तं यथाशोभं समुत्थितम्

vṛttastatra talanyāsacaturasraॐśapañcakam| vṛttādyamūrdhvato vṛttaṃ yathāśobhaṃ samutthitam

234

कुर्यान्मुखायतं चान्यं सिंहकर्णान्वितं मुखे। वृत्तवृत्तायतौ ।। चैत्यस्य लक्षणं ब्रूमः स स्याच्छात्रयान्वितः

kuryānmukhāyataṃ cānyaṃ siṃhakarṇānvitaṃ mukhe| vṛttavṛttāyatau || caityasya lakṣaṇaṃ brūmaḥ sa syācchātrayānvitaḥ

235

अस्याकारः प्रमाणं च यथा वृत्ते तथा भवेत् । चैत्यः ।। किङ्किणीकमथ ब्रूमः पञ्चाण्डं नवभूमिकम्

asyākāraḥ pramāṇaṃ ca yathā vṛtte tathā bhavet | caityaḥ || kiṅkiṇīkamatha brūmaḥ pañcāṇḍaṃ navabhūmikam

236

वृत्तकूटाः शुभाः कार्याः सर्वेऽमी शुभलक्षणाः। किङ्किणीकः ।। इदानीं लयनं ब्रूमः स शैलखननाद्भवेत्

vṛttakūṭāḥ śubhāḥ kāryāḥ sarve'mī śubhalakṣaṇāḥ| kiṅkiṇīkaḥ || idānīṃ layanaṃ brūmaḥ sa śailakhananādbhavet

237

निःश्रेण्यारोहसोपाननिर्यूहकगवाक्षकान्। वेदीभ्रमविटङ्कांश्च प्रतोलीद्वारसंयुतान्

niḥśreṇyārohasopānaniryūhakagavākṣakān| vedībhramaviṭaṅkāṃśca pratolīdvārasaṃyutān

238

उत्कीर्णानाचरे तरप्राग्रीवन्मानं च । लयनम् ।। इदानीं पट्टिसं ब्रूमः प्रासादं वस्त्रसम्भवम्

utkīrṇānācare taraprāgrīvanmānaṃ ca | layanam || idānīṃ paṭṭisaṃ brūmaḥ prāsādaṃ vastrasambhavam

239

बोहातो जालपादैश्च वेदीषण्डैश्च मण्डितम्। कूर्मपृष्ठं प्रदातव्यमिच्छता शुभलक्षणम्

bohāto jālapādaiśca vedīṣaṇḍaiśca maṇḍitam| kūrmapṛṣṭhaṃ pradātavyamicchatā śubhalakṣaṇam

240

पट्टिसः ।। विभवः कथ्यते स स्यात् सुर्यामन्यसमाश्रयः। दारवे दारवो योज्यः शैलजे शैलसम्भवः

paṭṭisaḥ || vibhavaḥ kathyate sa syāt suryāmanyasamāśrayaḥ| dārave dāravo yojyaḥ śailaje śailasambhavaḥ

241

मृन्मये मृन्मयः कार्यश्चयने चयनोद्भवः। प्रत्यन्तग्रामखेटेषु दारुस्तम्भैर्विधीयते

mṛnmaye mṛnmayaḥ kāryaścayane cayanodbhavaḥ| pratyantagrāmakheṭeṣu dārustambhairvidhīyate

242

विभवस्यानुसारेण स कार्यो धार्मिकैस्त्रिभिः। विभवः ।। तारागणमथ ब्रूमः स भवेन्मण्डपाकृतिः

vibhavasyānusāreṇa sa kāryo dhārmikaistribhiḥ| vibhavaḥ || tārāgaṇamatha brūmaḥ sa bhavenmaṇḍapākṛtiḥ

243

वस्त्रचीरतुलाशाण्डो डोलाक्रीडाभ्रमैर्गृहैः। वस्त्रजैश्चित्ररूपाद्यैर्घण्टादर्पणतोरणैः

vastracīratulāśāṇḍo ḍolākrīḍābhramairgṛhaiḥ| vastrajaiścitrarūpādyairghaṇṭādarpaṇatoraṇaiḥ

244

ध्वजच्छत्रविमानाद्यैः किङ्किणीभिर्विराजितम्। यत्किञ्चित्सुन्दरं सर्वं तदत्र विनिवेशयेत्

dhvajacchatravimānādyaiḥ kiṅkiṇībhirvirājitam| yatkiñcitsundaraṃ sarvaṃ tadatra viniveśayet

245

तारागणः। अष्टाष्टकैर्द्वे च विशेषयोगात्। प्रासादषष्टिश्चतुरन्वितैषा । विमानमुख्याः कथिता य एतान्। जातायस्यैस शिल्पिगणाग्रणीः स्यात्

tārāgaṇaḥ| aṣṭāṣṭakairdve ca viśeṣayogāt| prāsādaṣaṣṭiścaturanvitaiṣā | vimānamukhyāḥ kathitā ya etān| jātāyasyaisa śilpigaṇāgraṇīḥ syāt

अथ श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः

षड्विंशतमथ ब्रूमः प्रासादान् नागरक्रियान्। साधारान् प्रथमस्तेषु श्रीकूटः श्रीमुखस्ततः

ṣaḍviṃśatamatha brūmaḥ prāsādān nāgarakriyān| sādhārān prathamasteṣu śrīkūṭaḥ śrīmukhastataḥ

श्रीधरो बदरश्चैव तथाभ्यः प्रियदर्शनः। कुलनन्दोऽन्तरिक्षश्च पुष्पभासो विशालकः

śrīdharo badaraścaiva tathābhyaḥ priyadarśanaḥ| kulanando'ntarikṣaśca puṣpabhāso viśālakaḥ

सङ्कीर्णोऽथ महानन्दो नन्द्यावर्तस्तथापरः। सौभाग्यश्च विभङ्गश्च विभवस्तदनन्तरम्

saṅkīrṇo'tha mahānando nandyāvartastathāparaḥ| saubhāgyaśca vibhaṅgaśca vibhavastadanantaram

बीभत्सकोऽथ श्रीतुङ्गो मानतुङ्गस्तथापरः। भवतो रुद्र संज्ञश्च भवद्वाह्योदरस्तचः

bībhatsako'tha śrītuṅgo mānatuṅgastathāparaḥ| bhavato rudra saṃjñaśca bhavadvāhyodarastacaḥ

निर्यूहोदरसंज्ञोऽन्यस्ततो ज्ञेयः समोदरः। नन्दिभद्रो भद्र कोशश्चित्रकूटस्ततः परम्

niryūhodarasaṃjño'nyastato jñeyaḥ samodaraḥ| nandibhadro bhadra kośaścitrakūṭastataḥ param

विमलो हर्षणो भद्र सङ्कीर्णस्तदनन्तरम्। ततो भद्र विशालाख्यो भद्र विष्कम्भ एव च

vimalo harṣaṇo bhadra saṅkīrṇastadanantaram| tato bhadra viśālākhyo bhadra viṣkambha eva ca

उज्जयन्ताभिधानश्च सुखे मेरुरथ मन्दरः। कैलासः कुम्भकाक्षश्च गृहराजश्च नामतः

ujjayantābhidhānaśca sukhe meruratha mandaraḥ| kailāsaḥ kumbhakākṣaśca gṛharājaśca nāmataḥ

एतेषां त्रिंशदुद्दिष्टा लक्षणं कथ्यतेऽधुना। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वादशांशविभाजिते

eteṣāṃ triṃśaduddiṣṭā lakṣaṇaṃ kathyate'dhunā| caturaśrīkṛte kṣetre dvādaśāṃśavibhājite

प्रासादं विभजेत् प्राज्ञः श्रीकूटं नाम शोभने। ज्येष्ठः स्याद्विंशतिर्हस्ता मध्यमो दश पञ्च च

prāsādaṃ vibhajet prājñaḥ śrīkūṭaṃ nāma śobhane| jyeṣṭhaḥ syādviṃśatirhastā madhyamo daśa pañca ca

कनीयान्दश विज्ञेयः प्रमाणं हस्तसङ्ख्यया। भद्रं षड्भागिकायासं कर्णाः कार्या द्विभागिकाः

kanīyāndaśa vijñeyaḥ pramāṇaṃ hastasaṅkhyayā| bhadraṃ ṣaḍbhāgikāyāsaṃ karṇāḥ kāryā dvibhāgikāḥ

तिलकं भागिकं कार्यं भागेनैकेन निर्गतम्। तस्माद्भागेन निष्क्रान्तं भद्र मस्य विधीयते

tilakaṃ bhāgikaṃ kāryaṃ bhāgenaikena nirgatam| tasmādbhāgena niṣkrāntaṃ bhadra masya vidhīyate

भागिकी बाह्यभित्तिः स्याद्द्विपदा चान्धकारिका। भागिकी गर्भभित्तिश्च गर्भः कार्यश्चतुष्पदः

bhāgikī bāhyabhittiḥ syāddvipadā cāndhakārikā| bhāgikī garbhabhittiśca garbhaḥ kāryaścatuṣpadaḥ

अधश्छन्दः समुद्दिष्ट ऊर्ध्वच्छन्दोऽभिधीयते। विस्तारार्धेन जङ्घा स्यान्मेखला चैकभागिका

adhaśchandaḥ samuddiṣṭa ūrdhvacchando'bhidhīyate| vistārārdhena jaṅghā syānmekhalā caikabhāgikā

भागत्रयोच्छ्रितं शृङ्गं द्वितीयमपि तादृशम्। पूर्वशृङ्गस्य मध्ये तद्विधातव्यं विचक्षणैः

bhāgatrayocchritaṃ śṛṅgaṃ dvitīyamapi tādṛśam| pūrvaśṛṅgasya madhye tadvidhātavyaṃ vicakṣaṇaiḥ

सार्धभागोदयः कार्यस्तिलकोऽन्यश्च तादृशः। द्वितीयतिलकस्योर्ध्वं सुश्लिष्टा रूपसंयुता

sārdhabhāgodayaḥ kāryastilako'nyaśca tādṛśaḥ| dvitīyatilakasyordhvaṃ suśliṣṭā rūpasaṃyutā

स्यादुरोमञ्जरी सप्तभागोत्सेधा षडायता। स्याद्भागिकमधश्छाद्यं मञ्जर्या या तु विस्तृतिः

syāduromañjarī saptabhāgotsedhā ṣaḍāyatā| syādbhāgikamadhaśchādyaṃ mañjaryā yā tu vistṛtiḥ

दशधा प्रविभाज्यासौ शेषं श्रीवत्सवद्भवेत्। स्कन्धः षड्भागविस्तारो ग्रीवा भागार्धमुच्छ्रिता

daśadhā pravibhājyāsau śeṣaṃ śrīvatsavadbhavet| skandhaḥ ṣaḍbhāgavistāro grīvā bhāgārdhamucchritā

अण्डकं भागिकं कार्यं कुमुदं चार्धभागिकम्। सार्धभागेन कलशो बीजपूरकसंयुतः

aṇḍakaṃ bhāgikaṃ kāryaṃ kumudaṃ cārdhabhāgikam| sārdhabhāgena kalaśo bījapūrakasaṃyutaḥ

द्वितीयकर्णशृङ्गस्य स्यादूर्ध्वं मूलमञ्जरी। --- अष्टभागसमुच्छ्रिता

dvitīyakarṇaśṛṅgasya syādūrdhvaṃ mūlamañjarī| --- aṣṭabhāgasamucchritā

श्रीवत्सवद्विभागोऽस्याः स्कन्धग्रीवादिके भवेत्। एवं श्रीकूटसंक्षेपं प्रासादः परिकीर्तितः

śrīvatsavadvibhāgo'syāḥ skandhagrīvādike bhavet| evaṃ śrīkūṭasaṃkṣepaṃ prāsādaḥ parikīrtitaḥ

यं कृत्वा त्रिसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते। श्रीकूटः ।। अथ लक्ष्म --- स्याभिधीयते

yaṃ kṛtvā trisahasrāṇi divyāni divi modate| śrīkūṭaḥ || atha lakṣma --- syābhidhīyate

तुल्यं प्रासादमानेन विदध्यादिह मण्डपम्। मुखायामेन तिर्यक्तु चतुरश्रं ---

tulyaṃ prāsādamānena vidadhyādiha maṇḍapam| mukhāyāmena tiryaktu caturaśraṃ ---

--- भद्र विस्तारः कर्णाश्च तिलकास्तथा। मध्ये चतुष्किका कार्या भद्र विस्तारसम्मिता

--- bhadra vistāraḥ karṇāśca tilakāstathā| madhye catuṣkikā kāryā bhadra vistārasammitā

नि --- विधातव्यस्तु मण्डपे। जङ्घाप्रासादजङ्घायाः समोत्सेधा विधीयते

ni --- vidhātavyastu maṇḍape| jaṅghāprāsādajaṅghāyāḥ samotsedhā vidhīyate

मेखलं भागिक --- च पूर्ववत्। स्तम्भं त्र्यंशोच्छ्रितं भागं वेदी घण्टा त्रिभागिका

mekhalaṃ bhāgika --- ca pūrvavat| stambhaṃ tryaṃśocchritaṃ bhāgaṃ vedī ghaṇṭā tribhāgikā

क्रमाश्रयो यवाः पञ्च सिंहक ---। शोभिताः सिंहकर्णैश्च नृच्छाद्याङ्गातिभूषिताः

kramāśrayo yavāḥ pañca siṃhaka ---| śobhitāḥ siṃhakarṇaiśca nṛcchādyāṅgātibhūṣitāḥ

मण्डपं कारयेदेवं श्रीकूटस्य विचक्षणः। श्रीकूटस्य मण्डपः समाप्तः ।। अलिन्दे तु यदास्यैव क्रियते भद्र वेदिका यदा

maṇḍapaṃ kārayedevaṃ śrīkūṭasya vicakṣaṇaḥ| śrīkūṭasya maṇḍapaḥ samāptaḥ || alinde tu yadāsyaiva kriyate bhadra vedikā yadā

प्रासादः श्रीमुख --- तदानीं स्यात्सुखावहः। श्रीमुखः ।। यदा कूर्परमस्यैव चतुरश्रमधो भवेत्

prāsādaḥ śrīmukha --- tadānīṃ syātsukhāvahaḥ| śrīmukhaḥ || yadā kūrparamasyaiva caturaśramadho bhavet

तदा स्याच्छ्रीधरो नाम प्रासादो देवताश्रयः। श्रीधरः ।। अस्यैव तु यदालिन्दः क्रियते भद्र वर्जितः

tadā syācchrīdharo nāma prāsādo devatāśrayaḥ| śrīdharaḥ || asyaiva tu yadālindaḥ kriyate bhadra varjitaḥ

रुचेः भवेत्तदानीं वरदः प्रासादः शुभदायकः । वरदः ।। विधीयते यदास्यैव भद्र मेकं विनिर्गतम्

ruceḥ bhavettadānīṃ varadaḥ prāsādaḥ śubhadāyakaḥ | varadaḥ || vidhīyate yadāsyaiva bhadra mekaṃ vinirgatam

निर्यूहश्च तदा स स्यात्प्रासादः प्रियदर्शनः। प्रियदर्शनः ।। विधीयते यदास्यैव नन्द्यावर्तो विनिर्गमः

niryūhaśca tadā sa syātprāsādaḥ priyadarśanaḥ| priyadarśanaḥ || vidhīyate yadāsyaiva nandyāvarto vinirgamaḥ

कुलनन्दस्तदा ज्ञेयः प्रासादः सुखकारकः। कुलनन्दनः ।। इति श्रीकूटादिषट्कम् ।। अन्तरिक्षस्य ब्रूमस्तस्य द्वादशभागिकाः

kulanandastadā jñeyaḥ prāsādaḥ sukhakārakaḥ| kulanandanaḥ || iti śrīkūṭādiṣaṭkam || antarikṣasya brūmastasya dvādaśabhāgikāḥ

षड्विंशत्या करैर्ज्येष्ठमानायां दशभिर्भवेत्। मध्यमे मध्यमानेन हस्तसंख्येयमीरिता

ṣaḍviṃśatyā karairjyeṣṭhamānāyāṃ daśabhirbhavet| madhyame madhyamānena hastasaṃkhyeyamīritā

पञ्चभागायतं भद्रं कर्णाः कार्या द्विभागिकाः। विस्तारस्तिलकानां स्यादन्तरं भद्र कर्णयोः

pañcabhāgāyataṃ bhadraṃ karṇāḥ kāryā dvibhāgikāḥ| vistārastilakānāṃ syādantaraṃ bhadra karṇayoḥ

निर्गमः साधभागः स्याद्भद्र स्य तिलकस्य च। गर्भः षोडशभागः स्याद्भागिकी भित्तिविस्तृतिः

nirgamaḥ sādhabhāgaḥ syādbhadra sya tilakasya ca| garbhaḥ ṣoḍaśabhāgaḥ syādbhāgikī bhittivistṛtiḥ

प्रदक्षिणा तु भागौ द्वौ बाह्यभित्तिः पदं भवेत्। कथितोऽयमधश्छन्दो ब्रूमश्छन्दमथोर्ध्वतः

pradakṣiṇā tu bhāgau dvau bāhyabhittiḥ padaṃ bhavet| kathito'yamadhaśchando brūmaśchandamathordhvataḥ

जङ्घा षड्भागिकोत्सेधा भागोत्सेधा च मेखला। --- भागत्रयोत्सेधे शिखरं प्रथमं तथा

jaṅghā ṣaḍbhāgikotsedhā bhāgotsedhā ca mekhalā| --- bhāgatrayotsedhe śikharaṃ prathamaṃ tathā

द्वितीयं तत्समं चोर्ध्वं तिलकस्योपरि स्थितम्। अधस्ता --- छाद्यं तु भागिकम्

dvitīyaṃ tatsamaṃ cordhvaṃ tilakasyopari sthitam| adhastā --- chādyaṃ tu bhāgikam

शिखरं गर्भविस्तारं कर्तव्यं षट्पदोच्छ्रितम्। अर्धेन गर्भविस्तारा --- स्तथा

śikharaṃ garbhavistāraṃ kartavyaṃ ṣaṭpadocchritam| ardhena garbhavistārā --- stathā

द्वितीयशिखरस्योर्ध्वं प्रागुल्भ्यान् मूलमञ्जरी। इत्येष कथितः सम्यगन्तरिक्ष ---

dvitīyaśikharasyordhvaṃ prāgulbhyān mūlamañjarī| ityeṣa kathitaḥ samyagantarikṣa ---

अन्तरिक्षप्रिया देवाः सर्वे वैमानिका यतः। अन्तरिक्षः ।। भागैरष्टभिरत्रैव क्रियतेऽलिन्द ---

antarikṣapriyā devāḥ sarve vaimānikā yataḥ| antarikṣaḥ || bhāgairaṣṭabhiratraiva kriyate'linda ---

पुष्पाभासस्तदा ज्ञेयः प्रासादश्चारुदर्शनः। पुष्पाभासः ।। अथास्य क्रियते भद्र मलिन्दा ---

puṣpābhāsastadā jñeyaḥ prāsādaścārudarśanaḥ| puṣpābhāsaḥ || athāsya kriyate bhadra malindā ---

--- विशालको नानाप्रासादाज्जायते शुभः। विशालकः ।। अथास्य क्रियते भद्र युक्तस्य --- वर्जितः

--- viśālako nānāprāsādājjāyate śubhaḥ| viśālakaḥ || athāsya kriyate bhadra yuktasya --- varjitaḥ

तदा संकीर्णको नाम प्रासादः परिकीर्तितः। संकीर्णकः ।। यदा संकीर्णकस्यैव नन्दिका समभागिकी

tadā saṃkīrṇako nāma prāsādaḥ parikīrtitaḥ| saṃkīrṇakaḥ || yadā saṃkīrṇakasyaiva nandikā samabhāgikī

क्रियते निर्गमेणैव महानन्दस्तदा भवेत्। महानन्दः ।। विस्तारेण समश्च स्यान्नन्दिकानिर्गमो यदा

kriyate nirgameṇaiva mahānandastadā bhavet| mahānandaḥ || vistāreṇa samaśca syānnandikānirgamo yadā

नन्द्यावर्त इति ज्ञेयः प्रासादः स तदा बुधैः। नन्द्यावर्तः ।। अन्तरिक्षषट्कम् ।। सौभाग्यमथ वक्ष्यामः स स्याद्द्वादशभिः पदैः

nandyāvarta iti jñeyaḥ prāsādaḥ sa tadā budhaiḥ| nandyāvartaḥ || antarikṣaṣaṭkam || saubhāgyamatha vakṣyāmaḥ sa syāddvādaśabhiḥ padaiḥ

उत्तमो विंशतिर्हस्ता मध्यमो दश पञ्च च। कनीयात्रिसन् दश मानेन सौभाग्यो मानतस्त्रिधा

uttamo viṃśatirhastā madhyamo daśa pañca ca| kanīyātrisan daśa mānena saubhāgyo mānatastridhā

गर्भश्चतुर्भिर्भागैः स्याद्भद्रं तद्विस्तृतेः समम्। भद्र स्यार्धेन तिलकाः कर्णाः कार्या द्विभागिकाः

garbhaścaturbhirbhāgaiḥ syādbhadraṃ tadvistṛteḥ samam| bhadra syārdhena tilakāḥ karṇāḥ kāryā dvibhāgikāḥ

द्वे द्वे पदे विधातव्यस्तथैकैकस्य निर्गमः। भद्रा णां निर्गमं यद्वा विदध्यादेकभागिकम्

dve dve pade vidhātavyastathaikaikasya nirgamaḥ| bhadrā ṇāṃ nirgamaṃ yadvā vidadhyādekabhāgikam

भागिका गर्भभित्तिस्तु द्विपदा च प्रदक्षिणा। भागिकी बाह्यभित्तिः स्याज्जङ्घोच्छ्रायः पदानि षट्

bhāgikā garbhabhittistu dvipadā ca pradakṣiṇā| bhāgikī bāhyabhittiḥ syājjaṅghocchrāyaḥ padāni ṣaṭ

भागिका मेखला प्रोक्ता तन्मध्ये शिखरं भवेत्। मल्लच्छाद्यं च मध्ये स्याच्छृङ्गस्य शिखरस्य च

bhāgikā mekhalā proktā tanmadhye śikharaṃ bhavet| mallacchādyaṃ ca madhye syācchṛṅgasya śikharasya ca

एकभागोच्छ्रितं तच्च मञ्जर्यास्त्विह विस्तृतिः। गर्भभित्तिसमा कार्या सप्तभागा समुच्छ्रितिः

ekabhāgocchritaṃ tacca mañjaryāstviha vistṛtiḥ| garbhabhittisamā kāryā saptabhāgā samucchritiḥ

ऊर्ध्वं द्वितीयशृङ्गस्य पूर्ववन्मूलमञ्जरी। अण्डकाद्यं यथोक्तं स्यात्सौभाग्योऽयं प्रकीर्तितः

ūrdhvaṃ dvitīyaśṛṅgasya pūrvavanmūlamañjarī| aṇḍakādyaṃ yathoktaṃ syātsaubhāgyo'yaṃ prakīrtitaḥ

सौभाग्यः ।। विधीयते यदास्यैव विना भद्र मलिन्दकः। तदा विभङ्गको नाम प्रासादः स्यात्सुशोभनः

saubhāgyaḥ || vidhīyate yadāsyaiva vinā bhadra malindakaḥ| tadā vibhaṅgako nāma prāsādaḥ syātsuśobhanaḥ

विभङ्गकः ।। यदि भद्र स्य निष्कासः क्रियतेऽस्य तदा पुनः। प्रासादो विभवो नाम जायते परमोत्तमः

vibhaṅgakaḥ || yadi bhadra sya niṣkāsaḥ kriyate'sya tadā punaḥ| prāsādo vibhavo nāma jāyate paramottamaḥ

विभवः ।। भागद्वयविनिष्क्रान्ता नन्दिका क्रियते यदि। तदा वदन्ति बीभत्ससंज्ञं प्रासादमुत्तमम्

vibhavaḥ || bhāgadvayaviniṣkrāntā nandikā kriyate yadi| tadā vadanti bībhatsasaṃjñaṃ prāsādamuttamam

बीभत्सः ।। यदा निर्गमविस्तारसमा भवति नन्दिका। श्रीतुङ्ग इति विज्ञेयस्तदा प्रासादसत्तमः

bībhatsaḥ || yadā nirgamavistārasamā bhavati nandikā| śrītuṅga iti vijñeyastadā prāsādasattamaḥ

श्रीतुङ्गः ।। यदा त्वलिन्दकोऽस्यैव क्रियते न विनिर्गतः। प्रासादो मानतुङ्गाख्यस्तदानीमुपजायते

śrītuṅgaḥ || yadā tvalindako'syaiva kriyate na vinirgataḥ| prāsādo mānatuṅgākhyastadānīmupajāyate

मानतुङ्गः ।। ब्रूमोऽथ सर्वतोभद्रं दशधा तं विभाजयेत्। षड्विधान्त्या भवेज्ज्येष्ठः कनीयान् दशभिः करैः

mānatuṅgaḥ || brūmo'tha sarvatobhadraṃ daśadhā taṃ vibhājayet| ṣaḍvidhāntyā bhavejjyeṣṭhaḥ kanīyān daśabhiḥ karaiḥ

हस्तैस्तथाष्टादशभिर्मध्यमः परिकीर्तितः। कर्णा द्विभागिकाः कार्या अलिन्दाः षट्पदोन्मिताः

hastaistathāṣṭādaśabhirmadhyamaḥ parikīrtitaḥ| karṇā dvibhāgikāḥ kāryā alindāḥ ṣaṭpadonmitāḥ

चतुर्भागानिन् भद्रा णि विभागस्तद्विनिर्गमः। गर्भभित्तिर्बहिर्भित्तिरन्धारी च पदं पदम्

caturbhāgānin bhadrā ṇi vibhāgastadvinirgamaḥ| garbhabhittirbahirbhittirandhārī ca padaṃ padam

गर्ग्भस्तु षोडशपद इत्येवं छन्द ईरितः। विस्तारार्धेन जङ्घा स्यान्मेखला चैकभागिका

gargbhastu ṣoḍaśapada ityevaṃ chanda īritaḥ| vistārārdhena jaṅghā syānmekhalā caikabhāgikā

प्रथमं कल्पयेच्छृङ्गं विस्तारात्सार्धमुच्छ्रितम्। द्वितीयशृङ्गं तत्राल्पं पूर्वशृङ्गस्य मध्यगम्

prathamaṃ kalpayecchṛṅgaṃ vistārātsārdhamucchritam| dvitīyaśṛṅgaṃ tatrālpaṃ pūrvaśṛṅgasya madhyagam

प्राच्छ्रिता षडायाम्या सुरःशिखमिष्यते। कर्तव्यं मूलशिखरं तद्वच्चोपरिशृङ्गयोः

prācchritā ṣaḍāyāmyā suraḥśikhamiṣyate| kartavyaṃ mūlaśikharaṃ tadvaccopariśṛṅgayoḥ

मञ्जर्या विभजेद्भागं विस्तारं दशधा बुधः। स्कन्धः षड्भागविस्तारो धनुर्ग्रीवाण्डकादिकम्

mañjaryā vibhajedbhāgaṃ vistāraṃ daśadhā budhaḥ| skandhaḥ ṣaḍbhāgavistāro dhanurgrīvāṇḍakādikam

श्रीवत्सस्येव तत्कार्यं मञ्जरी भागमानतः। क्रमार्धं वा पञ्चसिंह --- रूपैर्विभूषिता

śrīvatsasyeva tatkāryaṃ mañjarī bhāgamānataḥ| kramārdhaṃ vā pañcasiṃha --- rūpairvibhūṣitā

इत्युक्तः सर्वतोभद्रः --- कल्याणकारकः। सर्वतोभद्रः ।। अलिन्दशोभितं भद्रं यदास्यैव विधीयते

ityuktaḥ sarvatobhadraḥ --- kalyāṇakārakaḥ| sarvatobhadraḥ || alindaśobhitaṃ bhadraṃ yadāsyaiva vidhīyate

तदा बाह्योदरो नाम प्रासादप्रवरो भवेत्। बाह्योदरः ।। यद्यलिन्दो न भवति भद्र मेकं तु निर्गतम्

tadā bāhyodaro nāma prāsādapravaro bhavet| bāhyodaraḥ || yadyalindo na bhavati bhadra mekaṃ tu nirgatam

स्यान्निर्यूहोदरो नाम प्रासादप्रवरस्तदा । निर्यूहोदरः ।। यदा न तत्र भद्रं स्यान्नन्दिकानिर्गमो भवेत्

syānniryūhodaro nāma prāsādapravarastadā | niryūhodaraḥ || yadā na tatra bhadraṃ syānnandikānirgamo bhavet

भद्र कोशं तदा विद्यात्षष्ठं प्रासादमुत्तमम्। भद्र कोशः ।। सर्वतोभद्र षट्कम्। चित्रकूटमथ ब्रूमस्तं भजेदष्टभिः पदैः

bhadra kośaṃ tadā vidyātṣaṣṭhaṃ prāsādamuttamam| bhadra kośaḥ || sarvatobhadra ṣaṭkam| citrakūṭamatha brūmastaṃ bhajedaṣṭabhiḥ padaiḥ

कुर्यात्करेभ्योऽष्टाभ्यस्तं यावत्स्याद्धस्तविंशतिः। कर्णभागिकविस्ताराः शेषालिन्दति विस्तृतिः

kuryātkarebhyo'ṣṭābhyastaṃ yāvatsyāddhastaviṃśatiḥ| karṇabhāgikavistārāḥ śeṣālindati vistṛtiḥ

भद्रं चतुष्पदं विद्याद्भागेनैकेन निर्गतम्। भागेन निर्गतोऽलिन्दो भिह्त्त्यन्धार्यः पदं पदम्

bhadraṃ catuṣpadaṃ vidyādbhāgenaikena nirgatam| bhāgena nirgato'lindo bhihttyandhāryaḥ padaṃ padam

द्विपदोऽस्य भवेद्गर्भस्तलच्छत्ति समशिखमिष्यते। अण्डकं भागिकं कार्यं क्रमाच्च क्रमसंवृता

dvipado'sya bhavedgarbhastalacchatti samaśikhamiṣyate| aṇḍakaṃ bhāgikaṃ kāryaṃ kramācca kramasaṃvṛtā

ऊर्ध्वं द्वितीयशृङ्गस्य कर्तव्या मूलमञ्जरी। सप्तभागोदया प्राग्वद्भागषट्कं तथायता

ūrdhvaṃ dvitīyaśṛṅgasya kartavyā mūlamañjarī| saptabhāgodayā prāgvadbhāgaṣaṭkaṃ tathāyatā

प्रासादमीदृशं कुर्याच्चित्रकूटं प्रमाणतः। चित्रकूटः ।। भद्रा गवविनिष्क्रा तस्यैव यदा भवेत्

prāsādamīdṛśaṃ kuryāccitrakūṭaṃ pramāṇataḥ| citrakūṭaḥ || bhadrā gavaviniṣkrā tasyaiva yadā bhavet

प्रासादो विमलो नाम तदानीमुपजायते। विमलः ।। अलिन्दस्तु यदास्यैव भद्र हीनो विधीयते

prāsādo vimalo nāma tadānīmupajāyate| vimalaḥ || alindastu yadāsyaiva bhadra hīno vidhīyate

तदानीं हर्षणो नाम प्रासादः स विजायते। हर्षणः ।। क्रियते तु यदास्यैव कूर्परं भागनिर्गमम्

tadānīṃ harṣaṇo nāma prāsādaḥ sa vijāyate| harṣaṇaḥ || kriyate tu yadāsyaiva kūrparaṃ bhāganirgamam

तदानीं भद्र संकीर्णः प्रासादो जायते शुभः। भद्र संकीर्णः ।। अस्यैव तु यदा भद्रं भागेनैकेन निर्गतम्

tadānīṃ bhadra saṃkīrṇaḥ prāsādo jāyate śubhaḥ| bhadra saṃkīrṇaḥ || asyaiva tu yadā bhadraṃ bhāgenaikena nirgatam

भवेत्तदानीं प्रासादो नाम्ना भद्र विशालकः। भद्र विशालकः ।। --- भद्रै श्च विना यदा त्वेष विधीयते

bhavettadānīṃ prāsādo nāmnā bhadra viśālakaḥ| bhadra viśālakaḥ || --- bhadrai śca vinā yadā tveṣa vidhīyate

तदानीं भद्र विष्कम्भः प्रासादः स्यात्सुस्वप्रदः। भद्र विष्कम्भः ।। चित्रकूटादिषट्कम् ।। चतुरश्रे समे क्षेत्रे विभक्तेऽष्टभिरष्टकैः

tadānīṃ bhadra viṣkambhaḥ prāsādaḥ syātsusvapradaḥ| bhadra viṣkambhaḥ || citrakūṭādiṣaṭkam || caturaśre same kṣetre vibhakte'ṣṭabhiraṣṭakaiḥ

प्रासादं चयेद्वा उज्जयन्तं सुशोभनम्। पदमेकं भवेत्कर्णस्तिलकन्तावदेव च

prāsādaṃ cayedvā ujjayantaṃ suśobhanam| padamekaṃ bhavetkarṇastilakantāvadeva ca

सभित्तिगर्भमानेन भद्रं कुर्याद्विचक्षणः। बाह्यभित्तिर्भवेद्भागं भागमेकं प्रदक्षिणा

sabhittigarbhamānena bhadraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| bāhyabhittirbhavedbhāgaṃ bhāgamekaṃ pradakṣiṇā

भागिका गर्भभित्तिश्च गर्भमध्ये चतुष्पदम्। पञ्चभागोन्मिता जङ्घा भागं तत्रैव मेखला

bhāgikā garbhabhittiśca garbhamadhye catuṣpadam| pañcabhāgonmitā jaṅghā bhāgaṃ tatraiva mekhalā

कर्तव्यं भागिकं शृङ्गण्डकं चार्धभागिकम्। द्वितीयं साण्डकं शृङ्गं तत्समं पदमध्यगम्

kartavyaṃ bhāgikaṃ śṛṅgaṇḍakaṃ cārdhabhāgikam| dvitīyaṃ sāṇḍakaṃ śṛṅgaṃ tatsamaṃ padamadhyagam

मल्लच्छाद्यं विधाटव्यमुत्सेधेनार्धभागिकम्। पदोत्सेधं च शिखरं गर्भभित्तिसमं भवेत्

mallacchādyaṃ vidhāṭavyamutsedhenārdhabhāgikam| padotsedhaṃ ca śikharaṃ garbhabhittisamaṃ bhavet

भागिकः कलशः कार्यो ध्वजशं ---स्य तत्समः। एतस्य मूलशिखरं कुर्यात् षड्भागविस्तृतम्

bhāgikaḥ kalaśaḥ kāryo dhvajaśaṃ ---sya tatsamaḥ| etasya mūlaśikharaṃ kuryāt ṣaḍbhāgavistṛtam

भागाधिकसमुत्सेधं कार्यं कल्याणमिच्छता। ऊर्ध्वं र्तिलकशृङ्गस्य शिखरं स्यात्पदोच्छ्रितम्

bhāgādhikasamutsedhaṃ kāryaṃ kalyāṇamicchatā| ūrdhvaṃ rtilakaśṛṅgasya śikharaṃ syātpadocchritam

पञ्चाशद्विस्तृतं शेषं श्रीवत्सस्येव कारयेत्। इत्येष कथितः सम्यगुज्जयन्तोऽभिधानतः

pañcāśadvistṛtaṃ śeṣaṃ śrīvatsasyeva kārayet| ityeṣa kathitaḥ samyagujjayanto'bhidhānataḥ

कार्योऽयं सर्वदेवस्य प्रासादः शुभलक्षणः। उज्जयन्तः ।। चित्रकूटा यथोत्पन्नाः प्रासादा विमलादयः

kāryo'yaṃ sarvadevasya prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ| ujjayantaḥ || citrakūṭā yathotpannāḥ prāsādā vimalādayaḥ

उज्जयन्तात्तथा पञ्च मेरुप्रभृतयो मताः। मेरुश्च मन्दरश्चैव कैलासः कुम्भ एव च

ujjayantāttathā pañca meruprabhṛtayo matāḥ| meruśca mandaraścaiva kailāsaḥ kumbha eva ca

गृहराज इति प्रोक्ताः प्रासादास्ते सुलक्षणाः। अष्टोत्तरमिहोद्दिष्टं प्रासादानां शतं बुधैः

gṛharāja iti proktāḥ prāsādāste sulakṣaṇāḥ| aṣṭottaramihoddiṣṭaṃ prāsādānāṃ śataṃ budhaiḥ

ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां साधाराणां तथैव च। तेष्वलिन्दैर्युताः केचिद् भद्रैः केचिच्च वेष्टिताः

jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhānāṃ sādhārāṇāṃ tathaiva ca| teṣvalindairyutāḥ kecid bhadraiḥ kecicca veṣṭitāḥ

केचिद्वर्णसमाः कार्याः प्रासादाः सर्वशोभनाः। सर्वेऽप्येते विधातव्या भागप्रतिष्ठिताः

kecidvarṇasamāḥ kāryāḥ prāsādāḥ sarvaśobhanāḥ| sarve'pyete vidhātavyā bhāgapratiṣṭhitāḥ

कोणा न विषमाः कार्या वर्गभेदश्च नेष्यते। एकहस्ता द्विहस्ता --- ये प्रकीर्तिताः

koṇā na viṣamāḥ kāryā vargabhedaśca neṣyate| ekahastā dvihastā --- ye prakīrtitāḥ

यक्षनारागृहादीनां रक्षसां च भवन्ति ते। भागेन धूमः स्रतु त्रेधा विनिर्दिशेत्

yakṣanārāgṛhādīnāṃ rakṣasāṃ ca bhavanti te| bhāgena dhūmaḥ sratu tredhā vinirdiśet

ज्येष्ठं मध्यं कनीयश्च ज्ञेयं तच्चांशमानतः। ज्येष्ठं साधत्रिहस्तं स्यात्त्रिहस्तं मध्यमं विदुः

jyeṣṭhaṃ madhyaṃ kanīyaśca jñeyaṃ taccāṃśamānataḥ| jyeṣṭhaṃ sādhatrihastaṃ syāttrihastaṃ madhyamaṃ viduḥ

सार्धहस्तद्वयमितं कनीयस्तद्विधीयते। त्रिहस्तं ज्येष्ठमपरं मध्यं हस्तसमन्वितम्

sārdhahastadvayamitaṃ kanīyastadvidhīyate| trihastaṃ jyeṣṭhamaparaṃ madhyaṃ hastasamanvitam

अर्धहस्तं कनीयश्च मानं भागस्य कीर्तितम्। ज्येष्ठो भागो द्विहस्तः स्यात्पादोनंमध्यमः करम्

ardhahastaṃ kanīyaśca mānaṃ bhāgasya kīrtitam| jyeṣṭho bhāgo dvihastaḥ syātpādonaṃmadhyamaḥ karam

कनीयान् मध्यमार्धेन भागमानमिदं करैः। षडन्वितास्त्रिंशदमी विचित्राः। श्रीकूटकाद्यातिथिता ग्रवात् ।। प्रासादमुख्या इह षट्कप्रभेदा। भिन्ना --- सह मण्डपैश्च

kanīyān madhyamārdhena bhāgamānamidaṃ karaiḥ| ṣaḍanvitāstriṃśadamī vicitrāḥ| śrīkūṭakādyātithitā gravāt || prāsādamukhyā iha ṣaṭkaprabhedā| bhinnā --- saha maṇḍapaiśca