3. Samarāṅgaṇasūtradhāra of Bhojadeva (part 3 of 3)

अथ पीठपञ्चकलक्षणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः

इदानीं द्रा विडान् ब्रूमः प्रासादाञ्शुभलक्षणान्। एकभूम्यादयस्ते स्युर्यावद्द्वादशभूमिकाः

idānīṃ drā viḍān brūmaḥ prāsādāñśubhalakṣaṇān| ekabhūmyādayaste syuryāvaddvādaśabhūmikāḥ

पीठान्यपि च कथ्यन्ते तेषां पञ्चैव लक्षणैः। तलच्छन्दाश्च पञ्चैव तेषां ये शुभलक्षणाः

pīṭhānyapi ca kathyante teṣāṃ pañcaiva lakṣaṇaiḥ| talacchandāśca pañcaiva teṣāṃ ye śubhalakṣaṇāḥ

पीठमाद्यं भवेत्तेषु पादबन्धनमुत्तमम्। स्त्रीबन्धाख्यं द्वितीयं च तृतीयं वेदिबन्धनम्

pīṭhamādyaṃ bhavetteṣu pādabandhanamuttamam| strībandhākhyaṃ dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ vedibandhanam

प्रतिक्रममिति प्रोक्तं चतुर्थं पीठमुत्तमम्। पञ्चमं पीठमुद्दिष्टं नाम्ना क्षुरकबन्धनम्

pratikramamiti proktaṃ caturthaṃ pīṭhamuttamam| pañcamaṃ pīṭhamuddiṣṭaṃ nāmnā kṣurakabandhanam

एतानि पञ्च पीठानि प्रोक्तानीह समासतः। उत्सेधं भागविंशत्या विभजेत् पादबन्धने

etāni pañca pīṭhāni proktānīha samāsataḥ| utsedhaṃ bhāgaviṃśatyā vibhajet pādabandhane

खुरकः पञ्चभागः स्याद्द्वौ भागौ पद्मपत्रिका। भागिकी कणिका कार्या त्रिभागं कुमुदं भवेत्

khurakaḥ pañcabhāgaḥ syāddvau bhāgau padmapatrikā| bhāgikī kaṇikā kāryā tribhāgaṃ kumudaṃ bhavet

कण्ठस्तु भागेनैकेन कण---श्च द्विभागिकः। पट्टिका भागमेकं स्याद्भागिकी पद्मपट्टिका

kaṇṭhastu bhāgenaikena kaṇa---śca dvibhāgikaḥ| paṭṭikā bhāgamekaṃ syādbhāgikī padmapaṭṭikā

त्रिभागिकं कपोतं च कुर्यान्नासिकया सह। भागमेकं भवेच्छेद पादबन्धाख्यपीठके

tribhāgikaṃ kapotaṃ ca kuryānnāsikayā saha| bhāgamekaṃ bhaveccheda pādabandhākhyapīṭhake

पद्मपत्र्याः प्रवेशः स्यात्खुरकादङ्गुलद्वयम्। ग्रासः षडङ्गुलस्तस्याः कुमुदं सप्तनिर्गमम्

padmapatryāḥ praveśaḥ syātkhurakādaṅguladvayam| grāsaḥ ṣaḍaṅgulastasyāḥ kumudaṃ saptanirgamam

प्रवेशमानं तावत्स्याद्यावद्विच्छेदपट्टिका। षडङ्गुलप्रवेशं च च्छेदपट्टस्य कारयेत्

praveśamānaṃ tāvatsyādyāvadvicchedapaṭṭikā| ṣaḍaṅgulapraveśaṃ ca cchedapaṭṭasya kārayet

समस्तत्रं विधातव्यं छेदस्य कणिकस्य च। निर्गमेण पुनस्तस्माद् द्व्यङ्गुला कण्ठपट्टिका

samastatraṃ vidhātavyaṃ chedasya kaṇikasya ca| nirgameṇa punastasmād dvyaṅgulā kaṇṭhapaṭṭikā

अङ्गुलत्रितयं तस्याः पद्मपत्रीविनिर्गमः। कापोत्तस्य --- तस्या स्यादङ्गुलत्रयम्

aṅgulatritayaṃ tasyāḥ padmapatrīvinirgamaḥ| kāpottasya --- tasyā syādaṅgulatrayam

पट्टिकानां समसूत्रच्छेदानां च संष्टिथः। पादबन्धोऽयमाख्यातः श्रीबन्धः कथ्यतेऽधुना

paṭṭikānāṃ samasūtracchedānāṃ ca saṃṣṭithaḥ| pādabandho'yamākhyātaḥ śrībandhaḥ kathyate'dhunā

पीठच्छेदस्य मानं तु सप्तविंशतिधा भजेत्। तीडवर्तिचतुर्भाग द्विभागा पद्मपत्रिका

pīṭhacchedasya mānaṃ tu saptaviṃśatidhā bhajet| tīḍavarticaturbhāga dvibhāgā padmapatrikā

कणिकां भागिकां कुर्यात् त्रिभागं कुमुदं ततः। छेदमेकं पदं विद्याद्भागं मेडथराथं तथा

kaṇikāṃ bhāgikāṃ kuryāt tribhāgaṃ kumudaṃ tataḥ| chedamekaṃ padaṃ vidyādbhāgaṃ meḍatharāthaṃ tathā

मकरं भागमेकं च भागं मकरपट्टिकाम्। छेदमेकं पदं विद्यात्कण्ठमेकं पदं तथा

makaraṃ bhāgamekaṃ ca bhāgaṃ makarapaṭṭikām| chedamekaṃ padaṃ vidyātkaṇṭhamekaṃ padaṃ tathā

पट्टिकां भागमेकं च वेदी भागं ततः परा। छेदमेकपदं कुर्यात्ततः कण्ठं द्विभागिकम्

paṭṭikāṃ bhāgamekaṃ ca vedī bhāgaṃ tataḥ parā| chedamekapadaṃ kuryāttataḥ kaṇṭhaṃ dvibhāgikam

पट्टिका भागमेकं च --- पद्मपत्रिका। कपोतं नालिकायुक्तं विदधीत पदत्रयम्

paṭṭikā bhāgamekaṃ ca --- padmapatrikā| kapotaṃ nālikāyuktaṃ vidadhīta padatrayam

छेदं च भागिकं कुर्यात्पीठे श्रीबन्धनामनि। श्रीबन्धोऽयं समाख्यातो वेदीबन्धोऽथ कथ्यते

chedaṃ ca bhāgikaṃ kuryātpīṭhe śrībandhanāmani| śrībandho'yaṃ samākhyāto vedībandho'tha kathyate

भागैरेकान्नविंशत्या पीठस्याच्छोतिं भजेत्। नीडवर्तिश्चतुर्भागा द्विभागा पद्मपत्रिका

bhāgairekānnaviṃśatyā pīṭhasyācchotiṃ bhajet| nīḍavartiścaturbhāgā dvibhāgā padmapatrikā

कणिकां पदिकां विद्यात्कुमुदं त्रिपदं तथा। कुर्वीत पदिकं छेदं तद्वन्मेण्ठस्तरं बुधः

kaṇikāṃ padikāṃ vidyātkumudaṃ tripadaṃ tathā| kurvīta padikaṃ chedaṃ tadvanmeṇṭhastaraṃ budhaḥ

भागेनैकेन मकरं तथा मकरपट्टिकाम्। छेदं पदं --- कण्ठं भागिका पद्मपत्रिका

bhāgenaikena makaraṃ tathā makarapaṭṭikām| chedaṃ padaṃ --- kaṇṭhaṃ bhāgikā padmapatrikā

कर्तव्या भागिकीं कुर्यात्कुमुदं च त्रिभागिकम्। छेदमेकपदं विद्यात्ततः कण्ठं द्विभागिकम्

kartavyā bhāgikīṃ kuryātkumudaṃ ca tribhāgikam| chedamekapadaṃ vidyāttataḥ kaṇṭhaṃ dvibhāgikam

पट्टिकां भागिकीं कुर्याद्भागिकीं --- पट्टिकाम्। द्विभागो रसनापट्टाश्छादस्तु पट्टिको भवेत्

paṭṭikāṃ bhāgikīṃ kuryādbhāgikīṃ --- paṭṭikām| dvibhāgo rasanāpaṭṭāśchādastu paṭṭiko bhavet

इति प्रतिक्रमं पीठं क्षुरबन्धोऽधुनोच्यते। विभजेद्भागविंशत्या पीठोच्छ्रायं विचक्षणः

iti pratikramaṃ pīṭhaṃ kṣurabandho'dhunocyate| vibhajedbhāgaviṃśatyā pīṭhocchrāyaṃ vicakṣaṇaḥ

नीरवर्तिश्चतुर्भागा --- पद्मपत्रिका। कणिका भागमेकं स्याद्द्विभागं कुमुदं ततः

nīravartiścaturbhāgā --- padmapatrikā| kaṇikā bhāgamekaṃ syāddvibhāgaṃ kumudaṃ tataḥ

भागं मेडथाक्षेपो मकरो भागिकस्तथा। भागमेकं विधातव्या ततो मकरपट्टिका

bhāgaṃ meḍathākṣepo makaro bhāgikastathā| bhāgamekaṃ vidhātavyā tato makarapaṭṭikā

छेदा मकरपदं कुर्यात्कण्ठमेकं पदं ततः। पट्टिकां भागिकीं विद्याद्भागिकी पद्मपत्रिका

chedā makarapadaṃ kuryātkaṇṭhamekaṃ padaṃ tataḥ| paṭṭikāṃ bhāgikīṃ vidyādbhāgikī padmapatrikā

कपोतं त्रिपदं कुर्यात्ततो नासिकया सह। छेदश्च भागिकः कार्यः क्षुरबन्धोऽयमीरितः

kapotaṃ tripadaṃ kuryāttato nāsikayā saha| chedaśca bhāgikaḥ kāryaḥ kṣurabandho'yamīritaḥ

पीठपञ्चकमित्युक्तं सूत्रितं पूर्वमेव यत्। पीठादूर्ध्वं तु विज्ञेया प्राज्ञैः खुरवरण्डिका

pīṭhapañcakamityuktaṃ sūtritaṃ pūrvameva yat| pīṭhādūrdhvaṃ tu vijñeyā prājñaiḥ khuravaraṇḍikā

सन्ति चान्यानि पीठानि लक्ष्मभेदादनेकधा। तेषां मध्ये प्रकृष्टत्वादेतत्पञ्चकमीरितम्

santi cānyāni pīṭhāni lakṣmabhedādanekadhā| teṣāṃ madhye prakṛṣṭatvādetatpañcakamīritam

प्रासादानथ वक्ष्यामस्तलच्छन्दादनन्तरम्। तत्र पद्मो महापद्मो वर्धमानस्तथापरः

prāsādānatha vakṣyāmastalacchandādanantaram| tatra padmo mahāpadmo vardhamānastathāparaḥ

स्वस्तिकः सर्वतोभद्रः प्रासादाः पञ्च कीर्तिताः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे कर्णसूत्रं प्रसारयेत्

svastikaḥ sarvatobhadraḥ prāsādāḥ pañca kīrtitāḥ| caturaśrīkṛte kṣetre karṇasūtraṃ prasārayet

कर्णस्यार्धं ततः कृत्वा गर्भादृक् बहिर्नयेत्। तदग्रयोः सूत्रपातात् स्यादन्यचतुरश्रकम्

karṇasyārdhaṃ tataḥ kṛtvā garbhādṛk bahirnayet| tadagrayoḥ sūtrapātāt syādanyacaturaśrakam

कूटं कुर्याद् द्विभागेन समस्तत्राद्विचक्षाणः। सूकराननसंस्थानं कुर्वीत सलिलान्तरम्

kūṭaṃ kuryād dvibhāgena samastatrādvicakṣāṇaḥ| sūkarānanasaṃsthānaṃ kurvīta salilāntaram

एवं सर्वेषु कूटेषु सलिलान्तरमिष्यते। यदायतं भवेत्सूत्रचतुर्भागविभाजिते

evaṃ sarveṣu kūṭeṣu salilāntaramiṣyate| yadāyataṃ bhavetsūtracaturbhāgavibhājite

गर्भो द्विभागिकस्तेन भागिका भित्तिरुच्यते। गर्भकर्णार्धमादाय कोणास्तं लाञ्छयेत्पुनः

garbho dvibhāgikastena bhāgikā bhittirucyate| garbhakarṇārdhamādāya koṇāstaṃ lāñchayetpunaḥ

अष्टसृ---मध्ये स्यादेवं --- बहिः। एवं पद्मतलच्छन्दो विधाटव्यो विचक्षणैः

aṣṭasṛ---madhye syādevaṃ --- bahiḥ| evaṃ padmatalacchando vidhāṭavyo vicakṣaṇaiḥ

महापद्मतलच्छन्दमधुना सम्प्रचक्ष्महे। पूर्वं यः कीर्तितश्छन्दः सम्पाता सूत्रयेकृताः

mahāpadmatalacchandamadhunā sampracakṣmahe| pūrvaṃ yaḥ kīrtitaśchandaḥ sampātā sūtrayekṛtāḥ

तेषु संपादयेद् --- दिग्विदिगन्तरे। कर्णार्धं दापयेत्तत्र बाह्यभागविनिर्मितार्गतम्

teṣu saṃpādayed --- digvidigantare| karṇārdhaṃ dāpayettatra bāhyabhāgavinirmitārgatam

---ण्डीग्रेय्योर्दिशोर्मध्ये लाञ्छनं यद्व्यवस्थितम्। नैरृतीयाम्ययोर्मध्ये तस्मात्तत्र प्रसारयेत्

---ṇḍīgreyyordiśormadhye lāñchanaṃ yadvyavasthitam| nairṛtīyāmyayormadhye tasmāttatra prasārayet

नैरृतीयाम्ययोर्मध्याद्वाय्वम्बुपदिगन्तरौ। चाय्वम्बुपदिशोर्मध्यादीशसोमदिगन्तरे

nairṛtīyāmyayormadhyādvāyvambupadigantarau| cāyvambupadiśormadhyādīśasomadigantare

तृतीयां --- कूटस्य जलान्तरम्। कूटयोरुभयोर्मध्ये सूकराननसन्निभम्

tṛtīyāṃ --- kūṭasya jalāntaram| kūṭayorubhayormadhye sūkarānanasannibham

महापद्मतलच्छन्दः प्रोक्तोऽयं राजपूजितः। इदानीं वर्धमानस्य तलच्छन्दोऽभिधीयते

mahāpadmatalacchandaḥ prokto'yaṃ rājapūjitaḥ| idānīṃ vardhamānasya talacchando'bhidhīyate

चतुरश्रं भजेत्पञ्चदशधा क्षेत्रमादितः। कूटं द्विभागिकं --- सलिलान्तरम्

caturaśraṃ bhajetpañcadaśadhā kṣetramāditaḥ| kūṭaṃ dvibhāgikaṃ --- salilāntaram

पञ्जरं साध --- भागिकं सलिलान्तरम्। चतुर्भागा भवेच्छाला द्विविदध्या च पञ्जरे मः

pañjaraṃ sādha --- bhāgikaṃ salilāntaram| caturbhāgā bhavecchālā dvividadhyā ca pañjare maḥ

अर्धभागं प्रवेशस्तु शालास्वत्र जलाध्वनः। अष्टाङ्गुलविनिष्क्रान्ते बाह्यतः शुभदर्शने

ardhabhāgaṃ praveśastu śālāsvatra jalādhvanaḥ| aṣṭāṅgulaviniṣkrānte bāhyataḥ śubhadarśane

भागपादं प्रवेशः स्यात्पञ्जरान्तजलाध्वनः। अर्धभागं प्रवेशस्तु ---

bhāgapādaṃ praveśaḥ syātpañjarāntajalādhvanaḥ| ardhabhāgaṃ praveśastu ---

जलान्तरं तृतीयं च कर्तव्यं भागसम्मितम्। अनन्तरं प्रकुर्वीत पञ्जरं साधभागिकम्

jalāntaraṃ tṛtīyaṃ ca kartavyaṃ bhāgasammitam| anantaraṃ prakurvīta pañjaraṃ sādhabhāgikam

भागमेकं तलच्छन्दो यथावदभिधीयते। चतुरश्रं समं क्षेत्रमष्टाविंशतिधा भजेत्

bhāgamekaṃ talacchando yathāvadabhidhīyate| caturaśraṃ samaṃ kṣetramaṣṭāviṃśatidhā bhajet

कुर्यात्कूटं चतुर्भागं --- सलिलान्तरम्। त्रिभागं पञ्जरं तद्वद्द्विभागं सलिलान्तरम्

kuryātkūṭaṃ caturbhāgaṃ --- salilāntaram| tribhāgaṃ pañjaraṃ tadvaddvibhāgaṃ salilāntaram

शालां षड्भागिकीं कुर्याज्जलमार्गं द्विभागिकम्। त्रिभागं पञ्जरं भूयश्चन्द्र शालाविभूषितम्

śālāṃ ṣaḍbhāgikīṃ kuryājjalamārgaṃ dvibhāgikam| tribhāgaṃ pañjaraṃ bhūyaścandra śālāvibhūṣitam

पुनर्द्विभागिकं कुर्याच्चतुर्थं सलिलान्तरम्। विदधीत चतुर्भागं रथकं च सुशोभनम्

punardvibhāgikaṃ kuryāccaturthaṃ salilāntaram| vidadhīta caturbhāgaṃ rathakaṃ ca suśobhanam

एवं दिक्षु समस्तासु समैर्भागैः प्रकल्पयेत्। चतुर्भागे ततः क्षेत्रे गर्भं कुर्याद्द्विभागिकम्

evaṃ dikṣu samastāsu samairbhāgaiḥ prakalpayet| caturbhāge tataḥ kṣetre garbhaṃ kuryāddvibhāgikam

स्वस्तिके वर्धमाने च भागिक्यो भित्तयः स्मृताः। स्वस्तिकोऽयं तलच्छन्दः कथितोऽतिमनोहरः

svastike vardhamāne ca bhāgikyo bhittayaḥ smṛtāḥ| svastiko'yaṃ talacchandaḥ kathito'timanoharaḥ

इदानीं सर्वतोभद्र तलच्छन्दोऽभिधीयते। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे गर्भं कुर्याद्द्विभागिकम्

idānīṃ sarvatobhadra talacchando'bhidhīyate| caturaśrīkṛte kṣetre garbhaṃ kuryāddvibhāgikam

कुर्यात्त्रिभागिकं कूटं जलमार्गं द्विभागिकम्। त्रिभागिकं ततः कूटं तोयमार्गं द्विभागिकम्

kuryāttribhāgikaṃ kūṭaṃ jalamārgaṃ dvibhāgikam| tribhāgikaṃ tataḥ kūṭaṃ toyamārgaṃ dvibhāgikam

शालाष्टभागिकी कुर्याज्जलवर्त्मद्विभागिकम्। भूयस्त्रिभागिकं कूटं द्विभागं सलिलान्तरम्

śālāṣṭabhāgikī kuryājjalavartmadvibhāgikam| bhūyastribhāgikaṃ kūṭaṃ dvibhāgaṃ salilāntaram

त्रिभागिकी च रथिका भवेद्दिक्षु चतुर्दश। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे अष्टाविंशतिधा भजेत्

tribhāgikī ca rathikā bhaveddikṣu caturdaśa| caturaśrīkṛte kṣetre aṣṭāviṃśatidhā bhajet

कुर्यात्त्रिभागिकं कूटं चतुर्धा प्रविभाजिते। भागिक्यो भित्तयः कार्यास्तथा गर्भो द्विभागिकः

kuryāttribhāgikaṃ kūṭaṃ caturdhā pravibhājite| bhāgikyo bhittayaḥ kāryāstathā garbho dvibhāgikaḥ

इत्येष सर्वतोभद्र स्तलच्छन्दो विधीयते। एते प्रोक्ता निरन्धाराः सान्धारांस्तु प्रचक्ष्महे

ityeṣa sarvatobhadra stalacchando vidhīyate| ete proktā nirandhārāḥ sāndhārāṃstu pracakṣmahe

चतुरश्रीकृतं क्षेत्रं भजेद्द्वादशभिः पदैः। चतुर्भागो भवेद्गर्भो भागिक्यो भित्तयः स्मृताः

caturaśrīkṛtaṃ kṣetraṃ bhajeddvādaśabhiḥ padaiḥ| caturbhāgo bhavedgarbho bhāgikyo bhittayaḥ smṛtāḥ

भागिकान्धारिका तद्वद्द्विभागा बाह्यभित्तयः। एवमेते तलच्छन्दाः पद्माद्याः परिकीर्तिताः

bhāgikāndhārikā tadvaddvibhāgā bāhyabhittayaḥ| evamete talacchandāḥ padmādyāḥ parikīrtitāḥ

पीठान्युक्तान्येवमेतानि पञ्च। प्रासादानां नामभिर्लक्षणैश्च ।। पञ्चप्रोक्ता ये तलच्छन्दभेदा- स्तैर्विज्ञातैः पूज्यतामेति लोके

pīṭhānyuktānyevametāni pañca| prāsādānāṃ nāmabhirlakṣaṇaiśca || pañcaproktā ye talacchandabhedā- stairvijñātaiḥ pūjyatāmeti loke

अथ द्रा विडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमो घण्टान्तपुरपादितः। प्रमाणं कर्णमानेन सर्वेषामेव धारयेत्

ūrdhvamānamatha brūmo ghaṇṭāntapurapāditaḥ| pramāṇaṃ karṇamānena sarveṣāmeva dhārayet

तत्रैकभूमिकः कार्यो हस्तपञ्चकविस्तृतः। अङ्गुलद्वितयोपेतः सप्तहस्तसमुच्छ्रितः

tatraikabhūmikaḥ kāryo hastapañcakavistṛtaḥ| aṅguladvitayopetaḥ saptahastasamucchritaḥ

पादो द्विहस्त उत्सेधात्सर्वालङ्कारभूषितः। सार्धहस्तसमुत्सेधस्तावन्मानः स्तरावधि

pādo dvihasta utsedhātsarvālaṅkārabhūṣitaḥ| sārdhahastasamutsedhastāvanmānaḥ starāvadhi

माला तु द्विस्तरा प्रोक्ता स्तरो लशुनकं भवेत्। भरणं स्तरमेकं स्याद्भरणार्धं स्तरद्वयम्

mālā tu dvistarā proktā staro laśunakaṃ bhavet| bharaṇaṃ staramekaṃ syādbharaṇārdhaṃ staradvayam

कलशाद्युतरं ज्ञेयो वारराद्यासमन्वितः। द्विस्तरं कुलकं कुर्यात्पद्मपत्रसमन्वितम्

kalaśādyutaraṃ jñeyo vārarādyāsamanvitaḥ| dvistaraṃ kulakaṃ kuryātpadmapatrasamanvitam

वीरगन्द्रा पुनः कुर्यात्स्तरमेकं तदूर्ध्वतः। द्विस्तरं हीरकं प्रोक्तं पट्टश्चैव तथाविधः

vīragandrā punaḥ kuryātstaramekaṃ tadūrdhvataḥ| dvistaraṃ hīrakaṃ proktaṃ paṭṭaścaiva tathāvidhaḥ

पट्टिका स्तरमेकं स्याद्वसन्तं द्विस्तरं विदुः। वसन्तपट्टिका चोर्ध्वं स्तरमेकं विधीयते

paṭṭikā staramekaṃ syādvasantaṃ dvistaraṃ viduḥ| vasantapaṭṭikā cordhvaṃ staramekaṃ vidhīyate

कपोतं नासिकायुक्तं विदधीत स्तरत्रयम्। --- दन्तरं प्रकुर्वीत मेटमेकस्तवंस्तत

kapotaṃ nāsikāyuktaṃ vidadhīta staratrayam| --- dantaraṃ prakurvīta meṭamekastavaṃstata

स्तरप्रमाणं मकरं तद्वन्मकरपट्टिकाम्। पुनश्छेदं स्तरं कुर्याद्वेदीबन्धस्ततः स्तरम्

starapramāṇaṃ makaraṃ tadvanmakarapaṭṭikām| punaśchedaṃ staraṃ kuryādvedībandhastataḥ staram

छेदः स्तरप्रमाणश्च कण्ठः स्यात्द्विस्तरं ततः। पट्टिका स्तरमेकं तु तद्वच्चाम्बुजपट्टिका

chedaḥ starapramāṇaśca kaṇṭhaḥ syātdvistaraṃ tataḥ| paṭṭikā staramekaṃ tu tadvaccāmbujapaṭṭikā

मालादिपद्मपत्रान्तं द्विहस्तोत्सेधमीरितम्। सार्धहस्तः समुत्सेधः कूटस्य परिकीर्तितः

mālādipadmapatrāntaṃ dvihastotsedhamīritam| sārdhahastaḥ samutsedhaḥ kūṭasya parikīrtitaḥ

नासिकापद्मसंयुक्तं तदूर्ध्वं कलशो भवेत्। एकभूमेरिदं मानं प्रासादस्य प्रकीर्तितम्

nāsikāpadmasaṃyuktaṃ tadūrdhvaṃ kalaśo bhavet| ekabhūmeridaṃ mānaṃ prāsādasya prakīrtitam

एकभूमिकः ।। द्विभूमिकस्य लक्ष्माथ प्रासादस्याभिधीयते। सप्तहस्तसविस्ता --- समुच्छ्रितः

ekabhūmikaḥ || dvibhūmikasya lakṣmātha prāsādasyābhidhīyate| saptahastasavistā --- samucchritaḥ

कर्णमानाद्भवेदस्य विभागोऽथनिगद्यते। द्विहस्तं कल्पयेद्बीजं जङ्घा सार्धद्विहस्तकम्

karṇamānādbhavedasya vibhāgo'thanigadyate| dvihastaṃ kalpayedbījaṃ jaṅghā sārdhadvihastakam

कूटस्य सन्निवेशोऽयं विज्ञातव्यः सभागिकः। जङ्घा द्वितीया तु पुनः कर्तव्या तस्य भागिका

kūṭasya sanniveśo'yaṃ vijñātavyaḥ sabhāgikaḥ| jaṅghā dvitīyā tu punaḥ kartavyā tasya bhāgikā

सन्निवेशो द्वितीयस्य स्यात्कूटस्यार्धभागिकः। दिदिक्रव्यस्पृ कर्तव्या सह कण्ठेन भागिकः

sanniveśo dvitīyasya syātkūṭasyārdhabhāgikaḥ| didikravyaspṛ kartavyā saha kaṇṭhena bhāgikaḥ

तस्योपरिष्टाद् घण्टा च सार्धभागसमुच्छ्रिता। नासिकापद्मसंयुक्ता विधातव्या विपश्चिता

tasyopariṣṭād ghaṇṭā ca sārdhabhāgasamucchritā| nāsikāpadmasaṃyuktā vidhātavyā vipaścitā

पीठानां पूर्वमुक्तानां पादबन्धादिनामभिः। पञ्चानां कल्पयेदेवं --- भूम्यादितः क्रमात्

pīṭhānāṃ pūrvamuktānāṃ pādabandhādināmabhiḥ| pañcānāṃ kalpayedevaṃ --- bhūmyāditaḥ kramāt

तेषां शोभावहं यत्स्यात्तत्कर्तव्यं विपश्चिता। तस्योपरि भवेज्जङ्घा मालाल---संयुता

teṣāṃ śobhāvahaṃ yatsyāttatkartavyaṃ vipaścitā| tasyopari bhavejjaṅghā mālāla---saṃyutā

भरणं कलशस्तद्वद्द्वारगण्डसमन्वितम्। उच्छालं पूर्वमानेन पद्मपत्रायुतं ततः

bharaṇaṃ kalaśastadvaddvāragaṇḍasamanvitam| ucchālaṃ pūrvamānena padmapatrāyutaṃ tataḥ

वीरगण्डः पुनः कार्यो हीरं पूर्वक्रमेण च। तस्योपरिष्टात्पट्टश्च भवेत्पट्टिकया सह

vīragaṇḍaḥ punaḥ kāryo hīraṃ pūrvakrameṇa ca| tasyopariṣṭātpaṭṭaśca bhavetpaṭṭikayā saha

वसन्तवेदूर्ध्व ततस्तस्यैवोपरि पट्टिका। ततः कपोतच्छेदश्च मेढकर एव च

vasantavedūrdhva tatastasyaivopari paṭṭikā| tataḥ kapotacchedaśca meḍhakara eva ca

पट्टिका मकरोष्या च भेदकण्ठोऽथ पट्टिका। वेदीच्छेदश्च कण्ठश्च पट्टिका पद्मपट्टिका

paṭṭikā makaroṣyā ca bhedakaṇṭho'tha paṭṭikā| vedīcchedaśca kaṇṭhaśca paṭṭikā padmapaṭṭikā

कूटं तदूर्ध्वं कुर्वीत विचित्रं नासिकान्वितम्। छेदान्तं पूर्वमानेन सर्वमेतद्विधीयते

kūṭaṃ tadūrdhvaṃ kurvīta vicitraṃ nāsikānvitam| chedāntaṃ pūrvamānena sarvametadvidhīyate

तस्योपरि पुनर्जङ्घा सर्वाभरणभूषिता। ततो मालाथ लशुनं तोरणं कलशस्ततः

tasyopari punarjaṅghā sarvābharaṇabhūṣitā| tato mālātha laśunaṃ toraṇaṃ kalaśastataḥ

वीरगण्डस्तथोच्छालं पत्रकं वीरगण्डकः। हीरकं पट्टिका तद्वद्वसन्तपट्टिका पुनः

vīragaṇḍastathocchālaṃ patrakaṃ vīragaṇḍakaḥ| hīrakaṃ paṭṭikā tadvadvasantapaṭṭikā punaḥ

कपोतच्छेदमेढाश्च मकरोऽस्य च पट्टिका। छेदः करपट्टिका च वेदीच्छेदोऽथ कण्ठकः

kapotacchedameḍhāśca makaro'sya ca paṭṭikā| chedaḥ karapaṭṭikā ca vedīcchedo'tha kaṇṭhakaḥ

पट्टिका पद्मपूर्वा च कर्तव्या पट्टिका ---। ततश्छेदो विधातव्यः सर्वैराभरणैर्युतः

paṭṭikā padmapūrvā ca kartavyā paṭṭikā ---| tataśchedo vidhātavyaḥ sarvairābharaṇairyutaḥ

ततश्छित्त्वा तथा कार्यं यथा शोभा प्रजायते। पुनः कण्ठ्यं प्रदातव्यः पट्टिका पद्मपट्टिका

tataśchittvā tathā kāryaṃ yathā śobhā prajāyate| punaḥ kaṇṭhyaṃ pradātavyaḥ paṭṭikā padmapaṭṭikā

ततः कण्ठं विधातव्यं चन्द्र मालाविभूषितम्। प्रकुर्वीत ततश्छेदमुपरिष्टाद्विचक्षणः

tataḥ kaṇṭhaṃ vidhātavyaṃ candra mālāvibhūṣitam| prakurvīta tataśchedamupariṣṭādvicakṣaṇaḥ

कण्ठपट्टिकया युक्तं तदूर्ध्वं कण्ठपट्टिकाम्। सप्ताङ्गुलानि कर्तव्यस्ततो घण्टाविनिर्गमः

kaṇṭhapaṭṭikayā yuktaṃ tadūrdhvaṃ kaṇṭhapaṭṭikām| saptāṅgulāni kartavyastato ghaṇṭāvinirgamaḥ

भागार्धं विस्तृतिस्तस्या विस्तारार्धं समुच्छ्रितिः। एवं द्विभूमिकं प्राज्ञः प्रासादं परिकल्पयेत्

bhāgārdhaṃ vistṛtistasyā vistārārdhaṃ samucchritiḥ| evaṃ dvibhūmikaṃ prājñaḥ prāsādaṃ parikalpayet

द्विभूमिकः ।। त्रिभूमिकस्तृतीयोऽथ प्रासादोऽस्माभिरुच्यते। तस्यैकादश विस्तारो हस्ताः पञ्चदशोच्छ्रयः

dvibhūmikaḥ || tribhūmikastṛtīyo'tha prāsādo'smābhirucyate| tasyaikādaśa vistāro hastāḥ pañcadaśocchrayaḥ

चतुर्दशाङ्गुलान्येषां भवेदस्याधिकानि च। ---भूमिकस्यैतत्कर्णमानमसंशयम्

caturdaśāṅgulānyeṣāṃ bhavedasyādhikāni ca| ---bhūmikasyaitatkarṇamānamasaṃśayam

पीठं द्विहस्तं कुर्वीत तत्रादौ पूर्वसूचितम्। जङ्घां त्रिभागिकोत्सेधां कूटोच्छ्रायं तु भागिकम्

pīṭhaṃ dvihastaṃ kurvīta tatrādau pūrvasūcitam| jaṅghāṃ tribhāgikotsedhāṃ kūṭocchrāyaṃ tu bhāgikam

भवेज्जङ्घा तृतीया च सार्धभागद्वयं ततः। भागं च कूटप्रसरश्च न्द्र शालाविभूषितः

bhavejjaṅghā tṛtīyā ca sārdhabhāgadvayaṃ tataḥ| bhāgaṃ ca kūṭaprasaraśca ndra śālāvibhūṣitaḥ

पुनस्तृतीया जङ्घा स्याद्भागद्वयसमुच्छ्रिता। ततश्चाकूटप्रस्तारो भागिको भूषणान्वितः

punastṛtīyā jaṅghā syādbhāgadvayasamucchritā| tataścākūṭaprastāro bhāgiko bhūṣaṇānvitaḥ

भागं स्याद्वेदिबन्धः --- सगुणद्वारकण्ठकः। चतुर्दशमसौ कार्यो भूषायुक्तो यथोचितम्

bhāgaṃ syādvedibandhaḥ --- saguṇadvārakaṇṭhakaḥ| caturdaśamasau kāryo bhūṣāyukto yathocitam

घण्टाच्छेदस्तु भागौ द्वौ द्व्यङ्गुलद्वयसंयुतौ। एकादशस्तरा कुरुस्तस्योपरि विधीयते

ghaṇṭācchedastu bhāgau dvau dvyaṅguladvayasaṃyutau| ekādaśastarā kurustasyopari vidhīyate

इदानीं प्रविभागोऽस्य पीठादूर्ध्वं विधीयते। हस्तमेकं भवेज्जङ्घाद्यंयपि च तया समा

idānīṃ pravibhāgo'sya pīṭhādūrdhvaṃ vidhīyate| hastamekaṃ bhavejjaṅghādyaṃyapi ca tayā samā

माला तु द्विस्तरा प्रोक्ता लशुनं भागिकं ततः। भरणं स्तरमेकं स्यात्कलशोऽपि च तत्समः

mālā tu dvistarā proktā laśunaṃ bhāgikaṃ tataḥ| bharaṇaṃ staramekaṃ syātkalaśo'pi ca tatsamaḥ

वीरगण्डसमायुक्तमुच्छालं द्विस्तरं ततः। ततस्तरं वीरगण्डो ---

vīragaṇḍasamāyuktamucchālaṃ dvistaraṃ tataḥ| tatastaraṃ vīragaṇḍo ---

हीरकं द्विस्तरं विद्यात्सस्तरं वासन्तपट्टिका। कपोतं नासिकायुक्तं त्रिस्तरं कारयेत्ततः

hīrakaṃ dvistaraṃ vidyātsastaraṃ vāsantapaṭṭikā| kapotaṃ nāsikāyuktaṃ tristaraṃ kārayettataḥ

छेदं प्रस्तप्रमाणं च मेढं च तत्सम्मितम्। स्तरं कुर्वीत मकरं तदर्धेनास्य पट्टिका

chedaṃ prastapramāṇaṃ ca meḍhaṃ ca tatsammitam| staraṃ kurvīta makaraṃ tadardhenāsya paṭṭikā

छेदं तथैव कुर्वीत कण्ठमेकस्तरं ततः। पट्तिका वेदिका चैव स्तरमेकं विधीयते

chedaṃ tathaiva kurvīta kaṇṭhamekastaraṃ tataḥ| paṭtikā vedikā caiva staramekaṃ vidhīyate

छेदमर्धस्तरं विद्यात्कण्ठं सार्धस्तरं ततः। पट्टिका स्यात्स्तरं पद्मं स्तरमेकं ततो भवेत्

chedamardhastaraṃ vidyātkaṇṭhaṃ sārdhastaraṃ tataḥ| paṭṭikā syātstaraṃ padmaṃ staramekaṃ tato bhavet

शेषे च सुन्दरं कण्ठं विधातव्यं विचक्षणैः। अनन्तरं द्वितीया च जङ्घा कार्या नवस्तरा

śeṣe ca sundaraṃ kaṇṭhaṃ vidhātavyaṃ vicakṣaṇaiḥ| anantaraṃ dvitīyā ca jaṅghā kāryā navastarā

मध्ये च सा प्रकर्तव्या तदूर्ध्वं तां विभाजयेत्। ततस्तरं भवेच्छाला स्तरार्धं लशुनं ततः

madhye ca sā prakartavyā tadūrdhvaṃ tāṃ vibhājayet| tatastaraṃ bhavecchālā starārdhaṃ laśunaṃ tataḥ

तथैव भरणं ज्ञेयं पूर्वनिर्दिष्टलक्षणम्। वीरगण्डेन सहितः कलशोऽपि तथा भवेत्

tathaiva bharaṇaṃ jñeyaṃ pūrvanirdiṣṭalakṣaṇam| vīragaṇḍena sahitaḥ kalaśo'pi tathā bhavet

पद्मपत्रकया युक्तं स्तरमुच्छालकं विदुः। वीरगण्डं स्तरं विद्यादर्धभागं च हीरकम्

padmapatrakayā yuktaṃ staramucchālakaṃ viduḥ| vīragaṇḍaṃ staraṃ vidyādardhabhāgaṃ ca hīrakam

पट्टं तथैव कुर्वीत स्तरस्यार्धेन पट्टिका। वसन्तः स्तरमेकं स्याद् स्तरं वासन्तपट्टिका

paṭṭaṃ tathaiva kurvīta starasyārdhena paṭṭikā| vasantaḥ staramekaṃ syād staraṃ vāsantapaṭṭikā

कपोतं त्रिस्तरं कुर्यान्नासिकासहितं बुधः। छेदमर्धस्तरं विद्यान्मेढं तत्तुल्यमेव च

kapotaṃ tristaraṃ kuryānnāsikāsahitaṃ budhaḥ| chedamardhastaraṃ vidyānmeḍhaṃ tattulyameva ca

मकरं स्तरमेकं च भागार्धं पट्टिका ततः। भागमेकं भवेच्छेदः स्तरं कण्ठस्तदूर्ध्वतः

makaraṃ staramekaṃ ca bhāgārdhaṃ paṭṭikā tataḥ| bhāgamekaṃ bhavecchedaḥ staraṃ kaṇṭhastadūrdhvataḥ

पट्टिका वेदिका चैव स्तरमेकं विधीयते। छेदं भागार्धिकं कुर्यात्कण्ठकं सार्धभागिकम्

paṭṭikā vedikā caiva staramekaṃ vidhīyate| chedaṃ bhāgārdhikaṃ kuryātkaṇṭhakaṃ sārdhabhāgikam

भागेन पट्टिकां कुर्यात्तथा कमलपत्रिकाम्। कूटं ततः परं कुर्यान्नासिका च विभूषितम्

bhāgena paṭṭikāṃ kuryāttathā kamalapatrikām| kūṭaṃ tataḥ paraṃ kuryānnāsikā ca vibhūṣitam

तृतीयजङ्घामद्वा स्याच्चतुर्भिः कल्पिता स्तरैः। स्तरमेकं भवेन्माला स्तरं च लशुनं विदुः

tṛtīyajaṅghāmadvā syāccaturbhiḥ kalpitā staraiḥ| staramekaṃ bhavenmālā staraṃ ca laśunaṃ viduḥ

भरणं स्तरमेकं च कुम्भमेकस्तरं तथा। वीरगण्डसमोपेतमुच्छालं स्यात्तदूर्ध्वतः

bharaṇaṃ staramekaṃ ca kumbhamekastaraṃ tathā| vīragaṇḍasamopetamucchālaṃ syāttadūrdhvataḥ

स्तरमेकं प्रकुर्वीत वीरगण्डसमुच्छ्रितम्। ततश्च हीरकं कुर्याद्भागेनैकेन बुद्धिमान्

staramekaṃ prakurvīta vīragaṇḍasamucchritam| tataśca hīrakaṃ kuryādbhāgenaikena buddhimān

सार्धभागेन पट्टिः स्यात्पट्टिकार्धं स्तरं तथा। स्तरमेकं वसन्तं स्यात्स्तरं वासन्तपट्टिका

sārdhabhāgena paṭṭiḥ syātpaṭṭikārdhaṃ staraṃ tathā| staramekaṃ vasantaṃ syātstaraṃ vāsantapaṭṭikā

कपोतो द्विस्तरश्छेदोऽर्धस्तरो मेण्ढकः स्तरः। भागिको मकरः कार्यः पट्टिका चार्धभागिका

kapoto dvistaraśchedo'rdhastaro meṇḍhakaḥ staraḥ| bhāgiko makaraḥ kāryaḥ paṭṭikā cārdhabhāgikā

भेदोऽर्धभागिको भागमेकं कण्ठः प्रकीर्तितः। पट्टिकोवेदिकास्त्रयोऽप्यर्धस्तरं पृथक्

bhedo'rdhabhāgiko bhāgamekaṃ kaṇṭhaḥ prakīrtitaḥ| paṭṭikovedikāstrayo'pyardhastaraṃ pṛthak

कण्ठश्चार्धस्तरः कार्यः पीठिका चार्धभागिका। अर्धभागेन कर्तव्या तदूर्ध्वं पद्मपत्रिका

kaṇṭhaścārdhastaraḥ kāryaḥ pīṭhikā cārdhabhāgikā| ardhabhāgena kartavyā tadūrdhvaṃ padmapatrikā

विचित्रलक्षणोपेतं ततः कूटं विधीयते। स्तरमेकं भवेच्छेदः स्यात्कण्ठोऽप्येवमेव हि

vicitralakṣaṇopetaṃ tataḥ kūṭaṃ vidhīyate| staramekaṃ bhavecchedaḥ syātkaṇṭho'pyevameva hi

पट्टिका स्तरमेकं स्यात्ततो वेदी स्तरद्वयम्। छेदः स्तरं भवेद्भूयः कण्ठः स्याद्द्विस्तरं ततः

paṭṭikā staramekaṃ syāttato vedī staradvayam| chedaḥ staraṃ bhavedbhūyaḥ kaṇṭhaḥ syāddvistaraṃ tataḥ

कर्तव्ये स्तरमेकैकं पट्टिका पद्मपत्रिका। घण्टा ततःपरं कार्या मानतो विंशतिस्तरा

kartavye staramekaikaṃ paṭṭikā padmapatrikā| ghaṇṭā tataḥparaṃ kāryā mānato viṃśatistarā

एकादशस्तरः कुम्भः सर्वेषां सर्वतो भवेत्। त्रिभूमिकोऽयमाख्यातश्चतुर्भूमिरथोच्यते

ekādaśastaraḥ kumbhaḥ sarveṣāṃ sarvato bhavet| tribhūmiko'yamākhyātaścaturbhūmirathocyate

त्रिभूमिकः ।। हस्तान्पञ्चदश क्षेत्रं विस्तारात्तु प्रकल्पयेत्। उच्छ्रायेण तु हस्तानां स्यात्पादैकविंशतिः

tribhūmikaḥ || hastānpañcadaśa kṣetraṃ vistārāttu prakalpayet| ucchrāyeṇa tu hastānāṃ syātpādaikaviṃśatiḥ

द्विहस्तं कारयेत्पीठं जङ्घां हस्तत्रयोच्छ्रिताम्। सार्धहस्तं भवेत्कूटं सर्वालङ्कारभूषितम्

dvihastaṃ kārayetpīṭhaṃ jaṅghāṃ hastatrayocchritām| sārdhahastaṃ bhavetkūṭaṃ sarvālaṅkārabhūṣitam

द्वितीयजङ्घा कर्तव्या पादहीनं करत्रयम्। सपादहस्तं कुर्वीत कूटमन्यत्तदूर्ध्वतः

dvitīyajaṅghā kartavyā pādahīnaṃ karatrayam| sapādahastaṃ kurvīta kūṭamanyattadūrdhvataḥ

तृतीयजङ्घा कर्तव्या सार्धं हस्तद्वयं ततः। ततश्च कूटप्रस्तारो हस्तमेकं विधीयते

tṛtīyajaṅghā kartavyā sārdhaṃ hastadvayaṃ tataḥ| tataśca kūṭaprastāro hastamekaṃ vidhīyate

जङ्घा चतुर्थी कर्तव्या सार्धहस्तद्वयं ततः। ततश्च कूटप्रस्तारो हस्तमेकं विधीयते

jaṅghā caturthī kartavyā sārdhahastadvayaṃ tataḥ| tataśca kūṭaprastāro hastamekaṃ vidhīyate

जङ्घा चतुर्थी कर्तव्या सपादद्विकरोच्छ्रिता। हस्तं च कूटप्रस्तारो वेदीबन्धस्तथाविधः

jaṅghā caturthī kartavyā sapādadvikarocchritā| hastaṃ ca kūṭaprastāro vedībandhastathāvidhaḥ

गर्भार्धविस्तृता घण्टा कार्या हस्तत्रयोच्छ्रिता। चतुर्दशस्तरः कुम्भः सर्वेषामुपरि स्थितः

garbhārdhavistṛtā ghaṇṭā kāryā hastatrayocchritā| caturdaśastaraḥ kumbhaḥ sarveṣāmupari sthitaḥ

सूचिकाहस्तसङ्ख्यैषा विभागः कथ्यतेऽधुना। पीठं हस्तद्वयोत्सेधं जङ्घालङ्कृतिरुच्यते

sūcikāhastasaṅkhyaiṣā vibhāgaḥ kathyate'dhunā| pīṭhaṃ hastadvayotsedhaṃ jaṅghālaṅkṛtirucyate

दशभागो भवेदेकमुच्छालं द्विस्तरं ततः। वीरगण्डं स्तरं विद्याद्द्विस्तरं हीरकं भवेत्

daśabhāgo bhavedekamucchālaṃ dvistaraṃ tataḥ| vīragaṇḍaṃ staraṃ vidyāddvistaraṃ hīrakaṃ bhavet

पट्टस्तथैव विज्ञेयोत्सेधकी पट्टिका ततः। वसन्तं द्विस्तरं --- वासन्तपट्टिवा

paṭṭastathaiva vijñeyotsedhakī paṭṭikā tataḥ| vasantaṃ dvistaraṃ --- vāsantapaṭṭivā

कपोतस्त्रिस्तरः कार्यो भागं छेदो विधीयते। मेढं स्तरं प्रकुर्वीत स्तरं कण्ठस्य पट्टिका

kapotastristaraḥ kāryo bhāgaṃ chedo vidhīyate| meḍhaṃ staraṃ prakurvīta staraṃ kaṇṭhasya paṭṭikā

कुर्वीत भागिकीं देवा ततच्छेदे च भागिकम्। पुनः कण्ठं प्रकुर्वीत द्विस्तरं पट्टिकां ततः

kurvīta bhāgikīṃ devā tatacchede ca bhāgikam| punaḥ kaṇṭhaṃ prakurvīta dvistaraṃ paṭṭikāṃ tataḥ

स्यात्पद्मपत्रिकाप्येवं घण्टा पञ्चस्तरा ततः। वोचोत्रं लक्षणोपेतं ततः कुम्भं निवेशयेत्

syātpadmapatrikāpyevaṃ ghaṇṭā pañcastarā tataḥ| vocotraṃ lakṣaṇopetaṃ tataḥ kumbhaṃ niveśayet

जङ्घास्तम्भं द्वितीया विदध्यादष्टभागिकम्। मालां --- द्विस्तरं कुर्याद्भागिकं लशुनं ततः

jaṅghāstambhaṃ dvitīyā vidadhyādaṣṭabhāgikam| mālāṃ --- dvistaraṃ kuryādbhāgikaṃ laśunaṃ tataḥ

भरणं स्तरमेकं च कलशं तत्प्रमाणतः। वीरगण्डेन संयुक्तं तावांश्चोच्छालकं भवेत्

bharaṇaṃ staramekaṃ ca kalaśaṃ tatpramāṇataḥ| vīragaṇḍena saṃyuktaṃ tāvāṃścocchālakaṃ bhavet

द्विस्तरं तत्तु विज्ञेयं वीरगण्डः स्तरं भवेत्। हीरकं द्विस्तरं विद्यात्पद्मं चैव तथाविधम्

dvistaraṃ tattu vijñeyaṃ vīragaṇḍaḥ staraṃ bhavet| hīrakaṃ dvistaraṃ vidyātpadmaṃ caiva tathāvidham

पट्टिका स्तरमेकं स्याद्वसन्तं द्विस्तरं ततः। वसन्तपट्टिकां भागं कपोतं त्रिस्तरोच्छ्रितम्

paṭṭikā staramekaṃ syādvasantaṃ dvistaraṃ tataḥ| vasantapaṭṭikāṃ bhāgaṃ kapotaṃ tristarocchritam

कुर्वीत भागिकं भेदं स्तरमेकं च मेढकम्। मकरं स्तरमेकं च तथा मकरपट्टिकाम्

kurvīta bhāgikaṃ bhedaṃ staramekaṃ ca meḍhakam| makaraṃ staramekaṃ ca tathā makarapaṭṭikām

भेदः स्तरं भवेत्कण्ठः स्तरं भागं च पट्टिका। वेदिका स्तरमेकं च च्छेदमर्धेन कारयेत्

bhedaḥ staraṃ bhavetkaṇṭhaḥ staraṃ bhāgaṃ ca paṭṭikā| vedikā staramekaṃ ca cchedamardhena kārayet

कण्ठं सार्धस्तरं कुर्यात्स्तरमेकं च पट्टिकाम्। आभाजपत्रिकां भागं कुर्याद्घण्टां चतुःस्तराम्

kaṇṭhaṃ sārdhastaraṃ kuryātstaramekaṃ ca paṭṭikām| ābhājapatrikāṃ bhāgaṃ kuryādghaṇṭāṃ catuḥstarām

प्राग्ग्रीवभूषिता सा स्यात्कुम्भं कुर्यात्तदूर्ध्वतः। जङ्घास्तम्भस्तृतीयायां सप्तांशश्चतुर --- कः

prāggrīvabhūṣitā sā syātkumbhaṃ kuryāttadūrdhvataḥ| jaṅghāstambhastṛtīyāyāṃ saptāṃśaścatura --- kaḥ

ततो मालाथ लशुनं भरणं कुम्भकाण्डकौ। उच्छालं गण्डको हीरं प्रत्येकं स्युः स्तरं स्तरम्

tato mālātha laśunaṃ bharaṇaṃ kumbhakāṇḍakau| ucchālaṃ gaṇḍako hīraṃ pratyekaṃ syuḥ staraṃ staram

पद्मं सार्धस्तरं विद्याद्भागेऽर्धे पट्टिकां तथा। भागमेकं वसन्तः स्याद्भागं वासन्तपट्टिका

padmaṃ sārdhastaraṃ vidyādbhāge'rdhe paṭṭikāṃ tathā| bhāgamekaṃ vasantaḥ syādbhāgaṃ vāsantapaṭṭikā

कपोतं त्रिस्तरं कुर्याच्छेदमेकस्तरं ततः। ततश्च मेढकं मरं विदधीत स्तरं स्तरम्

kapotaṃ tristaraṃ kuryācchedamekastaraṃ tataḥ| tataśca meḍhakaṃ maraṃ vidadhīta staraṃ staram

तत्पट्टिका तु भागार्धं भेदं भागार्धमेव च। कण्ठो वेदि पट्टिका च त्रीण्येतानि स्तरं स्तरम्

tatpaṭṭikā tu bhāgārdhaṃ bhedaṃ bhāgārdhameva ca| kaṇṭho vedi paṭṭikā ca trīṇyetāni staraṃ staram

स्तरस्यार्धं भवेच्छेदः कण्ठः सार्धस्तरं ततः। भागार्धं पट्टिका कार्या तावती पद्मपत्रिका

starasyārdhaṃ bhavecchedaḥ kaṇṭhaḥ sārdhastaraṃ tataḥ| bhāgārdhaṃ paṭṭikā kāryā tāvatī padmapatrikā

चतुर्भागा भवेद्घण्टा गुणद्वारसमन्विता। द्विस्तरं कारयेत्कुम्भं घण्टायाः स्थितमूर्ध्वतः

caturbhāgā bhavedghaṇṭā guṇadvārasamanvitā| dvistaraṃ kārayetkumbhaṃ ghaṇṭāyāḥ sthitamūrdhvataḥ

एवं भूमिस्तृतीयैषा चतुर्थी कथ्यतेऽधुना। कर्तव्या पट्टरा जङ्घा महास्तम्भसमन्विता

evaṃ bhūmistṛtīyaiṣā caturthī kathyate'dhunā| kartavyā paṭṭarā jaṅghā mahāstambhasamanvitā

मालाथ लशुनं तद्वद्भरणं कुम्भ एव च। उच्छालं गण्डकं हीरमिति प्रा---पृथक् पृथक्

mālātha laśunaṃ tadvadbharaṇaṃ kumbha eva ca| ucchālaṃ gaṇḍakaṃ hīramiti prā---pṛthak pṛthak

सार्धभागं भवेत्पाडः पट्टिकार्धस्तरं ततः। वसन्तं स्तरमेकं स्यात्तत्संज्ञः पट्टिका स्तरम्

sārdhabhāgaṃ bhavetpāḍaḥ paṭṭikārdhastaraṃ tataḥ| vasantaṃ staramekaṃ syāttatsaṃjñaḥ paṭṭikā staram

कपोतं द्विस्तरं विद्याच्छेदं चार्धस्तरं ततः। मेढं तथैव कुर्वीत मकरं च स्तरं बुधः

kapotaṃ dvistaraṃ vidyācchedaṃ cārdhastaraṃ tataḥ| meḍhaṃ tathaiva kurvīta makaraṃ ca staraṃ budhaḥ

पट्टिकां मकराख्यां च च्छेदमेकस्तरं विदुः। स्तरमेकं भवेत्कण्ठः स्तरस्यार्धं च पट्टिका

paṭṭikāṃ makarākhyāṃ ca cchedamekastaraṃ viduḥ| staramekaṃ bhavetkaṇṭhaḥ starasyārdhaṃ ca paṭṭikā

तथैव वेदिकां कुर्याच्छेदमर्धस्तरं पुनः। साधभागं प्रकुर्वीत कण्ठदेशं विचक्षणः

tathaiva vedikāṃ kuryācchedamardhastaraṃ punaḥ| sādhabhāgaṃ prakurvīta kaṇṭhadeśaṃ vicakṣaṇaḥ

100

पट्टिका मद्यसंज्ञा तु स्तरमेकं विधीयते। घण्टा स्तरद्वयं कार्या गुणद्वारविभूषिता

paṭṭikā madyasaṃjñā tu staramekaṃ vidhīyate| ghaṇṭā staradvayaṃ kāryā guṇadvāravibhūṣitā

101

कुम्भं विदध्यादुपरि द्विस्तरं पङ्कजाननम्। भागमेकं भवेच्छेदस्ततः कण्ठः स्तरद्वयम्

kumbhaṃ vidadhyādupari dvistaraṃ paṅkajānanam| bhāgamekaṃ bhavecchedastataḥ kaṇṭhaḥ staradvayam

102

पट्टिका स्तरमेकं तु वेदिका तु स्तरावुभौ। पुनश्छेदो भवेद्भागं --- कण्ठो विधीयते

paṭṭikā staramekaṃ tu vedikā tu starāvubhau| punaśchedo bhavedbhāgaṃ --- kaṇṭho vidhīyate

103

पट्टिका स्तरमेकं तु तद्वदम्भोजपत्रिका। स्तराणां विंशतिर्घण्टा भवेद्गर्भार्धविस्तृता

paṭṭikā staramekaṃ tu tadvadambhojapatrikā| starāṇāṃ viṃśatirghaṇṭā bhavedgarbhārdhavistṛtā

104

चन्द्र शालाश्च कर्तव्या दर्शनीयाश्चतुर्दिशम्। एवं पद्मे महापद्मे स्वस्तिके वर्धमानके

candra śālāśca kartavyā darśanīyāścaturdiśam| evaṃ padme mahāpadme svastike vardhamānake

105

तथैव सर्वतोभद्रे कुर्याद्घण्टामिमां वुधः। कुम्भं तु पञ्चदशभिः स्तरैः कुर्यात्समुन्नतम्

tathaiva sarvatobhadre kuryādghaṇṭāmimāṃ vudhaḥ| kumbhaṃ tu pañcadaśabhiḥ staraiḥ kuryātsamunnatam

106

स्याच्चतुर्भूमिको ह्येवं तलच्छन्दस्तु कामतः। चतुर्भूमिकः ।। पञ्चभौममथ ब्रूमः प्रासादं राजपूजितम्

syāccaturbhūmiko hyevaṃ talacchandastu kāmataḥ| caturbhūmikaḥ || pañcabhaumamatha brūmaḥ prāsādaṃ rājapūjitam

107

विस्तारेण विधातव्यः स हस्तानेकविंशतिम्। विभाजयेत्तथोत्सेधं पादोनत्रिशतं करान्

vistāreṇa vidhātavyaḥ sa hastānekaviṃśatim| vibhājayettathotsedhaṃ pādonatriśataṃ karān

108

पीठं भागद्वयं सार्धं जङ्घा साराम्रा त्रिभागिकी। कुर्वीत कूटप्रस्तारं सार्धहस्तं च बुद्धिमान्

pīṭhaṃ bhāgadvayaṃ sārdhaṃ jaṅghā sārāmrā tribhāgikī| kurvīta kūṭaprastāraṃ sārdhahastaṃ ca buddhimān

109

जङ्घा द्वितीया कर्तव्या हस्तत्रितयमुच्छ्रिता। भूयोऽपि कूटप्रस्तारं सार्धहस्तं प्रकल्पयेत्

jaṅghā dvitīyā kartavyā hastatritayamucchritā| bhūyo'pi kūṭaprastāraṃ sārdhahastaṃ prakalpayet

110

जङ्घा तृतीया कर्तव्या पादहीनं करत्रयम्। सार्धहस्तसमुत्सेधः कूटप्रस्तार इष्यते

jaṅghā tṛtīyā kartavyā pādahīnaṃ karatrayam| sārdhahastasamutsedhaḥ kūṭaprastāra iṣyate

111

चतुर्थभूमिजङ्घा च सार्धहस्तद्वयोच्छ्रिता। कूटप्रस्तारकं कुर्यात्पूर्वमानेन बुद्धिमान्

caturthabhūmijaṅghā ca sārdhahastadvayocchritā| kūṭaprastārakaṃ kuryātpūrvamānena buddhimān

112

पञ्चम्यां भुवि कुर्वीत जङ्घा सा हि करद्वयम्। कुर्वीत कूटप्रस्तारं तथा प्रागागुदितो यथा

pañcamyāṃ bhuvi kurvīta jaṅghā sā hi karadvayam| kurvīta kūṭaprastāraṃ tathā prāgāgudito yathā

113

कुर्याद्धस्तद्वयोत्सेधं कपोतमपि बुद्धिमान्। चतुर्भागसमुत्सेधा महाघण्टा विधीयते

kuryāddhastadvayotsedhaṃ kapotamapi buddhimān| caturbhāgasamutsedhā mahāghaṇṭā vidhīyate

114

उपरिष्टाद्भवेत्तत्र प्रासादे पञ्चभूमिके। कुम्भं तदूर्ध्वं कुर्वीत स्तरानेकोनविंशतिम्

upariṣṭādbhavettatra prāsāde pañcabhūmike| kumbhaṃ tadūrdhvaṃ kurvīta starānekonaviṃśatim

115

संस्थानमेतत्कर्तव्यं सर्वतोभद्र संज्ञकौ। विभाजयेद्विशेषेण ततः स्तरविभाजनात्

saṃsthānametatkartavyaṃ sarvatobhadra saṃjñakau| vibhājayedviśeṣeṇa tataḥ staravibhājanāt

116

श्री बन्धपीठं कर्तव्यं सार्धहस्तद्वयोच्छ्रितम्। चतुर्दशस्तरं जङ्घा कर्तव्या स्तम्भसंयुता

śrī bandhapīṭhaṃ kartavyaṃ sārdhahastadvayocchritam| caturdaśastaraṃ jaṅghā kartavyā stambhasaṃyutā

117

कर्तव्या द्विस्तरा माला लशुनं स्तरसम्मितम्। विदधीत स्तरं पद्मुभगण्डसमन्वितम्

kartavyā dvistarā mālā laśunaṃ starasammitam| vidadhīta staraṃ padmubhagaṇḍasamanvitam

118

उच्छालं द्विस्तरं कुर्यादिडो भागं विधीयते। द्विस्तरं हीरकं कार्यं पट्टाश्चैव तथाविधाः

ucchālaṃ dvistaraṃ kuryādiḍo bhāgaṃ vidhīyate| dvistaraṃ hīrakaṃ kāryaṃ paṭṭāścaiva tathāvidhāḥ

119

पट्टिका स्तरमेकं च वसन्तं द्विस्तरं ततः। वसन्तपट्टिका भागं कपोतं त्रिस्तरं ततः

paṭṭikā staramekaṃ ca vasantaṃ dvistaraṃ tataḥ| vasantapaṭṭikā bhāgaṃ kapotaṃ tristaraṃ tataḥ

120

छेदमेकस्तरं कुर्यात्स्तरमात्रं च मेठकम्। मकरं भागमेकं च भागं चरालपट्टिकाम्

chedamekastaraṃ kuryātstaramātraṃ ca meṭhakam| makaraṃ bhāgamekaṃ ca bhāgaṃ carālapaṭṭikām

121

कुर्वीत भागिकं छेदं ततः कण्ठं च भागिकम्। कण्ठं छेदं ततः कण्ठं च --- भागिकम्

kurvīta bhāgikaṃ chedaṃ tataḥ kaṇṭhaṃ ca bhāgikam| kaṇṭhaṃ chedaṃ tataḥ kaṇṭhaṃ ca --- bhāgikam

122

वाख्यापट्टिकां भागं वेदीं विचक्षणः। कुर्वीत भागिकं छेदं ततः कण्ठं स्तरद्वयम्

vākhyāpaṭṭikāṃ bhāgaṃ vedīṃ vicakṣaṇaḥ| kurvīta bhāgikaṃ chedaṃ tataḥ kaṇṭhaṃ staradvayam

123

स्तरं स्तरं प्रकुर्वीत पट्टिका पद्मपट्टिका। कूटप्रस्तारके कुर्यान्मकराननपञ्चकम्

staraṃ staraṃ prakurvīta paṭṭikā padmapaṭṭikā| kūṭaprastārake kuryānmakarānanapañcakam

124

विचित्ररूपं सर्वासु दिक्षु सर्वगुणान्वितम्। ऊर्ध्वतः पट्टिकायास्तु घण्टा पञ्चस्तरा भवेत्

vicitrarūpaṃ sarvāsu dikṣu sarvaguṇānvitam| ūrdhvataḥ paṭṭikāyāstu ghaṇṭā pañcastarā bhavet

125

नासिकाभिर्विचित्राभिरत्युदाराभिरन्विता। भद्रा णि यस्य दृश्यन्ते कूटे कूटे समन्ततः

nāsikābhirvicitrābhiratyudārābhiranvitā| bhadrā ṇi yasya dṛśyante kūṭe kūṭe samantataḥ

126

स सर्वतोभद्र इति प्रासादः शिल्पिनां मतः। अवलम्बेन तदनु स्तम्भच्छेदं प्रकल्पयेत्

sa sarvatobhadra iti prāsādaḥ śilpināṃ mataḥ| avalambena tadanu stambhacchedaṃ prakalpayet

127

स्तम्भत --- त्रेण समानं भुवि सूत्रयेत्। मेढस्य निर्गमे दद्यादङ्गुलद्वितयं बुधः

stambhata --- treṇa samānaṃ bhuvi sūtrayet| meḍhasya nirgame dadyādaṅguladvitayaṃ budhaḥ

128

पञ्चाङ्गुलानि कर्तव्यस्ततो मकरनिर्गमः। सूत्रयेत् समसूत्रेण ततो मेढकस्य पट्टिका

pañcāṅgulāni kartavyastato makaranirgamaḥ| sūtrayet samasūtreṇa tato meḍhakasya paṭṭikā

129

षडङ्गुलप्रवेशस्तु कार्यश्छेदस्य धीमता। यथा प्रवेश --- छेदस्यापि तथा भवेत्

ṣaḍaṅgulapraveśastu kāryaśchedasya dhīmatā| yathā praveśa --- chedasyāpi tathā bhavet

130

अङ्गुलद्वितयं कार्यः पट्टिकाया विनिर्गमः। विनिर्गमो वेदिकाया विधातव्यः षडङ्गुलः

aṅguladvitayaṃ kāryaḥ paṭṭikāyā vinirgamaḥ| vinirgamo vedikāyā vidhātavyaḥ ṣaḍaṅgulaḥ

131

अङ्गुलद्वयनिष्क्रान्ता विधेया कण्ठपट्टिका। पद्माख्यानिर्गमं कुर्यादङ्गुलत्रितयं ततः

aṅguladvayaniṣkrāntā vidheyā kaṇṭhapaṭṭikā| padmākhyānirgamaṃ kuryādaṅgulatritayaṃ tataḥ

132

अङ्गुलानि ततः पञ्च योनि --- निर्गमो भवेत्। घण्टा त्विह विधातव्या सर्वालङ्कारभूषिता

aṅgulāni tataḥ pañca yoni --- nirgamo bhavet| ghaṇṭā tviha vidhātavyā sarvālaṅkārabhūṣitā

133

भेदस्ततः स्याद्भवति भूमिका तस्य चोपरि। द्वितीयाभूमिकाजङ्घा सद्यः स्यादष्टाभिः स्तरैः

bhedastataḥ syādbhavati bhūmikā tasya copari| dvitīyābhūmikājaṅghā sadyaḥ syādaṣṭābhiḥ staraiḥ

134

मालाद्यैर्लशुनं चैकं भरणं कलशस्तथा। यथा माला तथोच्छालं वीरगण्डं स्तरं भवेत्

mālādyairlaśunaṃ caikaṃ bharaṇaṃ kalaśastathā| yathā mālā tathocchālaṃ vīragaṇḍaṃ staraṃ bhavet

135

उच्छालहीरके पट्टसमे कुर्याद्विचक्षणः। पट्टिका भागिकोत्सेधा वासन्तं --- का तथा

ucchālahīrake paṭṭasame kuryādvicakṣaṇaḥ| paṭṭikā bhāgikotsedhā vāsantaṃ --- kā tathā

136

कपोतं त्रिस्तरोत्सेधं छेदो सत्र्यंशवर्जितम्। छेदस्यार्धे भवेन्मेढो मकरः पट्टिका तथा

kapotaṃ tristarotsedhaṃ chedo satryaṃśavarjitam| chedasyārdhe bhavenmeḍho makaraḥ paṭṭikā tathā

137

ततश्छेदं च कण्ठं च --- पट्टिकां तथा। मालार्धेन प्रकुर्वीत च्छेदमेव ततो बुधः

tataśchedaṃ ca kaṇṭhaṃ ca --- paṭṭikāṃ tathā| mālārdhena prakurvīta cchedameva tato budhaḥ

138

पुनः कण्ठं प्रकुर्वीत हीरकेण समन्वितम्। पट्टिका पद्मपूर्वा च त्रिभागेन कपोतके

punaḥ kaṇṭhaṃ prakurvīta hīrakeṇa samanvitam| paṭṭikā padmapūrvā ca tribhāgena kapotake

139

कुर्याच्चतुःस्तरां घण्टां द्वाभ्यां कुम्भं तथोपरि। पुनश्छेदो भवेद्भागं जङ्घां कुर्वीत सप्तभिः

kuryāccatuḥstarāṃ ghaṇṭāṃ dvābhyāṃ kumbhaṃ tathopari| punaśchedo bhavedbhāgaṃ jaṅghāṃ kurvīta saptabhiḥ

140

सीतमाठा विधातव्या मालोच्चो द्विस्तरो भवेत्। लशुनं भरणं कुम्भो गण्डश्चेति स्तरं स्तरम्

sītamāṭhā vidhātavyā mālocco dvistaro bhavet| laśunaṃ bharaṇaṃ kumbho gaṇḍaśceti staraṃ staram

141

गण्डद्विगुणमुच्छालं हीरपट्टस्तथैव च। पट्टिका स्तरमेकं स्याद्वसन्तपट्टिकास्य च

gaṇḍadviguṇamucchālaṃ hīrapaṭṭastathaiva ca| paṭṭikā staramekaṃ syādvasantapaṭṭikāsya ca

142

पीठं दशगुणं कुर्याच्छेदमेण्ठौ स्तरं स्तरम्। स्तरं कुर्वीत राकर तथा मकरपट्टिकाम्

pīṭhaṃ daśaguṇaṃ kuryācchedameṇṭhau staraṃ staram| staraṃ kurvīta rākara tathā makarapaṭṭikām

143

स्तरं छेदं च कण्ठं च पट्टिकां वेदिकां तथा। छेदं कुर्यात्पुनर्भागं कण्ठं तद्द्विगुणं ततः

staraṃ chedaṃ ca kaṇṭhaṃ ca paṭṭikāṃ vedikāṃ tathā| chedaṃ kuryātpunarbhāgaṃ kaṇṭhaṃ taddviguṇaṃ tataḥ

144

पट्टिका स्तरमेकं स्याद्वसन्तपट्टिका स्तरम्। चतुःस्तरा भवेद्घण्टा प्राग्ग्राचकभूषिता

paṭṭikā staramekaṃ syādvasantapaṭṭikā staram| catuḥstarā bhavedghaṇṭā prāggrācakabhūṣitā

145

तस्योपरि पुनः कुम्भं घण्टार्धेनैव कारयेत्। छेदं भागं विजानीयाज्जङ्घा सप्तांशिका स्मृता

tasyopari punaḥ kumbhaṃ ghaṇṭārdhenaiva kārayet| chedaṃ bhāgaṃ vijānīyājjaṅghā saptāṃśikā smṛtā

146

माला द्विभागिका कार्या भागिकं लशुनं भवेत्। भरणं कुम्भकं गण्डं कुर्याल्लशुनवद्बुधः

mālā dvibhāgikā kāryā bhāgikaṃ laśunaṃ bhavet| bharaṇaṃ kumbhakaṃ gaṇḍaṃ kuryāllaśunavadbudhaḥ

147

उच्छालं गण्डकं चैव हीरकान्तं च भागिकम्। सार्धं भागं भवेत्---पट्टिकार्धं स्तरं भवेत्

ucchālaṃ gaṇḍakaṃ caiva hīrakāntaṃ ca bhāgikam| sārdhaṃ bhāgaṃ bhavet---paṭṭikārdhaṃ staraṃ bhavet

148

---तं भागमेकं स्याद्वसन्ताख्या च पट्टिका। कपोतं त्रिस्तरं कुर्यान्नासायुक्तं विचक्षणः

---taṃ bhāgamekaṃ syādvasantākhyā ca paṭṭikā| kapotaṃ tristaraṃ kuryānnāsāyuktaṃ vicakṣaṇaḥ

149

छेदमंशेन कुर्वीत मण्डमंशेन कारयेत्। मकरे पट्टिकां छेदं विदधीत स्तरं स्तरम्

chedamaṃśena kurvīta maṇḍamaṃśena kārayet| makare paṭṭikāṃ chedaṃ vidadhīta staraṃ staram

150

कुर्वीत भागिकं कण्ठं पट्टिकां वेदिकामपि। भागं कुर्यात्पुनश्छेदं ततः कण्ठं द्विभागिकम्

kurvīta bhāgikaṃ kaṇṭhaṃ paṭṭikāṃ vedikāmapi| bhāgaṃ kuryātpunaśchedaṃ tataḥ kaṇṭhaṃ dvibhāgikam

151

पट्टिका पद्मपूर्वा च विधातव्या स्तरं स्तरम्। कुर्वीत घण्टामुपरि चतुर्भागां विचक्षणः

paṭṭikā padmapūrvā ca vidhātavyā staraṃ staram| kurvīta ghaṇṭāmupari caturbhāgāṃ vicakṣaṇaḥ

152

तदर्धमूर्ध्वतः कुम्भं छेदमर्धेन तस्य च। जङ्घा षड्भागिका कार्या मात्ता गेन सुन कारयेन

tadardhamūrdhvataḥ kumbhaṃ chedamardhena tasya ca| jaṅghā ṣaḍbhāgikā kāryā māttā gena suna kārayena

153

लशुनं भरणं कुम्भं गण्डमुच्छालवाडके। हीरकं चेति कुर्वीत भागिकानि पृथक्पृथक्

laśunaṃ bharaṇaṃ kumbhaṃ gaṇḍamucchālavāḍake| hīrakaṃ ceti kurvīta bhāgikāni pṛthakpṛthak

154

सार्धभागं भवेत्पट्टः पट्टिकार्धस्तरोच्छ्रिता। वसन्तं भागमेकं स्याद्वसन्ताख्या च पट्टिका

sārdhabhāgaṃ bhavetpaṭṭaḥ paṭṭikārdhastarocchritā| vasantaṃ bhāgamekaṃ syādvasantākhyā ca paṭṭikā

155

कपोतं त्रिस्तरं कुर्याच्छेदं त्र्यंशोनशंसकाम्। मण्डको मकरश्चैव पट्टिका छेदकण्ठकौ

kapotaṃ tristaraṃ kuryācchedaṃ tryaṃśonaśaṃsakām| maṇḍako makaraścaiva paṭṭikā chedakaṇṭhakau

156

कण्ठं पट्टी च वेदी च च्छेदश्च स्यात्स्तरं स्तरम्। द्वितीयो द्विस्तरः कण्ठो भागिकी पट्टिका भवेत्

kaṇṭhaṃ paṭṭī ca vedī ca cchedaśca syātstaraṃ staram| dvitīyo dvistaraḥ kaṇṭho bhāgikī paṭṭikā bhavet

157

तथैव पद्मंज्ञा च स्यादुच्छ्रायेण पट्टिका। घण्टां कुर्याच्चतुर्भागां कुम्भमर्धेन तस्य च

tathaiva padmaṃjñā ca syāducchrāyeṇa paṭṭikā| ghaṇṭāṃ kuryāccaturbhāgāṃ kumbhamardhena tasya ca

158

छेदमेकेन भागेन जङ्घाम --- र्धभागिकीम्। मालामेकेन भागेन लशुनं सार्धभागिकम्

chedamekena bhāgena jaṅghāma --- rdhabhāgikīm| mālāmekena bhāgena laśunaṃ sārdhabhāgikam

159

तथैव भरणं कुर्यात्कुम्भोच्छाले स्तरं स्तरम्। हीरकं भागिकं कुर्यात्पट्टं सार्धस्तरं ततः

tathaiva bharaṇaṃ kuryātkumbhocchāle staraṃ staram| hīrakaṃ bhāgikaṃ kuryātpaṭṭaṃ sārdhastaraṃ tataḥ

160

पट्टिकार्धस्तरं कार्या वसन्तं च स्तरं ततः। कपोतं द्विस्तरं कुर्याद्वेदीमर्धस्तरं तथा

paṭṭikārdhastaraṃ kāryā vasantaṃ ca staraṃ tataḥ| kapotaṃ dvistaraṃ kuryādvedīmardhastaraṃ tathā

161

यथा छेदस्तथा मण्डो मकरश्च विधीयते। पट्टिकार्धस्तरं कार्या छेदोऽप्यर्धस्तरं भवेत्

yathā chedastathā maṇḍo makaraśca vidhīyate| paṭṭikārdhastaraṃ kāryā chedo'pyardhastaraṃ bhavet

162

भागं कण्ठः पट्टिका च वेदी कार्या द्विभागिकी। छेदो भागेन कर्तव्यः कण्ठश्चान्यस्त्रिभागिकः

bhāgaṃ kaṇṭhaḥ paṭṭikā ca vedī kāryā dvibhāgikī| chedo bhāgena kartavyaḥ kaṇṭhaścānyastribhāgikaḥ

163

पट्टिकां पद्मपत्रीं च विदधीत स्तरं स्तरम्। तुङ्गस्य चलनं कार्यं द्विभागिकमनन्तरम्

paṭṭikāṃ padmapatrīṃ ca vidadhīta staraṃ staram| tuṅgasya calanaṃ kāryaṃ dvibhāgikamanantaram

164

घण्टा कार्या समुत्सेधात् त्रयस्त्रिंशद्विभागिकी। सर्वतोभद्र संयुक्ता चन्द्र शालाविभूषिता

ghaṇṭā kāryā samutsedhāt trayastriṃśadvibhāgikī| sarvatobhadra saṃyuktā candra śālāvibhūṣitā

165

कुर्वीत त्रिस्तरं पद्मं चित्रपत्रसमन्वितम्। तस्योपरि भवेत्कुम्भश्चतुर्दशविभागिकः

kurvīta tristaraṃ padmaṃ citrapatrasamanvitam| tasyopari bhavetkumbhaścaturdaśavibhāgikaḥ

166

ग्रीवा द्विभागिका कार्या कर्णश्चैव तथाविधः। बीजपूरं ततः कार्यां साभासंयुक्तमर्धतः

grīvā dvibhāgikā kāryā karṇaścaiva tathāvidhaḥ| bījapūraṃ tataḥ kāryāṃ sābhāsaṃyuktamardhataḥ

167

पद्मचक्रं त्रिशूलं वा विधातव्यं यथोचितम्। प्रोत्तुङ्गग्राससंयुक्तं --- मकरमेढकैः

padmacakraṃ triśūlaṃ vā vidhātavyaṃ yathocitam| prottuṅgagrāsasaṃyuktaṃ --- makarameḍhakaiḥ

168

सोत्तुङ्गकूटाके कुर्यादेवं दिक्षु विदिक्षु च। भूमौ भूमौ विधातव्या शाला साध्यलतोरणम्

sottuṅgakūṭāke kuryādevaṃ dikṣu vidikṣu ca| bhūmau bhūmau vidhātavyā śālā sādhyalatoraṇam

169

कोणे कोणे च --- करा भद्रे करिक्यकरानपि। --- कूटैस्त्रिभिर्युक्तं चतुर्भिश्च जलान्तरैः

koṇe koṇe ca --- karā bhadre karikyakarānapi| --- kūṭaistribhiryuktaṃ caturbhiśca jalāntaraiḥ

170

कुर्वीत सर्वतोभद्र मेवंलक्षणलक्षितम्। एवं पद्मो महापद्मः स्वस्तिको वर्धमानकः

kurvīta sarvatobhadra mevaṃlakṣaṇalakṣitam| evaṃ padmo mahāpadmaḥ svastiko vardhamānakaḥ

171

सर्वतोभद्र इत्येते समारभ्यैकभूमिकान्। पञ्चभूमिकपर्यन्तं कार्याः साधारणक्रियाः

sarvatobhadra ityete samārabhyaikabhūmikān| pañcabhūmikaparyantaṃ kāryāḥ sādhāraṇakriyāḥ

172

एतैर्विंशतिभागैश्च प्रासादाः पूर्वसूचिताः। पीठादारभ्य घण्टान्तं पञ्चैते लक्षणान्विताः

etairviṃśatibhāgaiśca prāsādāḥ pūrvasūcitāḥ| pīṭhādārabhya ghaṇṭāntaṃ pañcaite lakṣaṇānvitāḥ

173

षड्भूमिकादिको ब्रूमो यावद्द्वादशभूमिकम्। पञ्चभूमिकः ।। अथ षड्भौममेकान्तं त्रिंशद्धस्तं प्रचक्ष्महे

ṣaḍbhūmikādiko brūmo yāvaddvādaśabhūmikam| pañcabhūmikaḥ || atha ṣaḍbhaumamekāntaṃ triṃśaddhastaṃ pracakṣmahe

174

चत्वारिंशत्कराः सैकास्तस्योच्छ्रायो विधीयते। पीठं प्रकल्पयेत् तस्य सार्धहस्तद्वयोच्छ्रितम्

catvāriṃśatkarāḥ saikāstasyocchrāyo vidhīyate| pīṭhaṃ prakalpayet tasya sārdhahastadvayocchritam

175

जङ्घा समुच्छ्रये कार्या सार्धहस्तचतुष्टयम्। कूटप्रस्तारमस्याहुः सोर्धहस्तोच्छ्रितं बुधाः

jaṅghā samucchraye kāryā sārdhahastacatuṣṭayam| kūṭaprastāramasyāhuḥ sordhahastocchritaṃ budhāḥ

176

जङ्घा द्वितीया तु भवेत्तस्य हस्तचतुष्टयम्। द्वितीयकूटस्योत्सेधं सार्धहस्तं प्रकल्पयेत्

jaṅghā dvitīyā tu bhavettasya hastacatuṣṭayam| dvitīyakūṭasyotsedhaṃ sārdhahastaṃ prakalpayet

177

घण्टा तृतीया चतुरो हस्तास्तार्धाद्विवर्जिता। तृतीयकूटप्रस्तारं कुर्याद्भूयोऽपि पूर्ववत्

ghaṇṭā tṛtīyā caturo hastāstārdhādvivarjitā| tṛtīyakūṭaprastāraṃ kuryādbhūyo'pi pūrvavat

178

जङ्घा भवेच्चतुर्थी स सार्धां त्रे करत्रयम्। पूर्वमानेन कुर्वीत कूटप्रस्तारमूर्ध्वतः

jaṅghā bhaveccaturthī sa sārdhāṃ tre karatrayam| pūrvamānena kurvīta kūṭaprastāramūrdhvataḥ

179

हस्तत्रयं विधातव्या जङ्घोच्छ्रायेण पञ्चमी। कूटप्रस्तारकं कुर्यात्सार्धहस्तोच्छ्रितं ततः

hastatrayaṃ vidhātavyā jaṅghocchrāyeṇa pañcamī| kūṭaprastārakaṃ kuryātsārdhahastocchritaṃ tataḥ

180

षष्ठीहस्तत्रयं जङ्घा पादहीनं विधीयते। प्राग्वत्प्रस्तारकूटं तु कपोतं त्रिकरोच्छ्रितम्

ṣaṣṭhīhastatrayaṃ jaṅghā pādahīnaṃ vidhīyate| prāgvatprastārakūṭaṃ tu kapotaṃ trikarocchritam

181

तस्योपरि भवेद्घण्टा हस्तपञ्चकमुच्छ्रिता। कर्तव्यं पद्ममुपरि सुविचित्रं षडङ्गुलम्

tasyopari bhavedghaṇṭā hastapañcakamucchritā| kartavyaṃ padmamupari suvicitraṃ ṣaḍaṅgulam

182

कुर्याद्भागैकविंशत्या कुम्भमाद्भरणैतम्। षड्भूमिकोऽयमाख्यातः कथ्यते सप्तभूमिकः

kuryādbhāgaikaviṃśatyā kumbhamādbharaṇaitam| ṣaḍbhūmiko'yamākhyātaḥ kathyate saptabhūmikaḥ

183

षड्भूमिकः ।। पञ्चत्रिंशत्करः प्रोक्तो विस्तारात्सप्तभूमिकः। सार्धात्तेकान्नपञ्चाशत्कर्ण नित्योर्च्छ्रिता करात्

ṣaḍbhūmikaḥ || pañcatriṃśatkaraḥ prokto vistārātsaptabhūmikaḥ| sārdhāttekānnapañcāśatkarṇa nityorcchritā karāt

184

त्रिहस्तं पीठमुत्सेधाज्जङ्घा पञ्चकरोच्छ्रिता। सार्धहस्तोच्छ्रितः कूटप्रस्तारोऽस्य विधीयते

trihastaṃ pīṭhamutsedhājjaṅghā pañcakarocchritā| sārdhahastocchritaḥ kūṭaprastāro'sya vidhīyate

185

द्विहस्तो वेदिकाबन्धो जङ्घोच्छ्रायश्चतुष्करः। सार्धहस्तसमुत्सेधः कूटविप्रस्तार इष्यते

dvihasto vedikābandho jaṅghocchrāyaścatuṣkaraḥ| sārdhahastasamutsedhaḥ kūṭaviprastāra iṣyate

186

साधहस्तोच्छ्रिता वेदी जङ्घा सार्धकरत्रयम्। सार्धहस्तोच्छ्रितः कूट प्रस्तारः परिकीर्तितः

sādhahastocchritā vedī jaṅghā sārdhakaratrayam| sārdhahastocchritaḥ kūṭa prastāraḥ parikīrtitaḥ

187

सपादहस्ता वेदी स्याज्जङ्घा त्र्यंशं करत्रयम्। सार्धहस्तस्तु कूटस्य प्रस्तारः स्यात्समुच्छ्रयात्

sapādahastā vedī syājjaṅghā tryaṃśaṃ karatrayam| sārdhahastastu kūṭasya prastāraḥ syātsamucchrayāt

188

हस्तं स्याद्वेदिकाबन्धो जङ्घांशो हि करद्वयम्। सपादहस्तः कूटस्य प्रस्तारो वेदिका करम्

hastaṃ syādvedikābandho jaṅghāṃśo hi karadvayam| sapādahastaḥ kūṭasya prastāro vedikā karam

189

पादोनद्विकरा जङ्घा कूटं पादयुतः करः। हस्तमात्रोच्छ्रिता वेदी जङ्घा सार्धकरोच्छ्रिता

pādonadvikarā jaṅghā kūṭaṃ pādayutaḥ karaḥ| hastamātrocchritā vedī jaṅghā sārdhakarocchritā

190

कूटप्रस्तारको हस्तं कपोतः स्यात्करत्रयम्। सपद्मशीर्षघण्टा तु सार्धं स्याद्धस्तपञ्चकम्

kūṭaprastārako hastaṃ kapotaḥ syātkaratrayam| sapadmaśīrṣaghaṇṭā tu sārdhaṃ syāddhastapañcakam

191

एवमेष समुद्दिष्टः प्रासादः सप्तभूमिकः। सप्तभूमिकः ।। अथाष्टभूमिकं ब्रूमः प्रासादं शुभलक्षणम्

evameṣa samuddiṣṭaḥ prāsādaḥ saptabhūmikaḥ| saptabhūmikaḥ || athāṣṭabhūmikaṃ brūmaḥ prāsādaṃ śubhalakṣaṇam

192

चत्वारिंशत्करांस्तस्य विस्तारं परिकल्पयेत्। उच्छ्रायः सप्तपञ्चाशत्कराः स्युस्त्रिंशवर्जिताः

catvāriṃśatkarāṃstasya vistāraṃ parikalpayet| ucchrāyaḥ saptapañcāśatkarāḥ syustriṃśavarjitāḥ

193

नवहस्तान् प्रकुर्वीत सार्धान्प्रथमभूमिकाम्। द्वितीयाष्टौ सपादोर्धास्तृतीयाष्टौ करान् भवेत्

navahastān prakurvīta sārdhānprathamabhūmikām| dvitīyāṣṭau sapādordhāstṛtīyāṣṭau karān bhavet

194

चतुर्थी सप्तहस्ता तु षट्करा पञ्चमी भवेत्। पञ्चहस्ता ततः षष्ठी चतुर्हस्ता तु सप्तमी

caturthī saptahastā tu ṣaṭkarā pañcamī bhavet| pañcahastā tataḥ ṣaṣṭhī caturhastā tu saptamī

195

ततोऽष्टमी त्रिहस्ता स्याद्वेदीबन्धः करद्वयम्। घण्टां चतुष्करां कुर्यादेवं स्यादष्टाभूमिकः

tato'ṣṭamī trihastā syādvedībandhaḥ karadvayam| ghaṇṭāṃ catuṣkarāṃ kuryādevaṃ syādaṣṭābhūmikaḥ

196

अष्टभूमिकः ।। अथोच्यते हस्तमानात्प्रासादो नवभूमिकः। विस्तारादेकपञ्चाशदुच्छ्रित्या स्याद्द्विसप्ततिः

aṣṭabhūmikaḥ || athocyate hastamānātprāsādo navabhūmikaḥ| vistārādekapañcāśaducchrityā syāddvisaptatiḥ

197

कर्णप्रमाणं तस्योक्ता विस्तारोऽस्य चनुच्छ्रितिः। पञ्चहस्ता भवेद्घण्टा वेदिबन्धस्तदर्धतः

karṇapramāṇaṃ tasyoktā vistāro'sya canucchritiḥ| pañcahastā bhavedghaṇṭā vedibandhastadardhataḥ

198

कुर्याद्धस्तत्रयं सार्धं नवमीमस्य भूमिकाम्। अष्टमीं चतुरः सार्धान् सपादान् पञ्च सप्तमीम्

kuryāddhastatrayaṃ sārdhaṃ navamīmasya bhūmikām| aṣṭamīṃ caturaḥ sārdhān sapādān pañca saptamīm

199

षष्ठीं षट् पादहीनांश्च सपादोनाम पञ्चमीम्। अष्टौ चतुर्थी पादोनान् हस्तात्राच तृतीयकाम्

ṣaṣṭhīṃ ṣaṭ pādahīnāṃśca sapādonāma pañcamīm| aṣṭau caturthī pādonān hastātrāca tṛtīyakām

200

विलोमेनैककथितः प्रासादो नवभूमिकः। नवभूमिकः ।। इदानीमभिधास्यामः प्रासादं दशभूमिकम्

vilomenaikakathitaḥ prāsādo navabhūmikaḥ| navabhūmikaḥ || idānīmabhidhāsyāmaḥ prāsādaṃ daśabhūmikam

अथ द्रा विडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः (cont. 2)

201

एकोनाशीतिरुत्सेधः सपादा विस्तृतिः पुनः। षट्पश्चाशत्कराः कर्णमानाद्ब्रूमोऽथ भागशः

ekonāśītirutsedhaḥ sapādā vistṛtiḥ punaḥ| ṣaṭpaścāśatkarāḥ karṇamānādbrūmo'tha bhāgaśaḥ

202

एकादशकरोत्सेधा काया प्रथमभूमिका। सार्धान् दश द्वितीया स्यात्तृतीया तु करान् दश

ekādaśakarotsedhā kāyā prathamabhūmikā| sārdhān daśa dvitīyā syāttṛtīyā tu karān daśa

203

सार्धानष्टौ चतुर्थी तु सप्तसार्धस्व पञ्चमी। षष्ठी सप्तकरा प्रोक्ता सप्तमी षट्करा भवेत्

sārdhānaṣṭau caturthī tu saptasārdhasva pañcamī| ṣaṣṭhī saptakarā proktā saptamī ṣaṭkarā bhavet

204

पञ्चहस्ताष्टामी ज्ञेया नवमी तु चतुष्करा। त्रिहस्ता दशमी कार्या वेदी सांशं करद्वयम्

pañcahastāṣṭāmī jñeyā navamī tu catuṣkarā| trihastā daśamī kāryā vedī sāṃśaṃ karadvayam

205

--- प्रमाणेन सार्धं करचतुष्टयम्। एवमेष समुद्दिष्टो विन्यासो दशभूमिके

--- pramāṇena sārdhaṃ karacatuṣṭayam| evameṣa samuddiṣṭo vinyāso daśabhūmike

206

दशभूमिकः प्रासादः ।। ब्रूमः समासादभीथैकादशभूमिकम्। पञ्चषष्टिकरः कार्यो द्विनवत्युच्छ्रितश्च सः

daśabhūmikaḥ prāsādaḥ || brūmaḥ samāsādabhīthaikādaśabhūmikam| pañcaṣaṣṭikaraḥ kāryo dvinavatyucchritaśca saḥ

207

कर्णमानेन विज्ञेयः प्रासादः शास्त्रवेदिभिः। प्रथमा भूमिका तस्य चतुर्दशकरा भवेत्

karṇamānena vijñeyaḥ prāsādaḥ śāstravedibhiḥ| prathamā bhūmikā tasya caturdaśakarā bhavet

208

द्वितीया द्वादशार्धं च तृतीयैकाडशोच्छ्रिता। नव सार्धांश्चतुर्थी स्यात्सपादानष्ट पञ्चमी

dvitīyā dvādaśārdhaṃ ca tṛtīyaikāḍaśocchritā| nava sārdhāṃścaturthī syātsapādānaṣṭa pañcamī

209

सप्तहस्ता भवेत्षष्ठी षड्ढस्ता सप्तमी ततः। पञ्चहस्ताष्टमी सार्धांश्चतुरो नवमी करान्

saptahastā bhavetṣaṣṭhī ṣaḍḍhastā saptamī tataḥ| pañcahastāṣṭamī sārdhāṃścaturo navamī karān

210

चतुर्हस्ता तु दशमी सार्धमेकादशी त्रयम्। सपादद्विकरा वेदी घण्टा सार्धचतुष्करा

caturhastā tu daśamī sārdhamekādaśī trayam| sapādadvikarā vedī ghaṇṭā sārdhacatuṣkarā

211

प्रासादः कथितः सम्यगित्येकादशभूमिकः। एकादशभूमिकः ।। ब्रूमो द्वादशभौमं स सप्तषष्टिकरायतः

prāsādaḥ kathitaḥ samyagityekādaśabhūmikaḥ| ekādaśabhūmikaḥ || brūmo dvādaśabhaumaṃ sa saptaṣaṣṭikarāyataḥ

212

उच्छ्रायात्पञ्चनवतिहस्तः स्यात्कर्णमानतः। आद्या चतुर्दशकरा भूमिकास्य विधीयते

ucchrāyātpañcanavatihastaḥ syātkarṇamānataḥ| ādyā caturdaśakarā bhūmikāsya vidhīyate

213

द्वितीयैकादशकरान् तृतीयार्धयुतान् दश। दश हस्तांश्चतुर्थी स्यादष्टौ सार्धांस्तु पञ्चमी

dvitīyaikādaśakarān tṛtīyārdhayutān daśa| daśa hastāṃścaturthī syādaṣṭau sārdhāṃstu pañcamī

214

सार्धसप्तकरा षष्ठी सप्तहस्ता च सप्तमी। अष्टमी षट्करा पञ्चहस्ता तु नवमी भवेत्

sārdhasaptakarā ṣaṣṭhī saptahastā ca saptamī| aṣṭamī ṣaṭkarā pañcahastā tu navamī bhavet

215

दशमी स्याच्चतुर्हस्ता त्रिहस्तैकादशी क्षितिः। द्वादशी द्वौ करौ सार्धौ वेदीबन्धः करद्वयम्

daśamī syāccaturhastā trihastaikādaśī kṣitiḥ| dvādaśī dvau karau sārdhau vedībandhaḥ karadvayam

216

चतुर्हस्ता भवेद्घण्टा सर्वालङ्कारभूषिता। स्तम्भकर्णस्य मानेन कुम्भं कुर्याद्विचक्षणः

caturhastā bhavedghaṇṭā sarvālaṅkārabhūṣitā| stambhakarṇasya mānena kumbhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

217

उच्छालं द्विगुणं स्तम्भात् हीरसार्धसङ्गुणाम्। इत्येते द्रा विडाः सम्यक्प्रासादा द्वादशोदिताः

ucchālaṃ dviguṇaṃ stambhāt hīrasārdhasaṅguṇām| ityete drā viḍāḥ samyakprāsādā dvādaśoditāḥ

218

एषां पद्ममहापद्मस्वस्तिका वर्धमानकः। सर्वतोभद्र लतास्तलबन्धान्निवेशयेत्

eṣāṃ padmamahāpadmasvastikā vardhamānakaḥ| sarvatobhadra latāstalabandhānniveśayet

219

आरभ्यन्तामरेकस्या च द्वादशभूमिकात्। ऊर्ध्वमानं च कर्तव्यं सामान्यं तेषु पञ्चसु

ārabhyantāmarekasyā ca dvādaśabhūmikāt| ūrdhvamānaṃ ca kartavyaṃ sāmānyaṃ teṣu pañcasu

220

द्वादशभूमिकः ।। पीठमूलच्छन्दकभूमिकाभि- र्विनिर्मिता द्रा विडनामधेयाः ।। प्रासादमुख्याः कथिता यथा यथा- वेत्यं स्वल्पिविभिरुच्यतेऽसौ

dvādaśabhūmikaḥ || pīṭhamūlacchandakabhūmikābhi- rvinirmitā drā viḍanāmadheyāḥ || prāsādamukhyāḥ kathitā yathā yathā- vetyaṃ svalpivibhirucyate'sau

अथ मेर्वादिविंशिकानागरप्रासादलक्षणं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः

अधुना नागरान्ब्रूमो प्रासादान्नामलक्षणैः। मेरुमन्दरकैलासाः कुम्भोऽथ मृगराड्गजः

adhunā nāgarānbrūmo prāsādānnāmalakṣaṇaiḥ| merumandarakailāsāḥ kumbho'tha mṛgarāḍgajaḥ

विमानच्छन्दसंज्ञश्च चतुरश्रस्तथापरः। अष्टाश्रिः षोडशाश्रिश्च वर्तुलः सर्वतोदकः

vimānacchandasaṃjñaśca caturaśrastathāparaḥ| aṣṭāśriḥ ṣoḍaśāśriśca vartulaḥ sarvatodakaḥ

सिंहास्यो नन्दनो नन्दिवर्धनो हंसको वृषः। गरुडः पद्मकाख्यश्च समुद्र इति विंशतिः

siṃhāsyo nandano nandivardhano haṃsako vṛṣaḥ| garuḍaḥ padmakākhyaśca samudra iti viṃśatiḥ

नागराणामिति प्रोक्ता प्रासादानां समासतः। शतमुद्र श्चतुर्द्वारः षोडशक्षितिरूर्ध्वतः

nāgarāṇāmiti proktā prāsādānāṃ samāsataḥ| śatamudra ścaturdvāraḥ ṣoḍaśakṣitirūrdhvataḥ

विचित्रशिखराकीर्णो मेरुः प्रासाद उच्यते। मन्दरो द्वादशतलः कैलासो नवभूमिकः

vicitraśikharākīrṇo meruḥ prāsāda ucyate| mandaro dvādaśatalaḥ kailāso navabhūmikaḥ

अनेकशिखरश्चित्रश्चतुर्द्वारो महोच्छ्रितिः। विमानच्छन्दकस्त्वष्टभूमिकः परिकीर्तितः

anekaśikharaścitraścaturdvāro mahocchritiḥ| vimānacchandakastvaṣṭabhūmikaḥ parikīrtitaḥ

विंशत्यण्डकसंयुक्तः सप्तभूर्नन्दिवर्धनः। षड्भूमिर्नन्दनः कार्यः प्रासादः षोडशाण्डकः

viṃśatyaṇḍakasaṃyuktaḥ saptabhūrnandivardhanaḥ| ṣaḍbhūmirnandanaḥ kāryaḥ prāsādaḥ ṣoḍaśāṇḍakaḥ

पञ्चभूः सर्वतोभद्रो भद्र शालाविभूषितः। अनेकशिखराकीर्णः कर्तव्यः प्रचुराण्डकः

pañcabhūḥ sarvatobhadro bhadra śālāvibhūṣitaḥ| anekaśikharākīrṇaḥ kartavyaḥ pracurāṇḍakaḥ

वलभिच्छन्दकः कार्यो देवतानां वृषः सदा। वृषस्तु स्वोच्छ्रितेस्तुल्यः सर्वतः स्वस्ति वर्तितः

valabhicchandakaḥ kāryo devatānāṃ vṛṣaḥ sadā| vṛṣastu svocchritestulyaḥ sarvataḥ svasti vartitaḥ

मण्डलं स तु विज्ञेय एकाण्डकविभूषितः। सिंहः सिंहाकृतिर्ज्ञेयो गजो गजसमाकृतिः

maṇḍalaṃ sa tu vijñeya ekāṇḍakavibhūṣitaḥ| siṃhaḥ siṃhākṛtirjñeyo gajo gajasamākṛtiḥ

कुम्भः कुम्भाकृतिस्तद्वद्भूमिकानवकोच्छ्रितः। अञ्जलीपुटसंस्थानः पञ्चाण्डकविभूषितः

kumbhaḥ kumbhākṛtistadvadbhūmikānavakocchritaḥ| añjalīpuṭasaṃsthānaḥ pañcāṇḍakavibhūṣitaḥ

षोडशाश्रिः समन्ताच्च विज्ञेयः स समुद्र कः। पार्श्वयोश्चन्द्र शाला च उच्छ्रायात्स द्विभूमिकः

ṣoḍaśāśriḥ samantācca vijñeyaḥ sa samudra kaḥ| pārśvayoścandra śālā ca ucchrāyātsa dvibhūmikaḥ

तथाष्टाश्रिः पद्मनिभो भूमिकात्रयमुच्छ्रितः। षोडशाश्रिः स विज्ञेयो विचित्रशिखरः शुभः

tathāṣṭāśriḥ padmanibho bhūmikātrayamucchritaḥ| ṣoḍaśāśriḥ sa vijñeyo vicitraśikharaḥ śubhaḥ

मृगराजस्तु विख्यातश्चन्द्र शालाविभूषितः। प्राग्ग्रीवेण विशालेन भूमिकास यदुच्छ्रितः

mṛgarājastu vikhyātaścandra śālāvibhūṣitaḥ| prāggrīveṇa viśālena bhūmikāsa yaducchritaḥ

अनेकचन्द्र शालस्तु गजः प्रासाद उच्यते। पर्यस्तो मृगराजस्तु गरुडो नाम नामतः

anekacandra śālastu gajaḥ prāsāda ucyate| paryasto mṛgarājastu garuḍo nāma nāmataḥ

सप्तभूम्युच्छ्रितस्तद्वच्चन्द्र शालात्रयान्वितः। अश्रिभिर्विहरं तस्य षड्भिर्युक्तः समन्ततः

saptabhūmyucchritastadvaccandra śālātrayānvitaḥ| aśribhirviharaṃ tasya ṣaḍbhiryuktaḥ samantataḥ

स्यादन्यो गरुडस्तद्वदुच्छ्राये दशभूमिकः। पद्मकः षोडशाश्रिः स्याद्भूमिकाद्वितयाधिकः

syādanyo garuḍastadvaducchrāye daśabhūmikaḥ| padmakaḥ ṣoḍaśāśriḥ syādbhūmikādvitayādhikaḥ

पद्मतुल्यप्राणन वावृक्षश्चतुरश्रकः। पञ्चाण्डमे एकभूमिस्तु गर्भं हस्तचतुष्टयम्

padmatulyaprāṇana vāvṛkṣaścaturaśrakaḥ| pañcāṇḍame ekabhūmistu garbhaṃ hastacatuṣṭayam

वृषो भवति नात्रायं प्रासादः सर्वकामिकः। सप्तकापञ्चकाभूमिप्रासादो य इहोदिताः

vṛṣo bhavati nātrāyaṃ prāsādaḥ sarvakāmikaḥ| saptakāpañcakābhūmiprāsādo ya ihoditāḥ

हिंस्यते समा ज्ञेया ये चान्ये तत्प्रमाणकाः। विचित्रशिखराः कार्याश्चन्द्र शालाविभूषिताः

hiṃsyate samā jñeyā ye cānye tatpramāṇakāḥ| vicitraśikharāḥ kāryāścandra śālāvibhūṣitāḥ

सर्वे प्राग्ग्रीवसंयुक्ताः कर्तव्यास्तोरणान्विताः। ऐष्टिका दारवा यद्वा शैलजा वाजनाकुलाः

sarve prāggrīvasaṃyuktāḥ kartavyāstoraṇānvitāḥ| aiṣṭikā dāravā yadvā śailajā vājanākulāḥ

स्यात्पञ्चाशत्करान्मेरुसूत्रलिङ्गं नवोदयान्। गर्भास्तु द्विगुणा लिङ्गाद्भित्तयः स्युश्चतुष्कराः

syātpañcāśatkarānmerusūtraliṅgaṃ navodayān| garbhāstu dviguṇā liṅgādbhittayaḥ syuścatuṣkarāḥ

अन्धारिका हस्तषट्कं विधातव्या समन्ततः। अन्धारिकां च कुर्वीत बाहाभित्तिं विचक्षणः

andhārikā hastaṣaṭkaṃ vidhātavyā samantataḥ| andhārikāṃ ca kurvīta bāhābhittiṃ vicakṣaṇaḥ

अयं साधारकः प्रोक्तो मेरुः सर्वगुणान्वितः। प्रासादानां तथान्येषां गर्भो लिङ्गदिशंगुणः

ayaṃ sādhārakaḥ prokto meruḥ sarvaguṇānvitaḥ| prāsādānāṃ tathānyeṣāṃ garbho liṅgadiśaṃguṇaḥ

प्रासादगर्भमुत्सृष्टं यच्छेषं तेन कल्पयेत्। सहान्धारिकया सर्वां समभागेन पूर्ववत्

prāsādagarbhamutsṛṣṭaṃ yaccheṣaṃ tena kalpayet| sahāndhārikayā sarvāṃ samabhāgena pūrvavat

मेर्वाद्या ये विमानान्ताः सं--- पूर्वं प्रकीर्तिताः। शस्तास्ते मृज्य लिङ्गानामन्येषां तु भयावहम्

mervādyā ye vimānāntāḥ saṃ--- pūrvaṃ prakīrtitāḥ| śastāste mṛjya liṅgānāmanyeṣāṃ tu bhayāvaham

वावृक्षमुख्या ये तूक्ता नन्दिवर्धनपश्चिमाः। तेऽष्टौ शुभा मध्यमानामन्येषां दुःखदाः स्मृताः

vāvṛkṣamukhyā ye tūktā nandivardhanapaścimāḥ| te'ṣṭau śubhā madhyamānāmanyeṣāṃ duḥkhadāḥ smṛtāḥ

हंसादयः समुद्रा न्ताः पञ्च ये समुदाहृताः। प्रशस्तास्ते समुद्दिष्टा लिङ्गानां विधीयसा

haṃsādayaḥ samudrā ntāḥ pañca ye samudāhṛtāḥ| praśastāste samuddiṣṭā liṅgānāṃ vidhīyasā

मन्दरस्तु करात्कायश्चत्वारिंशत्तु ---। --- लासो विमानोषरोष्टिताः

mandarastu karātkāyaścatvāriṃśattu ---| --- lāso vimānoṣaroṣṭitāḥ

हस्तद्वात्रिंशता कार्यः प्रासादो नन्दिवर्धनः। हस्तांस्तु नन्दनस्त्रिंशत्सर्वतोभद्र एव च

hastadvātriṃśatā kāryaḥ prāsādo nandivardhanaḥ| hastāṃstu nandanastriṃśatsarvatobhadra eva ca

अष्टाविंशतिमष्टाभिः श्रिः षोडशा श्रि स्त्रिभिर्विना। वर्तुलः पद्मकः श्वेतो विमानच्छन्द एव च

aṣṭāviṃśatimaṣṭābhiḥ śriḥ ṣoḍaśā śri stribhirvinā| vartulaḥ padmakaḥ śveto vimānacchanda eva ca

एते द्वादशहस्ताः --- कार्या विंशतिहस्तकौ। गजः सिंहश्च कुम्भश्च वलभीछन्दकस्तथा

ete dvādaśahastāḥ --- kāryā viṃśatihastakau| gajaḥ siṃhaśca kumbhaśca valabhīchandakastathā

चत्वार एते तुल्याः स्युर्हस्तोन्मेडसमानतः। वावृक्षो मृगराजश्च विमानच्छन्द एव च

catvāra ete tulyāḥ syurhastonmeḍasamānataḥ| vāvṛkṣo mṛgarājaśca vimānacchanda eva ca

एते द्वादशहस्ताः स्युः प्रमाणेन पृथक्पृथक्। दशहस्तो भवेद्वा स गरुडोऽष्टकरः स्मृतः

ete dvādaśahastāḥ syuḥ pramāṇena pṛthakpṛthak| daśahasto bhavedvā sa garuḍo'ṣṭakaraḥ smṛtaḥ

एतैः प्रमाणैः प्रासादान् कुर्यादित्यपरे स्थिताः। एकहस्ता द्विहस्ताश्च त्रिहस्ता ये च कीर्तिताः

etaiḥ pramāṇaiḥ prāsādān kuryādityapare sthitāḥ| ekahastā dvihastāśca trihastā ye ca kīrtitāḥ

यक्षनागग्रहादीनां विधेया रक्षसां च ते। विधिरेष समुद्दिष्टः प्रासादानां समासतः

yakṣanāgagrahādīnāṃ vidheyā rakṣasāṃ ca te| vidhireṣa samuddiṣṭaḥ prāsādānāṃ samāsataḥ

विशेषेण पुनर्ब्रूमो विमानं शुद्धपुष्पकम्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पञ्चात्रिंशद्विभाजिते

viśeṣeṇa punarbrūmo vimānaṃ śuddhapuṣpakam| caturaśrīkṛte kṣetre pañcātriṃśadvibhājite

रथिका पञ्चभागा स्याद्द्विभागं सलिलान्तरम्। कूट त्रिभागं पञ्जरं कुर्यात्प्राग्ग्रीवकविभूषितम्

rathikā pañcabhāgā syāddvibhāgaṃ salilāntaram| kūṭa tribhāgaṃ pañjaraṃ kuryātprāggrīvakavibhūṣitam

जलान्तरं द्वितीयं तु तदपि स्याद्द्विभागिकम्। शालैकादशभागा तु पूर्ववत्सलिलान्तरम्

jalāntaraṃ dvitīyaṃ tu tadapi syāddvibhāgikam| śālaikādaśabhāgā tu pūrvavatsalilāntaram

त्रिभागं पञ्जरं कुर्याद् द्विभागं सलिलान्तरम्। कूटं पञ्चकरं प्रान्ते दिक्षु सर्वास्वयं विधिः

tribhāgaṃ pañjaraṃ kuryād dvibhāgaṃ salilāntaram| kūṭaṃ pañcakaraṃ prānte dikṣu sarvāsvayaṃ vidhiḥ

नागरोऽयं तलच्छन्दः प्रासादे शुद्धपुष्पके। जङ्घा सपीठा क्षेत्रार्धविस्तारसदृशोदया

nāgaro'yaṃ talacchandaḥ prāsāde śuddhapuṣpake| jaṅghā sapīṭhā kṣetrārdhavistārasadṛśodayā

सार्धैर्द्वितीया दशभिस्तृतीया नवभिः करैः। अष्टहस्ता चतुर्थी स्यात्सप्तहस्ता तु पञ्चमी

sārdhairdvitīyā daśabhistṛtīyā navabhiḥ karaiḥ| aṣṭahastā caturthī syātsaptahastā tu pañcamī

षष्ठी तु भूमिका कार्या प्रमाणेनास्य षट्करा। सप्तमी पञ्चहस्ता तु चतुर्हस्ता ततोऽष्टमी

ṣaṣṭhī tu bhūmikā kāryā pramāṇenāsya ṣaṭkarā| saptamī pañcahastā tu caturhastā tato'ṣṭamī

त्रिहस्तं वेदिकाबन्धं विचित्रं कारयेद्बुधः। विस्ताराद् द्विगुणोच्छ्रायः स्कन्धोऽयं वेदिकाबन्ध

trihastaṃ vedikābandhaṃ vicitraṃ kārayedbudhaḥ| vistārād dviguṇocchrāyaḥ skandho'yaṃ vedikābandha

स्कन्धादूर्ध्वं भवेद्घण्टा यदि वामलसारकम्। तद् वर्तुलं शुभं कार्यं घण्टा स्कन्धार्धमुच्छ्रिता

skandhādūrdhvaṃ bhavedghaṇṭā yadi vāmalasārakam| tad vartulaṃ śubhaṃ kāryaṃ ghaṇṭā skandhārdhamucchritā

घण्टाविस्तारतः कुम्भं चतुर्थांशेन कारयेत्। प्रमाणं समुदायेन भूमिकानामुदाहृता

ghaṇṭāvistārataḥ kumbhaṃ caturthāṃśena kārayet| pramāṇaṃ samudāyena bhūmikānāmudāhṛtā

एकैकस्या विशेषेण प्रविविच्याधुनोच्यते। प्रमाणेन विधातव्या खकारा भूमिरङ्गिका

ekaikasyā viśeṣeṇa pravivicyādhunocyate| pramāṇena vidhātavyā khakārā bhūmiraṅgikā

यं हस्तं तु खुरकं द्विभागा पद्मपत्रिका। भागिका कणकयायस्त्र्यंशं कुमुदं छेद एव च

yaṃ hastaṃ tu khurakaṃ dvibhāgā padmapatrikā| bhāgikā kaṇakayāyastryaṃśaṃ kumudaṃ cheda eva ca

त्र्यंशस्तद्द्विगुणः कण्ठः किङ्किणीपल्लवान्वितः। तस्यार्धं पट्टिका कार्या तत्समा गिरिपत्रिका

tryaṃśastaddviguṇaḥ kaṇṭhaḥ kiṅkiṇīpallavānvitaḥ| tasyārdhaṃ paṭṭikā kāryā tatsamā giripatrikā

भात्र्यंशावरण्डीतमध्ये पच्छीतलार्धभागिकी। पूर्वप्रोक्तेन कण्ठेन समसूत्रा च सा भवेत्

bhātryaṃśāvaraṇḍītamadhye pacchītalārdhabhāgikī| pūrvaproktena kaṇṭhena samasūtrā ca sā bhavet

छेदं तदूर्ध्वं कुर्वीत स्तरमेकं विचक्षणः। पुनः कण्ठःह् प्रदातव्यो भागद्वितयसम्मितः

chedaṃ tadūrdhvaṃ kurvīta staramekaṃ vicakṣaṇaḥ| punaḥ kaṇṭhaḥh pradātavyo bhāgadvitayasammitaḥ

पट्तिका स्तरमेकं तु तत्समा गिरिपत्रिका। चतुर्गुणाथ त्रिगुणा कार्याविलकनासिका

paṭtikā staramekaṃ tu tatsamā giripatrikā| caturguṇātha triguṇā kāryāvilakanāsikā

स्तम्भद्वितयमध्ये तु पञ्चयं कर्म कारयेत्। शोभनं तत्तु कर्तव्यं युक्तं तिलकनामया

stambhadvitayamadhye tu pañcayaṃ karma kārayet| śobhanaṃ tattu kartavyaṃ yuktaṃ tilakanāmayā

पुनश्छेदः प्रदातव्यः पूर्वमानेन धीमता। जङ्घा सप्तस्तरा मेठा वरण्डी त्रिस्तरोर्ध्वतः

punaśchedaḥ pradātavyaḥ pūrvamānena dhīmatā| jaṅghā saptastarā meṭhā varaṇḍī tristarordhvataḥ

भवेदधस्ताज्जङ्घायास्त्रिस्तरलकुम्भकः। घण्टापमण्टपसंयुक्ता माला स्यात् षद्यरात्ततः

bhavedadhastājjaṅghāyāstristaralakumbhakaḥ| ghaṇṭāpamaṇṭapasaṃyuktā mālā syāt ṣadyarāttataḥ

अर्धेन तस्या लशुनं स्तरेण भरणं भवेत्। कुर्वीत द्विस्तरं कुम्भं गण्डमेकस्तरं ततः

ardhena tasyā laśunaṃ stareṇa bharaṇaṃ bhavet| kurvīta dvistaraṃ kumbhaṃ gaṇḍamekastaraṃ tataḥ

उच्छालं द्विस्तरं कुर्याद्वीरगण्डं ततः स्तरम्। द्विस्तरः स्यात्ततः पट्टस्यार्धेन पट्टिका

ucchālaṃ dvistaraṃ kuryādvīragaṇḍaṃ tataḥ staram| dvistaraḥ syāttataḥ paṭṭasyārdhena paṭṭikā

तत्समा गिरिपत्री च वरण्डी त्रिस्तरा ततः। स्तम्भस्योर्ध्वं विधातव्या मनोज्ञा त्र्यर्धपादिका

tatsamā giripatrī ca varaṇḍī tristarā tataḥ| stambhasyordhvaṃ vidhātavyā manojñā tryardhapādikā

स्तरमेकं ततश्छेदस्ततः कण्ठः स्तरत्रयम्। पट्टिका स्तरमेकं स्यात्तत्समा गिरिपत्रिका

staramekaṃ tataśchedastataḥ kaṇṭhaḥ staratrayam| paṭṭikā staramekaṃ syāttatsamā giripatrikā

वरण्डीं त्रिस्तरां कुर्यादर्धप्रस्तरसंयुतम्। पुनश्छेदः स्तरं कार्यः कण्ठस्तेन समस्ततः

varaṇḍīṃ tristarāṃ kuryādardhaprastarasaṃyutam| punaśchedaḥ staraṃ kāryaḥ kaṇṭhastena samastataḥ

तत्समा गिरिपत्री च त्र्यंशमामलसारकम्। ततश्छेदं च कण्ठं च गिरिपत्रीं वरण्डिकाम्

tatsamā giripatrī ca tryaṃśamāmalasārakam| tataśchedaṃ ca kaṇṭhaṃ ca giripatrīṃ varaṇḍikām

पूर्वमानेन कुर्वीत च्छेदकम्पे तथा पुनः। गिरिपत्रीं स्तरं कुर्यात् त्र्यंशक्तखरंकततः

pūrvamānena kurvīta cchedakampe tathā punaḥ| giripatrīṃ staraṃ kuryāt tryaṃśaktakharaṃkatataḥ

छेदं कण्ठं पत्रिकां च प्रास्तरमेकं ततश्छेदकं कुर्यात्पुनर्बुधः। वरण्डीं त्रिस्तरां कुर्यादर्धप्रस्तरसंयुतम्

chedaṃ kaṇṭhaṃ patrikāṃ ca prāstaramekaṃ tataśchedakaṃ kuryātpunarbudhaḥ| varaṇḍīṃ tristarāṃ kuryādardhaprastarasaṃyutam

छेदं कण्ठं च पीठं च प्राग्ववामलसारकण्ठं कुर्यात्तथापरम्। पूर्ववद्गिरिपत्रीं च द्विस्तरां वेदिकां ततः

chedaṃ kaṇṭhaṃ ca pīṭhaṃ ca prāgvavāmalasārakaṇṭhaṃ kuryāttathāparam| pūrvavadgiripatrīṃ ca dvistarāṃ vedikāṃ tataḥ

छेदं कुर्यात्तदर्धं च ततः कण्ठं स्तरद्वयम्। गिरिपत्रीं ततः कुर्यात्स्तरमेकं सुशोभनाम्

chedaṃ kuryāttadardhaṃ ca tataḥ kaṇṭhaṃ staradvayam| giripatrīṃ tataḥ kuryātstaramekaṃ suśobhanām

चतुरश्रप्रमाणं च कुर्यादामलसारकम्। पद्मपत्रं तु तस्यार्धमुपरिष्टात्प्रकल्पयेत्

caturaśrapramāṇaṃ ca kuryādāmalasārakam| padmapatraṃ tu tasyārdhamupariṣṭātprakalpayet

चतुःस्तरो भवेत्कुम्भः स्तरं कण्ठस्ततो भवेत्। स्तरमेकं ततः कर्णो द्विस्तरं बीजपूरकम्

catuḥstaro bhavetkumbhaḥ staraṃ kaṇṭhastato bhavet| staramekaṃ tataḥ karṇo dvistaraṃ bījapūrakam

चतुर्भिः कूटविस्तारं ततो भागे विराजयेत्। द्विभागं मञ्जरी कार्या स्तरसेनैरलङ्कृता

caturbhiḥ kūṭavistāraṃ tato bhāge virājayet| dvibhāgaṃ mañjarī kāryā starasenairalaṅkṛtā

वरण्डिकाख्यो बन्धश्च भागं भागं भवेत्ततः। विस्तारं मूलमञ्जर्याः शुकनासां प्रकल्पयेत्

varaṇḍikākhyo bandhaśca bhāgaṃ bhāgaṃ bhavettataḥ| vistāraṃ mūlamañjaryāḥ śukanāsāṃ prakalpayet

अथ निर्णीयते द्व्यर्धपादाख्यं तत्र विस्तृतिः। उच्छ्रायाद्द्विगुणा कार्या पञ्चभागक्रमोऽथवा

atha nirṇīyate dvyardhapādākhyaṃ tatra vistṛtiḥ| ucchrāyāddviguṇā kāryā pañcabhāgakramo'thavā

शूरसेनोऽथवा कार्यः शुकनासास्त्रिवेत्यसौ । कृत्वा त्रिभागमुच्छ्रायं मकरं चोर्ध्वभागिकम्

śūraseno'thavā kāryaḥ śukanāsāstrivetyasau | kṛtvā tribhāgamucchrāyaṃ makaraṃ cordhvabhāgikam

स्तम्भयुक्तं गुणद्वारं स्योतस्योधिः संप्रताम्। अर्धप्रस्तरसंयुक्तं कुर्यात्पार्श्वयोर्द्वयोः

stambhayuktaṃ guṇadvāraṃ syotasyodhiḥ saṃpratām| ardhaprastarasaṃyuktaṃ kuryātpārśvayordvayoḥ

कर्तव्यं गर्भकूटं वा शुभं तत्र विपश्चिता। द्वितीयभूमिकायां तु पीठं सास्तदशस्तरम्

kartavyaṃ garbhakūṭaṃ vā śubhaṃ tatra vipaścitā| dvitīyabhūmikāyāṃ tu pīṭhaṃ sāstadaśastaram

मेलान्ततोवती जङ्घा माला कार्या चतुःस्तरा। लशुनं द्विस्तरं प्रोक्तं स्तरं भरणमिष्यते

melāntatovatī jaṅghā mālā kāryā catuḥstarā| laśunaṃ dvistaraṃ proktaṃ staraṃ bharaṇamiṣyate

कुम्भं तद्वत्प्रकर्तव्यमुच्छालं द्विगुणान्वितः। गण्डकः स्तरमेकं स्यात्ततः पट्टः स्तरद्वयम्

kumbhaṃ tadvatprakartavyamucchālaṃ dviguṇānvitaḥ| gaṇḍakaḥ staramekaṃ syāttataḥ paṭṭaḥ staradvayam

अर्धेन पट्टिका कार्या तथैव गिरिपत्रिका। सूरत्रयं वरण्डी स्याच्छूरसेनैरलङ्कृता

ardhena paṭṭikā kāryā tathaiva giripatrikā| sūratrayaṃ varaṇḍī syācchūrasenairalaṅkṛtā

स्तरमेकं भवेच्छेदस्ततः कण्ठः स्तरद्वयम्। पट्टिका भागमेकं च तत्समं गिरिपत्रिका

staramekaṃ bhavecchedastataḥ kaṇṭhaḥ staradvayam| paṭṭikā bhāgamekaṃ ca tatsamaṃ giripatrikā

त्रिभागं शिखरं कुर्याच्छेदं मे तु भागिकम्। एकं कण्ठं प्रकुर्वीत पथिकां विस्तरं विदुः

tribhāgaṃ śikharaṃ kuryācchedaṃ me tu bhāgikam| ekaṃ kaṇṭhaṃ prakurvīta pathikāṃ vistaraṃ viduḥ

स्तरमेकं भवेत् कण्ठः पट्टिकापि च तत्समा। गिरिपत्रीं च कुर्वीत भागार्धेन विचक्षणः

staramekaṃ bhavet kaṇṭhaḥ paṭṭikāpi ca tatsamā| giripatrīṃ ca kurvīta bhāgārdhena vicakṣaṇaḥ

द्वार्धपादिकया युक्ता त्रिस्तरा स्याद्वरण्डिका। छेदं कण्ठं च कुर्वीत पूर्वमानेन बुद्धिमान्

dvārdhapādikayā yuktā tristarā syādvaraṇḍikā| chedaṃ kaṇṭhaṃ ca kurvīta pūrvamānena buddhimān

पट्टिका गिरिपत्री च भागं भागं विधीयते। द्विस्तरं शिखरं कुर्यात्तथा छेदं तु भागिकाम्

paṭṭikā giripatrī ca bhāgaṃ bhāgaṃ vidhīyate| dvistaraṃ śikharaṃ kuryāttathā chedaṃ tu bhāgikām

एवं कण्ठं प्रकुर्वीत --- पट्टिकाम्। वरण्डिका द्विभास्योदृकारेण समन्विता

evaṃ kaṇṭhaṃ prakurvīta --- paṭṭikām| varaṇḍikā dvibhāsyodṛkāreṇa samanvitā

छेदं कण्ठं च पत्री च गिरिवर्ती त्रिभागिका। प्राग्वद्विरिहिर कुर्याद् यथाशोभं प्र ---

chedaṃ kaṇṭhaṃ ca patrī ca girivartī tribhāgikā| prāgvadvirihira kuryād yathāśobhaṃ pra ---

चतुर्थी भूमिका चोर्ध्वं कर्तव्या लक्षणान्विता। त्रयोदशस्तरं पीठं मध्यजङ्घा च तत्समा

caturthī bhūmikā cordhvaṃ kartavyā lakṣaṇānvitā| trayodaśastaraṃ pīṭhaṃ madhyajaṅghā ca tatsamā

चतुःस्तरा भवेन्माला तदर्धं लशुनं ततः। कुम्भं तेन समं कार्यमुच्छालं द्विस्तरं भवेत्

catuḥstarā bhavenmālā tadardhaṃ laśunaṃ tataḥ| kumbhaṃ tena samaṃ kāryamucchālaṃ dvistaraṃ bhavet

तस्यार्धे गण्डकं कुर्यात् पट्टं तद्द्विगुणं ततः। पट्टिका गिरिपत्री च विधातव्ये स्तरं स्तरम्

tasyārdhe gaṇḍakaṃ kuryāt paṭṭaṃ taddviguṇaṃ tataḥ| paṭṭikā giripatrī ca vidhātavye staraṃ staram

वरण्डी त्रिस्तरा कार्या छेदमेकस्तरं विदुः। कुर्वीत द्विस्तरं कण्ठं तदर्धेन तु पट्टिकाम्

varaṇḍī tristarā kāryā chedamekastaraṃ viduḥ| kurvīta dvistaraṃ kaṇṭhaṃ tadardhena tu paṭṭikām

तत्समां गिरिपत्रीं द्वौ स्तरौ खिरिहिरं ततः। छेदः कण्ठः पट्टिका च गिरिपत्रीति भागिकाः

tatsamāṃ giripatrīṃ dvau starau khirihiraṃ tataḥ| chedaḥ kaṇṭhaḥ paṭṭikā ca giripatrīti bhāgikāḥ

वरण्डी द्विस्तरा कार्या ततश्छेदः स्तरं भवेत्। कण्ठश्च पत्रिका चेति गिरिपत्रीति भागिकाः

varaṇḍī dvistarā kāryā tataśchedaḥ staraṃ bhavet| kaṇṭhaśca patrikā ceti giripatrīti bhāgikāḥ

प्राग्वकाशिखिरिहिरं कुर्याच्छेदं पूर्वक्रमेण च। द्विस्तरा तिलनासा तु विधातव्या विपश्चिता

prāgvakāśikhirihiraṃ kuryācchedaṃ pūrvakrameṇa ca| dvistarā tilanāsā tu vidhātavyā vipaścitā

कुर्वीत भागिकं छेदं ततः कण्ठा द्विभागिकी। पट्टिकां भागमेकं च तत्समां गिइ!त्रिकाम्

kurvīta bhāgikaṃ chedaṃ tataḥ kaṇṭhā dvibhāgikī| paṭṭikāṃ bhāgamekaṃ ca tatsamāṃ gii!trikām

घण्टा सप्तस्तरा प्रोक्ता पद्मं द्विस्तरमुच्यते। द्विगुणः कलशस्तस्यां छेदं पूर्ववदाचरेत्

ghaṇṭā saptastarā proktā padmaṃ dvistaramucyate| dviguṇaḥ kalaśastasyāṃ chedaṃ pūrvavadācaret

ऊर्ध्वं स्यात्पञ्चमी भूमिः पीठमेकादशस्तरम्। तद्वन्मट्टा भवेज्जङ्घा माला च त्रिस्तरा ततः

ūrdhvaṃ syātpañcamī bhūmiḥ pīṭhamekādaśastaram| tadvanmaṭṭā bhavejjaṅghā mālā ca tristarā tataḥ

साधस्तरं स्याल्लशुनं स्तरेण भरणं भवेत्। कुम्भं गण्डकसंयुक्तं कुर्यात् सार्धस्तरं बुधः

sādhastaraṃ syāllaśunaṃ stareṇa bharaṇaṃ bhavet| kumbhaṃ gaṇḍakasaṃyuktaṃ kuryāt sārdhastaraṃ budhaḥ

उच्छालं द्विस्तरं प्रोक्तं स्तरं गण्डो विधीयते। द्विस्तरः स्यात्तरः पट्टः पट्टस्यार्धेन पट्टिका

ucchālaṃ dvistaraṃ proktaṃ staraṃ gaṇḍo vidhīyate| dvistaraḥ syāttaraḥ paṭṭaḥ paṭṭasyārdhena paṭṭikā

तत्समा गिरिपत्री च त्रिस्तरा तु वरण्डिका। स्तरमेकं भवेच्छेदः कण्ठस्तद्द्विगुणस्ततः

tatsamā giripatrī ca tristarā tu varaṇḍikā| staramekaṃ bhavecchedaḥ kaṇṭhastaddviguṇastataḥ

तदर्धं पट्टिका कार्या तथैव गिरिपत्रिका। स्तरकं द्वयं विरिहिरं तदर्धं छेदमाचरेत्

tadardhaṃ paṭṭikā kāryā tathaiva giripatrikā| starakaṃ dvayaṃ virihiraṃ tadardhaṃ chedamācaret

एवं कण्ठः पट्टिका च स्यात्तथा गिरिपत्रिका। द्वौ स्तरौ तिलनासा स्याच्छेदः सार्धकरायतः

evaṃ kaṇṭhaḥ paṭṭikā ca syāttathā giripatrikā| dvau starau tilanāsā syācchedaḥ sārdhakarāyataḥ

कण्ठं तद्द्विगुणं कुर्याद्भागेनैकेन पट्टिकाम्। तत्समा गिरिपत्री स्याद्घण्टा पञ्चस्तरा भवेत्

kaṇṭhaṃ taddviguṇaṃ kuryādbhāgenaikena paṭṭikām| tatsamā giripatrī syādghaṇṭā pañcastarā bhavet

100

कुर्वीत द्विस्तरं पद्मं शेषं पूर्वक्रमात्ततः। ततो भूमिर्भवेत्षष्ठी पीठं तत्राभिधीयते

kurvīta dvistaraṃ padmaṃ śeṣaṃ pūrvakramāttataḥ| tato bhūmirbhavetṣaṣṭhī pīṭhaṃ tatrābhidhīyate

101

द्विस्तरा भूमिरङ्गा स्यातुलः खुरकस्ततः। छेदो भवेत्तदर्धेन ततः कण्ठः स्तरद्वयम्

dvistarā bhūmiraṅgā syātulaḥ khurakastataḥ| chedo bhavettadardhena tataḥ kaṇṭhaḥ staradvayam

102

पट्टिका भागमेकं स्याद्भागं च गिरिपत्रिका। वरण्डीं द्विस्तरां कुर्यात्तदर्धं छेदमादिशेत्

paṭṭikā bhāgamekaṃ syādbhāgaṃ ca giripatrikā| varaṇḍīṃ dvistarāṃ kuryāttadardhaṃ chedamādiśet

103

द्वादशांशमिदं पीठं जङ्घा माट्टा तदर्धतः। माला तु द्विस्तरा प्रोक्ता लशुनं तत्समं भवेत्

dvādaśāṃśamidaṃ pīṭhaṃ jaṅghā māṭṭā tadardhataḥ| mālā tu dvistarā proktā laśunaṃ tatsamaṃ bhavet

104

भरणं स्तरमेकं तु द्विभागः कलशो भवेत्। उच्छालकं च तत्तुल्यं गण्डो भागं विधीयते

bharaṇaṃ staramekaṃ tu dvibhāgaḥ kalaśo bhavet| ucchālakaṃ ca tattulyaṃ gaṇḍo bhāgaṃ vidhīyate

105

कुर्वीत द्विस्तरं पट्टं भागेनैकेन पट्टिकाम्। पूर्ववद्गिरिपत्रीं --- स्तरां तु वरण्डिकाम्

kurvīta dvistaraṃ paṭṭaṃ bhāgenaikena paṭṭikām| pūrvavadgiripatrīṃ --- starāṃ tu varaṇḍikām

106

स्तरमेकं भवेच्छेदः कण्ठस्तद्द्विगुणस्ततः। पूर्ववत्पत्रिके द्वे तु द्व्यंशं खिरिहिरं भवेत्

staramekaṃ bhavecchedaḥ kaṇṭhastaddviguṇastataḥ| pūrvavatpatrike dve tu dvyaṃśaṃ khirihiraṃ bhavet

107

छेदः कण्ठः पट्टिका च गिरिपत्रीति भागिकाः। द्विस्तरा तिलनासा स्याच्छेदः कार्यस्तु भागिकः

chedaḥ kaṇṭhaḥ paṭṭikā ca giripatrīti bhāgikāḥ| dvistarā tilanāsā syācchedaḥ kāryastu bhāgikaḥ

108

द्विस्तरः स्यात्ततः कण्ठो भागिका कण्ठपट्टिका। भागिकी गिरिपत्री च विधातव्या ततः परम्

dvistaraḥ syāttataḥ kaṇṭho bhāgikā kaṇṭhapaṭṭikā| bhāgikī giripatrī ca vidhātavyā tataḥ param

109

पञ्चस्तरान् त्रिभागोनान् कुर्यादामलसारकम्। त्रिस्तरं स्यात्ततः --- शेषं पूर्वक्रमाद्भवेत्

pañcastarān tribhāgonān kuryādāmalasārakam| tristaraṃ syāttataḥ --- śeṣaṃ pūrvakramādbhavet

110

पञ्चम्यां भूमिकायां तु पीठं स्याद्द्वादशस्तरम्। जङ्घा पञ्चस्तरा मेठा माला च स्याद्द्विभागिकी

pañcamyāṃ bhūmikāyāṃ tu pīṭhaṃ syāddvādaśastaram| jaṅghā pañcastarā meṭhā mālā ca syāddvibhāgikī

111

अर्धस्तरेण लशुनं स्तरेण भरणं भवेत्। कुम्भं गण्डेन सहितं स्तरं कुर्याद् विचक्षणः

ardhastareṇa laśunaṃ stareṇa bharaṇaṃ bhavet| kumbhaṃ gaṇḍena sahitaṃ staraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ

112

उच्छालं द्विस्तरं कुर्याद्गण्डो भागं विधीयते। पट्टः सार्धस्तरः कार्यः पट्टिका तु स्तरं भवेत्

ucchālaṃ dvistaraṃ kuryādgaṇḍo bhāgaṃ vidhīyate| paṭṭaḥ sārdhastaraḥ kāryaḥ paṭṭikā tu staraṃ bhavet

113

तत्समा गिरिपत्री च त्रिस्तरा तु वरण्डिका। छेदो भागत्रिभोगं कण्ठस्यार्धे गुणस्ततः

tatsamā giripatrī ca tristarā tu varaṇḍikā| chedo bhāgatribhogaṃ kaṇṭhasyārdhe guṇastataḥ

114

पत्रिके द्वे तु भागिक्यौ --- स्तरा तिलनासिका। अर्धप्रस्तारयुक्तासौ कार्याथ प्रस्तरान्विता

patrike dve tu bhāgikyau --- starā tilanāsikā| ardhaprastārayuktāsau kāryātha prastarānvitā

115

छेदं भागेन कुर्वीत कण्ठं तद्द्विगुणं ततः। अर्धप्रस्तरं पूर्ववत्पत्रिके द्वे तु घण्टा स्तरचतुष्टायम्

chedaṃ bhāgena kurvīta kaṇṭhaṃ taddviguṇaṃ tataḥ| ardhaprastaraṃ pūrvavatpatrike dve tu ghaṇṭā staracatuṣṭāyam

116

कुर्वीत द्विस्तरं पद्मं शेषं पूर्वक्रमेण तु। अष्टमी भूमिका या तु सा कार्या शुभलक्षणा

kurvīta dvistaraṃ padmaṃ śeṣaṃ pūrvakrameṇa tu| aṣṭamī bhūmikā yā tu sā kāryā śubhalakṣaṇā

117

मेर्वादयो विंशतिरेवमुक्ताः। प्रासादमुख्याः --- भूम्यष्टकान्तास्तदिमान् विदध्यात्। स्याच्छिल्पिनां संसदि पूजनीयः

mervādayo viṃśatirevamuktāḥ| prāsādamukhyāḥ --- bhūmyaṣṭakāntāstadimān vidadhyāt| syācchilpināṃ saṃsadi pūjanīyaḥ

अथ दिग्भद्रा दिप्रासादलक्षणं नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः

प्रासादमथ वारोयं वक्ष्यामो नामलक्षणैः। लक्षणैस्तेषु दिग्भद्रः श्रीवत्सो वर्धमानकः

prāsādamatha vāroyaṃ vakṣyāmo nāmalakṣaṇaiḥ| lakṣaṇaisteṣu digbhadraḥ śrīvatso vardhamānakaḥ

नन्द्यावर्तश्चतुर्थः स्यात्पञ्चमो नन्दिवर्धनः। विमानश्च तथा पद्मो महाभद्रा ख्य एव च

nandyāvartaścaturthaḥ syātpañcamo nandivardhanaḥ| vimānaśca tathā padmo mahābhadrā khya eva ca

श्रीवर्धमानकाख्यश्च महापद्मतोऽपि वा। एकादशः पञ्चशालो द्वादशः पृथिवीजयः

śrīvardhamānakākhyaśca mahāpadmato'pi vā| ekādaśaḥ pañcaśālo dvādaśaḥ pṛthivījayaḥ

तत्र प्रागेव दिग्भद्रः श्रावणं प्रतिपाद्यते। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे नवभागविभाजिते

tatra prāgeva digbhadraḥ śrāvaṇaṃ pratipādyate| caturaśrīkṛte kṣetre navabhāgavibhājite

कोणो द्विभागविस्तारः प्रत्यङ्गौ भागिकौ स्मृतौ। शाला भागत्रया कार्या नासिकात्रयशोभिता

koṇo dvibhāgavistāraḥ pratyaṅgau bhāgikau smṛtau| śālā bhāgatrayā kāryā nāsikātrayaśobhitā

परस्परं विनिष्कासमर्धभागेन कारयेत्। कोणप्रत्यङ्गयोरन्तः शालाप्रत्यङ्गयोस्तथा

parasparaṃ viniṣkāsamardhabhāgena kārayet| koṇapratyaṅgayorantaḥ śālāpratyaṅgayostathā

षोडशांशेन कुर्वीत---सलिलान्तरम्। सीमास्याद् दशभिर्भागैः प्रविभज्य विधीयते

ṣoḍaśāṃśena kurvīta---salilāntaram| sīmāsyād daśabhirbhāgaiḥ pravibhajya vidhīyate

---का गर्भपादैः षड् भित्तयः स्युर्द्विभागिकाः। वर्धमानेनमथ ब्रूमो विस्ताराद् द्विगुणं हि तत्

---kā garbhapādaiḥ ṣaḍ bhittayaḥ syurdvibhāgikāḥ| vardhamānenamatha brūmo vistārād dviguṇaṃ hi tat

द्वौ भागौ वेदिकाबन्धो जङ्घा ज्ञेया चतुष्पदा। शान्तापत्रा कपोताली सार्धभागं समुच्छ्रिता

dvau bhāgau vedikābandho jaṅghā jñeyā catuṣpadā| śāntāpatrā kapotālī sārdhabhāgaṃ samucchritā

सार्धभागसमुच्छ्राया कार्या प्रथमभूमिका। द्वितीया भूमिका ज्ञेया सार्धभागत्रयोदया

sārdhabhāgasamucchrāyā kāryā prathamabhūmikā| dvitīyā bhūmikā jñeyā sārdhabhāgatrayodayā

तृतीया च विधेया स्यात्सार्धभागद्वच्छ्रिता। उछालकं च जङ्घा च भूमिकार्यं विधीयते

tṛtīyā ca vidheyā syātsārdhabhāgadvacchritā| uchālakaṃ ca jaṅghā ca bhūmikāryaṃ vidhīyate

कूटं चार्धतो देयं कर्मशोभासमन्वितम्। घण्टा भागत्रयोत्सेधा बहुभिश्चाश्रिभिर्युता

kūṭaṃ cārdhato deyaṃ karmaśobhāsamanvitam| ghaṇṭā bhāgatrayotsedhā bahubhiścāśribhiryutā

कलशं स्थापयेदूर्ध्वं भागद्वयसमुच्छ्रितम्। बीजपूरकसंयुक्तं वर्तुलं पल्लवावृतम्

kalaśaṃ sthāpayedūrdhvaṃ bhāgadvayasamucchritam| bījapūrakasaṃyuktaṃ vartulaṃ pallavāvṛtam

शिखरार्धस्य कुर्वीत सपादमुदयं तथा। इमं दिग्भद्र संज्ञं यः प्रासादं कारयेत्पुमान्

śikharārdhasya kurvīta sapādamudayaṃ tathā| imaṃ digbhadra saṃjñaṃ yaḥ prāsādaṃ kārayetpumān

शतक्रतुफलं सोऽपि लभते नात्र संशयः। लक्ष्म श्रीवत्ससंज्ञस्य प्रासादस्याभिधीयते

śatakratuphalaṃ so'pi labhate nātra saṃśayaḥ| lakṣma śrīvatsasaṃjñasya prāsādasyābhidhīyate

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते पञ्चदशांशकैः। अस्योच्छ्रायो सकास्त्र्यंशस्त्रं क्षोणस्यादंशकैस्त्रिभिः

caturaśrīkṛte kṣetre bhakte pañcadaśāṃśakaiḥ| asyocchrāyo sakāstryaṃśastraṃ kṣoṇasyādaṃśakaistribhiḥ

कर्णशालान्तरे कार्यौ द्व्यंशौ प्रतिरथावुभौ। तयोरुभयोः सार्धं सादं तु मार्ग्रो निवेशयेत्

karṇaśālāntare kāryau dvyaṃśau pratirathāvubhau| tayorubhayoḥ sārdhaṃ sādaṃ tu mārgro niveśayet

भागमेकं प्रविष्टौ च शाला भागत्रयात्मिका। निर्गमः स्यात्पदार्धेन गर्भस्तु नवभागिकः

bhāgamekaṃ praviṣṭau ca śālā bhāgatrayātmikā| nirgamaḥ syātpadārdhena garbhastu navabhāgikaḥ

त्रिपदा च भवेद् भित्तिरूर्ध्वमस्याथ कथ्यते। श्रीवत्सः कीर्तितः सम्प्रत्युच्यते वर्धमानकः

tripadā ca bhaved bhittirūrdhvamasyātha kathyate| śrīvatsaḥ kīrtitaḥ sampratyucyate vardhamānakaḥ

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे --- भागकल्पितम्। छेदादि गिरिपत्र्यन्तं दद्यात्पूर्वक्रमेण तु

caturaśrīkṛte kṣetre --- bhāgakalpitam| chedādi giripatryantaṃ dadyātpūrvakrameṇa tu

द्विस्तरा त्रिस्तरा चापि कर्तव्या वेदिका मता। स्तरमेकं भवेच्छेदः कण्ठस्तद्द्विगुणो भवेत्

dvistarā tristarā cāpi kartavyā vedikā matā| staramekaṃ bhavecchedaḥ kaṇṭhastaddviguṇo bhavet

पट्टिकां गिरिपत्रीं च तस्यैवार्धेन कारयेत्। दशस्तरा ततो घण्टा यदि वामलसारकम्

paṭṭikāṃ giripatrīṃ ca tasyaivārdhena kārayet| daśastarā tato ghaṇṭā yadi vāmalasārakam

द्विस्तरं स्यात्ततः पद्मं द्विगुणः कलशस्ततः। तदूर्ध्वं भूमिका कार्या सपीठा लक्षणान्विता

dvistaraṃ syāttataḥ padmaṃ dviguṇaḥ kalaśastataḥ| tadūrdhvaṃ bhūmikā kāryā sapīṭhā lakṣaṇānvitā

स्तरैः स्यात्पञ्चदशभिः पीठं जङ्घापि तावता। चतुःस्तरा भवेन्माला लशुनं तु स्तरद्वयम्

staraiḥ syātpañcadaśabhiḥ pīṭhaṃ jaṅghāpi tāvatā| catuḥstarā bhavenmālā laśunaṃ tu staradvayam

तस्यार्धेन भरणं कुम्भं कुर्वीत तत्समम्। तस्य द्विगुणमुच्छालं गण्डमेकस्तरं भवेत्

tasyārdhena bharaṇaṃ kumbhaṃ kurvīta tatsamam| tasya dviguṇamucchālaṃ gaṇḍamekastaraṃ bhavet

पट्टं द्विगुणमेतस्मात्कुर्यादर्धेन पट्टिकाम्। पट्टिकायाः प्रमाणेन कर्तव्या गिरिपत्रिका

paṭṭaṃ dviguṇametasmātkuryādardhena paṭṭikām| paṭṭikāyāḥ pramāṇena kartavyā giripatrikā

वरण्डी त्रिस्तरा कार्या शूरसेनैरलङ्कृता। एकस्तरस्ततश्छेदः कण्ठस्तु द्विगुणस्ततः

varaṇḍī tristarā kāryā śūrasenairalaṅkṛtā| ekastarastataśchedaḥ kaṇṭhastu dviguṇastataḥ

पट्टिका गिरिपत्री च विधातव्ये स्तरं स्तरम्। उभौ स्तरौ खिरिहिरं भवेच्छेदः स्तरं ततः

paṭṭikā giripatrī ca vidhātavye staraṃ staram| ubhau starau khirihiraṃ bhavecchedaḥ staraṃ tataḥ

तथैव कण्ठस्तद्वच्च पट्टिकागिरिपत्रिके। वरण्डिका द्विस्तरा स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत्

tathaiva kaṇṭhastadvacca paṭṭikāgiripatrike| varaṇḍikā dvistarā syāccheṣaṃ pūrvavadācaret

उभौ स्तरौ खिरिहिरं छेदं कुर्वीत भागिकम्। कण्ठश्च पत्रिका चैव गिरिपत्री च पूर्ववत्

ubhau starau khirihiraṃ chedaṃ kurvīta bhāgikam| kaṇṭhaśca patrikā caiva giripatrī ca pūrvavat

द्विस्तरा वेदिका कार्या द्यवपादिकया युता। छेदमेकं स्तरं कुर्यात्कण्ठं तद्द्विगुणं ततः

dvistarā vedikā kāryā dyavapādikayā yutā| chedamekaṃ staraṃ kuryātkaṇṭhaṃ taddviguṇaṃ tataḥ

पत्रिकां गिरिपत्रीं च तस्यैवार्धेन कारयेत्। स्तराष्टकेन घण्टा स्याद्यदिवामलसारकम्

patrikāṃ giripatrīṃ ca tasyaivārdhena kārayet| starāṣṭakena ghaṇṭā syādyadivāmalasārakam

भवेत्यमं --- कलशो द्विगुणस्ततः। स्तरमेकं भवेद्ग्रीवा कर्णं कुर्वीत तत्समम्

bhavetyamaṃ --- kalaśo dviguṇastataḥ| staramekaṃ bhavedgrīvā karṇaṃ kurvīta tatsamam

द्विगुणं बीजपूरं तु पूर्वत्राप्येवमाचरेत्। --त्कृष्टा सप्तदशांशकैर्भागेस्त्रिभिर्भवेत्

dviguṇaṃ bījapūraṃ tu pūrvatrāpyevamācaret| --tkṛṣṭā saptadaśāṃśakairbhāgestribhirbhavet

द्विभागिकः प्रतिरथः शाला स्यात्पञ्चभागिका। शालाप्रत्यङ्गयोरन्तर्भागार्धेनोदकान्तरम्

dvibhāgikaḥ pratirathaḥ śālā syātpañcabhāgikā| śālāpratyaṅgayorantarbhāgārdhenodakāntaram

परस्परं विनिष्कासः पादहीनं पदं भवेत्। गर्भः स्याद्दशभिर्भागैर्भित्तिः सार्धपदत्रयात्

parasparaṃ viniṣkāsaḥ pādahīnaṃ padaṃ bhavet| garbhaḥ syāddaśabhirbhāgairbhittiḥ sārdhapadatrayāt

चतुर्भिर्वेदिकाबन्धो जङ्घा स्यादष्टभिः पदैः। सार्धैः पञ्चभिराद्या भूः कपोतालीसमन्विता

caturbhirvedikābandho jaṅghā syādaṣṭabhiḥ padaiḥ| sārdhaiḥ pañcabhirādyā bhūḥ kapotālīsamanvitā

तृतीया भूमिका चास्य कर्तव्या पञ्चभिः पदैः। सार्धैर्भवेत्तृतीयापि चतुर्भिर्भूमिका पदैः

tṛtīyā bhūmikā cāsya kartavyā pañcabhiḥ padaiḥ| sārdhairbhavettṛtīyāpi caturbhirbhūmikā padaiḥ

चतुर्थी भूमिका भागैश्चतुर्भिः कीर्तिता पदैः। घण्टा च त्रिपदा कार्या कूटभक्त्यादि पूर्ववत्

caturthī bhūmikā bhāgaiścaturbhiḥ kīrtitā padaiḥ| ghaṇṭā ca tripadā kāryā kūṭabhaktyādi pūrvavat

शुकनासादि कुम्भादि पूर्ववत्समुदाहृतम्। उक्तोऽयं वर्धमानाख्यः प्रासादः शुभलक्षणः

śukanāsādi kumbhādi pūrvavatsamudāhṛtam| ukto'yaṃ vardhamānākhyaḥ prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ

नन्द्यावर्तमथ ब्रूमः क्षेत्रे सप्तदशांशके। कोणांश्चतुष्पदान् कुर्यात्पञ्जरं सार्धभागिकम्

nandyāvartamatha brūmaḥ kṣetre saptadaśāṃśake| koṇāṃścatuṣpadān kuryātpañjaraṃ sārdhabhāgikam

षड्भिर्भागैर्भवेच्छाला गर्भस्तु दशभागिकः। साधत्रिभागिका भित्तिरूर्ध्वमानद्विभांगुणम्

ṣaḍbhirbhāgairbhavecchālā garbhastu daśabhāgikaḥ| sādhatribhāgikā bhittirūrdhvamānadvibhāṃguṇam

वेदी चतुष्पदोत्सेधा जङ्घा भागाष्टकोच्छ्रिता। षट्पदा भूमिका --- पञ्चपदायता

vedī catuṣpadotsedhā jaṅghā bhāgāṣṭakocchritā| ṣaṭpadā bhūmikā --- pañcapadāyatā

स्यात्सम्पदे चतुर्भागा तृतीयान्या पदोच्छ्रिता। सांद्भिवांसेवघटा स्यात्पूर्ववत्कलशादिकाः

syātsampade caturbhāgā tṛtīyānyā padocchritā| sāṃdbhivāṃsevaghaṭā syātpūrvavatkalaśādikāḥ

नन्द्यावर्तोऽयमाख्यातः प्रासादः सर्वकामदः। अथातः सम्प्रवक्ष्यामः प्रासादं नन्दिवर्धनम्

nandyāvarto'yamākhyātaḥ prāsādaḥ sarvakāmadaḥ| athātaḥ sampravakṣyāmaḥ prāsādaṃ nandivardhanam

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पदाष्टदशकाङ्किते। कोणस्त्रिपदविस्तारः प्रत्यङ्गं स्यात्पदद्वयम्

caturaśrīkṛte kṣetre padāṣṭadaśakāṅkite| koṇastripadavistāraḥ pratyaṅgaṃ syātpadadvayam

शाला चतुष्पदा प्रोक्ता चित्रकर्मोपशोभिता। पादोनभागमानेन निर्गमः स्यात्परस्परम्

śālā catuṣpadā proktā citrakarmopaśobhitā| pādonabhāgamānena nirgamaḥ syātparasparam

कोणप्रत्यङ्गयोर्मध्ये शालाप्रत्यङ्गयोस्तथा। भागेन विस्तृतं कार्यं सर्वत्र सलिलान्तरम्

koṇapratyaṅgayormadhye śālāpratyaṅgayostathā| bhāgena vistṛtaṃ kāryaṃ sarvatra salilāntaram

गर्भः स्याद्दशभिर्भागैर्भित्तिर्भागचतुष्टयात्। ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमो द्विगुणं तत्प्रकीर्तितम्

garbhaḥ syāddaśabhirbhāgairbhittirbhāgacatuṣṭayāt| ūrdhvamānamatha brūmo dviguṇaṃ tatprakīrtitam

वेदीबन्धॐऽशकाः पञ्च जङ्घा स्यादष्टभागिका। प्रथमा भूमिका कार्या कपोतालीसमन्विता

vedībandhaॐ'śakāḥ pañca jaṅghā syādaṣṭabhāgikā| prathamā bhūmikā kāryā kapotālīsamanvitā

सपादैः पञ्चभिर्भागैर्द्वितीया तद्वदेव हि। तृतीया तु भवत्यस्य भूमिका पञ्चभागिका

sapādaiḥ pañcabhirbhāgairdvitīyā tadvadeva hi| tṛtīyā tu bhavatyasya bhūmikā pañcabhāgikā

चतुर्थी भूमिका ज्ञेया सार्धभागचतुष्टया। घण्टा तस्योर्ध्वतः कार्या पदत्रयसमुच्छ्रिता

caturthī bhūmikā jñeyā sārdhabhāgacatuṣṭayā| ghaṇṭā tasyordhvataḥ kāryā padatrayasamucchritā

शुकाघ्रा शूरसेनश्च स्तम्भिकाकूटभक्तयः। कलशस्योदयस्तस्य विधेयाश्चास्य पूर्ववत्

śukāghrā śūrasenaśca stambhikākūṭabhaktayaḥ| kalaśasyodayastasya vidheyāścāsya pūrvavat

अमुं यः कारयेदन्यः प्रासादं नन्दिवर्धनम्। स नन्दिगणसामान्यो जायते नात्र संशयः

amuṃ yaḥ kārayedanyaḥ prāsādaṃ nandivardhanam| sa nandigaṇasāmānyo jāyate nātra saṃśayaḥ

अतः परमथ ब्रूमो विमानं शुभलक्षणम्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्या भाजिते पदैः

ataḥ paramatha brūmo vimānaṃ śubhalakṣaṇam| caturaśrīkṛte kṣetre viṃśatyā bhājite padaiḥ

कोणाः पञ्चपदाः कार्या मध्ये च सलिलान्तरम्। कर्णिका सार्धभागेन भागार्धमुदकान्तरम्

koṇāḥ pañcapadāḥ kāryā madhye ca salilāntaram| karṇikā sārdhabhāgena bhāgārdhamudakāntaram

सालोपद्यदविस्तीर्णा सार्धभागेन निर्गता। कोणस्य चार्धभागेन कर्णिकानिर्गमः स्मृतः

sālopadyadavistīrṇā sārdhabhāgena nirgatā| koṇasya cārdhabhāgena karṇikānirgamaḥ smṛtaḥ

गर्भश्चास्य विधातव्यो द्वादशांशकविस्तृतः। भित्तिश्चतुष्पदा कार्या दिक्षु सर्वास्ववस्थिता

garbhaścāsya vidhātavyo dvādaśāṃśakavistṛtaḥ| bhittiścatuṣpadā kāryā dikṣu sarvāsvavasthitā

ऊर्ध्वमानमथैतस्य ब्रूमस्तद् द्विगुणं भवेत्। वेदीबन्धॐऽशकाः पञ्च जङ्घा नवपदोच्छ्रिता

ūrdhvamānamathaitasya brūmastad dviguṇaṃ bhavet| vedībandhaॐ'śakāḥ pañca jaṅghā navapadocchritā

प्रथमा भूमिका कार्या भागैः षड्भिः समुच्छ्रिता। शतपत्रां कपोतालीं मध्ये चास्याः प्रकल्पयेत्

prathamā bhūmikā kāryā bhāgaiḥ ṣaḍbhiḥ samucchritā| śatapatrāṃ kapotālīṃ madhye cāsyāḥ prakalpayet

द्वितीया भूमिका चास्य विधेया पञ्चभिः पदैः। अर्धेऽस्याः स्तम्भकोच्छालं कूटं चार्धव्यवस्थितम्

dvitīyā bhūmikā cāsya vidheyā pañcabhiḥ padaiḥ| ardhe'syāḥ stambhakocchālaṃ kūṭaṃ cārdhavyavasthitam

परस्परपाधेन हमास्तिस्त्रोऽन्यभूमिकाः। स्तम्भिकाकूटभरणशूरसेनाः सघण्टकाः

parasparapādhena hamāstistro'nyabhūmikāḥ| stambhikākūṭabharaṇaśūrasenāḥ saghaṇṭakāḥ

कलशस्योदयश्चात्र प्राग्वत्कार्या विपश्चिता। य इमं कारयेद्भक्त्या विमानाख्यं नृपुङ्गवः

kalaśasyodayaścātra prāgvatkāryā vipaścitā| ya imaṃ kārayedbhaktyā vimānākhyaṃ nṛpuṅgavaḥ

इह भोगान् स लभते तथा सत्कायदंविधे। अथ पद्माप्रियप्रीतिजननः पद्म उच्यते

iha bhogān sa labhate tathā satkāyadaṃvidhe| atha padmāpriyaprītijananaḥ padma ucyate

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते षोडशभिः पदैः। कोणाश्चतुष्पदाः कार्याः सलिलान्तरभूषिताः

caturaśrīkṛte kṣetre bhakte ṣoḍaśabhiḥ padaiḥ| koṇāścatuṣpadāḥ kāryāḥ salilāntarabhūṣitāḥ

द्विपदः पञ्जरो ज्ञेयो गर्भे कोणाश्चतुष्पदाः। भागःस्यात् षोडशांशेन तदन्ते सलिलान्तरम्

dvipadaḥ pañjaro jñeyo garbhe koṇāścatuṣpadāḥ| bhāgaḥsyāt ṣoḍaśāṃśena tadante salilāntaram

गर्भः स्यान्नवभिर्भागैर्भित्तिः सार्धपदत्रयम्। ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमस्तथास्य द्विगुणं भवेत्

garbhaḥ syānnavabhirbhāgairbhittiḥ sārdhapadatrayam| ūrdhvamānamatha brūmastathāsya dviguṇaṃ bhavet

द्वितीया भूमिका ज्ञेया भागैः पञ्चभिरुच्छ्रिता। अन्योन्यं तु पदार्धेन हीनं स्याद्भूमिकाद्वयम्

dvitīyā bhūmikā jñeyā bhāgaiḥ pañcabhirucchritā| anyonyaṃ tu padārdhena hīnaṃ syādbhūmikādvayam

स्तम्भिकाकूटभरणशुकाघ्राशूरसेनकाः। घण्टा कारसविस्तारा भवन्त्येतस्य पूर्ववत्

stambhikākūṭabharaṇaśukāghrāśūrasenakāḥ| ghaṇṭā kārasavistārā bhavantyetasya pūrvavat

पद्मप्रासादमेनं यः कारयेद्भक्तिसंयुतः। स श्रीपतिरिव श्रीशो भवत्यवनिमण्डनः

padmaprāsādamenaṃ yaḥ kārayedbhaktisaṃyutaḥ| sa śrīpatiriva śrīśo bhavatyavanimaṇḍanaḥ

महाभद्र मथ ब्रूमः प्रासादमतिसुन्दरम्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्या सैकयाङ्किते

mahābhadra matha brūmaḥ prāsādamatisundaram| caturaśrīkṛte kṣetre viṃśatyā saikayāṅkite

कोणाश्चतुष्पदाः सार्धद्व्यंशाः प्रत्यङ्गकाः स्मृताः। शाला पञ्चपदा कार्या दिक्षु सर्वास्ववस्थिता

koṇāścatuṣpadāḥ sārdhadvyaṃśāḥ pratyaṅgakāḥ smṛtāḥ| śālā pañcapadā kāryā dikṣu sarvāsvavasthitā

पादोनभागविस्तारं कर्तव्यं सलिलान्तरम्। गर्भस्त्रयोदशपदो भित्तयश्च चतुष्पदाः

pādonabhāgavistāraṃ kartavyaṃ salilāntaram| garbhastrayodaśapado bhittayaśca catuṣpadāḥ

ऊर्ध्वमानमथैतस्य ब्रूमस्तद्द्विगुणं भवेत्। वेदी चतुष्पदोत्सेधा जङ्घा स्यादष्टभागिका

ūrdhvamānamathaitasya brūmastaddviguṇaṃ bhavet| vedī catuṣpadotsedhā jaṅghā syādaṣṭabhāgikā

सप्तभागसमुत्सेधा विधेया चादिभूमिका। मध्ये सान्तरपत्रास्याः कपोताली पदत्रयम्

saptabhāgasamutsedhā vidheyā cādibhūmikā| madhye sāntarapatrāsyāḥ kapotālī padatrayam

द्वितीयभूमिका चास्य सार्धैः षड्भिः पदैः स्मृता। भागभागविहीनास्तु तिस्रोऽन्या भूमिकास्ततः

dvitīyabhūmikā cāsya sārdhaiḥ ṣaḍbhiḥ padaiḥ smṛtā| bhāgabhāgavihīnāstu tisro'nyā bhūmikāstataḥ

घण्टा भागत्रयोत्सेधा पद्मपत्रिकया सह। स्तम्भिकाकूटभरणशुकाघ्राशूरसेनकाः

ghaṇṭā bhāgatrayotsedhā padmapatrikayā saha| stambhikākūṭabharaṇaśukāghrāśūrasenakāḥ

कलशः कुम्भं नघाः प्राग्वत्तस्य भवन्त्यमी। महाभद्र मिमं योऽत्र कारयेद्भक्तिमान् नरः

kalaśaḥ kumbhaṃ naghāḥ prāgvattasya bhavantyamī| mahābhadra mimaṃ yo'tra kārayedbhaktimān naraḥ

स स्वर्गे सुरनारीभिः सेव्यते मदनाज्ञया। अथ श्रीवर्धमानस्य लक्ष्म साम्प्रतमुच्यते

sa svarge suranārībhiḥ sevyate madanājñayā| atha śrīvardhamānasya lakṣma sāmpratamucyate

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते। कोणाः षड्भागिकाः कार्याः शालाः स्युर्नवभागिकाः

caturaśrīkṛte kṣetre caturviṃśatibhājite| koṇāḥ ṣaḍbhāgikāḥ kāryāḥ śālāḥ syurnavabhāgikāḥ

साधं पदद्वयं कार्यः शालानामत्र निर्गमः। कुर्याज्जलान्तरं तत्र मध्यतः कोणशालयोः

sādhaṃ padadvayaṃ kāryaḥ śālānāmatra nirgamaḥ| kuryājjalāntaraṃ tatra madhyataḥ koṇaśālayoḥ

विस्तृतं साधभागेन प्रविष्टमपि भागतः। कोणे मध्यं विधातव्यं भागेनैवोदकान्तरम्

vistṛtaṃ sādhabhāgena praviṣṭamapi bhāgataḥ| koṇe madhyaṃ vidhātavyaṃ bhāgenaivodakāntaram

नवांशकॢप्तशालायाः प्रत्यङ्गौ द्वावुदाहृतौ। भागद्वितयविस्तारौ भागेनैकेन निर्गतौ

navāṃśakḷptaśālāyāḥ pratyaṅgau dvāvudāhṛtau| bhāgadvitayavistārau bhāgenaikena nirgatau

चतुर्दशपदो गर्भो भित्तिः पञ्चपदा स्मृता। ऊर्ध्वमानमथ ब्रूमस्तदस्य द्विगुणं भवेत्

caturdaśapado garbho bhittiḥ pañcapadā smṛtā| ūrdhvamānamatha brūmastadasya dviguṇaṃ bhavet

वेदिका षट्पदोत्सेधा जङ्घैकादशभिः पदैः। प्रथमा भूमिका चास्य कार्या सप्तांशकोच्छ्रिता

vedikā ṣaṭpadotsedhā jaṅghaikādaśabhiḥ padaiḥ| prathamā bhūmikā cāsya kāryā saptāṃśakocchritā

पादोनैः सप्तभिर्भागैर्द्वितीया भूमिकेष्यते। तृतीया भूमिका षड्भिः सपादैर्जायते पदैः

pādonaiḥ saptabhirbhāgairdvitīyā bhūmikeṣyate| tṛtīyā bhūmikā ṣaḍbhiḥ sapādairjāyate padaiḥ

पादेन षटका भागेन चतुर्थी भूमिका स्मृता। भागं भागं विधातव्यः प्रवेशः प्रतिभूमिकम्

pādena ṣaṭakā bhāgena caturthī bhūmikā smṛtā| bhāgaṃ bhāgaṃ vidhātavyaḥ praveśaḥ pratibhūmikam

सपादैः पञ्चभिर्भागैः कार्यौ घण्टासमुच्छ्रयः। भागत्रयसमुत्सेधस्तदूर्ध्वे कलशो भवेत्

sapādaiḥ pañcabhirbhāgaiḥ kāryau ghaṇṭāsamucchrayaḥ| bhāgatrayasamutsedhastadūrdhve kalaśo bhavet

सुकाघ्रासूरसेनश्च स्तम्भिकाकूटभक्तयः। कार्या पूर्वोक्तमार्गेण विचित्रकर्मोपशोभिताः

sukāghrāsūrasenaśca stambhikākūṭabhaktayaḥ| kāryā pūrvoktamārgeṇa vicitrakarmopaśobhitāḥ

श्रीवर्द्धमानं य इमं प्रासादं कारयेन्नृपः। यशः श्रीश्रेयसांगस्य वृद्धि स्यादुत्तरोत्तरा

śrīvarddhamānaṃ ya imaṃ prāsādaṃ kārayennṛpaḥ| yaśaḥ śrīśreyasāṃgasya vṛddhi syāduttarottarā

पद्मयोनिपृथः सद्मद्मथ कीर्त्त्यते। चतुरस्रीकृते क्षेत्रे विंशत्येकोनयान्तिके

padmayonipṛthaḥ sadmadmatha kīrttyate| caturasrīkṛte kṣetre viṃśatyekonayāntike

कोणाश्चतुष्पदाः कार्या प्रत्यङ्गा अपि तत्समाः। रिवर्त्तनकर्त्तव्या परस्परसमी शुभाः

koṇāścatuṣpadāḥ kāryā pratyaṅgā api tatsamāḥ| rivarttanakarttavyā parasparasamī śubhāḥ

शाला नवांशविस्तीर्णा स्यात्पदत्रयनिर्गमा। शालालस्ताश्च कर्त्तव्या द्विभागा बालमञ्जरी

śālā navāṃśavistīrṇā syātpadatrayanirgamā| śālālastāśca karttavyā dvibhāgā bālamañjarī

कर्णप्रत्यङ्गयोर्मध्ये बालप्रत्यङ्गयोस्तथा। जलान्तराणि कार्याणि तत्प्रमाणस्य मध्यतः

karṇapratyaṅgayormadhye bālapratyaṅgayostathā| jalāntarāṇi kāryāṇi tatpramāṇasya madhyataḥ

गर्भः सप्तदशांसः स्याद्भित्तयः षड्भिरंशकैः। ऊर्ध्वमानमथैतस्य ब्रूमस्तद्द्विगुणं भवेत्

garbhaḥ saptadaśāṃsaḥ syādbhittayaḥ ṣaḍbhiraṃśakaiḥ| ūrdhvamānamathaitasya brūmastaddviguṇaṃ bhavet

वेदी षड्भागिकोत्सेधा जङ्घाभागास्त्रयोदश। सप्तभागसमुत्सेधा कर्त्तव्या चादिभूमिका

vedī ṣaḍbhāgikotsedhā jaṅghābhāgāstrayodaśa| saptabhāgasamutsedhā karttavyā cādibhūmikā

षड्भिः सार्धैः द्वितीया स्याद्भागभागोज्झिते परे। पञ्चमी स्याच्चतुर्भागा भागार्द्धेन परेत्पृथक्

ṣaḍbhiḥ sārdhaiḥ dvitīyā syādbhāgabhāgojjhite pare| pañcamī syāccaturbhāgā bhāgārddhena paretpṛthak

प्रवेशः कूटदर्भेण भूमीनां स्यात्परस्परम्। भूमिकार्द्धं विधातव्यं स्तम्भिकाभरणान्वितम्

praveśaḥ kūṭadarbheṇa bhūmīnāṃ syātparasparam| bhūmikārddhaṃ vidhātavyaṃ stambhikābharaṇānvitam

अपरं कूटशोभातिरर्द्धमस्याविभूषयेत्। घण्टापञ्चपदोत्सेधा विस्तृता गर्भमानसः

aparaṃ kūṭaśobhātirarddhamasyāvibhūṣayet| ghaṇṭāpañcapadotsedhā vistṛtā garbhamānasaḥ

100

सुकाघ्राय परं यत्तु पूर्ववत्तत्प्रकल्पयेत्। महापद्माभिधयोत्र प्रासादं कारयेत्सुधीः

sukāghrāya paraṃ yattu pūrvavattatprakalpayet| mahāpadmābhidhayotra prāsādaṃ kārayetsudhīḥ

101

इहामुत्र च निर्द्वद्वः स परं सुखमश्नुते। लक्ष्याथ पञ्चशाला प्रासादस्याभिधीयते

ihāmutra ca nirdvadvaḥ sa paraṃ sukhamaśnute| lakṣyātha pañcaśālā prāsādasyābhidhīyate

102

चतुरस्रीकृते क्षेत्रे अष्टाविंशतिपदान्तिके। तस्यार्जनफलाः काराः कोणा पञ्चपदाः स्मृताः

caturasrīkṛte kṣetre aṣṭāviṃśatipadāntike| tasyārjanaphalāḥ kārāḥ koṇā pañcapadāḥ smṛtāḥ

103

प्रत्यङ्गास्त्रिपदाः कार्या भागद्वितयनिर्गता। शालाष्टपदविस्तारा पदत्रितयनिर्गमा

pratyaṅgāstripadāḥ kāryā bhāgadvitayanirgatā| śālāṣṭapadavistārā padatritayanirgamā

104

कोणप्रत्यङ्गयोर्मध्ये शालाप्रत्यङ्गयोस्तथा। भागेन विस्तृतं कार्यं प्रविष्टं च जलान्तरम्

koṇapratyaṅgayormadhye śālāpratyaṅgayostathā| bhāgena vistṛtaṃ kāryaṃ praviṣṭaṃ ca jalāntaram

105

गर्भः षोडशभिर्भागैः भित्तयोऽपि च षट्पदाः। ऊर्द्ध्वमानमथैतस्य ब्रूमस्तद्द्विगुणं भवेत्

garbhaḥ ṣoḍaśabhirbhāgaiḥ bhittayo'pi ca ṣaṭpadāḥ| ūrddhvamānamathaitasya brūmastaddviguṇaṃ bhavet

106

विधेयो वेदिकाबन्धः सार्धपञ्चपदोच्छ्रयम्। जङ्घा चास्य भवेत्कार्या तत्रैकादशभागिका

vidheyo vedikābandhaḥ sārdhapañcapadocchrayam| jaṅghā cāsya bhavetkāryā tatraikādaśabhāgikā

107

सार्द्धसप्तपदोत्सेधा विधातव्या च भूमिका। कपोतपाली कार्यास्य मध्ये भागत्रयोच्छ्रिता

sārddhasaptapadotsedhā vidhātavyā ca bhūmikā| kapotapālī kāryāsya madhye bhāgatrayocchritā

108

अयं भूमिप्रमाणेन स्याद्वितीयाऽपि भूमिका। तृतीया सप्तभिर्भागैश्चतुर्थी सार्थषट्पदा

ayaṃ bhūmipramāṇena syādvitīyā'pi bhūmikā| tṛtīyā saptabhirbhāgaiścaturthī sārthaṣaṭpadā

109

पञ्चऋमी षट्पदा कार्या घण्टा पञ्चपदोच्छ्रिता। शालास्थानेषु सर्वेषु कर्त्तव्यं पञ्चघण्टाकम्

pañcaṛmī ṣaṭpadā kāryā ghaṇṭā pañcapadocchritā| śālāsthāneṣu sarveṣu karttavyaṃ pañcaghaṇṭākam

110

कुमारैः पञ्चभिर्युक्तं पञ्चशालोयमुच्यते। शुकाघ्रासूरसेनादि यच्चान्यत् कलशादिकम्

kumāraiḥ pañcabhiryuktaṃ pañcaśāloyamucyate| śukāghrāsūrasenādi yaccānyat kalaśādikam

111

तदस्य पूर्ववत्कार्य पञ्चशालस्य धीमता। पञ्चशालमिमं यस्तु प्रासादं कारयेद्भुवि

tadasya pūrvavatkārya pañcaśālasya dhīmatā| pañcaśālamimaṃ yastu prāsādaṃ kārayedbhuvi

112

तस्य धन्यस्य सन्तानेऽप्यतुला जायते सुखं। अथातः संप्रवक्ष्यामः प्रासादं पृथिवीजयम्

tasya dhanyasya santāne'pyatulā jāyate sukhaṃ| athātaḥ saṃpravakṣyāmaḥ prāsādaṃ pṛthivījayam

113

चतुस्त्रीकृते क्षेत्रेऽष्टाविंशतिपदाङ्किते। --- पदाः स्मृताः। भागद्वितयविस्ताराः कर्तव्या बालपञ्जराः

catustrīkṛte kṣetre'ṣṭāviṃśatipadāṅkite| --- padāḥ smṛtāḥ| bhāgadvitayavistārāḥ kartavyā bālapañjarāḥ

114

शाला षड्भागविस्तीर्णा भागत्रितयमुच्छ्रिता। कोणप्रत्यङ्गयोर्मध्ये शालाप्रत्यङ्गयोस्तथा

śālā ṣaḍbhāgavistīrṇā bhāgatritayamucchritā| koṇapratyaṅgayormadhye śālāpratyaṅgayostathā

115

कक्षान्तरे विधातव्यं भागिकं सलिलान्तरम्। गर्भः स्याद्दशभिर्भागैर्भित्तिः कार्यास्य षट्पदा

kakṣāntare vidhātavyaṃ bhāgikaṃ salilāntaram| garbhaḥ syāddaśabhirbhāgairbhittiḥ kāryāsya ṣaṭpadā

116

षट्पदा स्यात्तृतीयात्र --- भागोच्छ्रिताः पराः। कर्ण --- स्तिस्रो घण्टा चाष्टपदोच्छ्रिताः

ṣaṭpadā syāttṛtīyātra --- bhāgocchritāḥ parāḥ| karṇa --- stisro ghaṇṭā cāṣṭapadocchritāḥ

117

कूटैरलङ्कृता कार्या शुकाघ्रादि च पूर्ववत्। स --- पि चैतेषां प्रासादार्धेन कारयेत्

kūṭairalaṅkṛtā kāryā śukāghrādi ca pūrvavat| sa --- pi caiteṣāṃ prāsādārdhena kārayet

118

घण्टां तु संहतां श्लक्ष्णां बन्धनैरुपशोभिताम्। यादृशी कम --- ने कूटेष्वेषां विधीयते

ghaṇṭāṃ tu saṃhatāṃ ślakṣṇāṃ bandhanairupaśobhitām| yādṛśī kama --- ne kūṭeṣveṣāṃ vidhīyate

119

भद्रे षु तादृशी कार्या कृत्स्नप्रासादसिद्धये। य इमं कारयेद्रा जा प्रासादं पृथिवीजयम्। भुनक्ति निखिलां पृथ्वीं स सप्ताम्भोधिमालिनीम्

bhadre ṣu tādṛśī kāryā kṛtsnaprāsādasiddhaye| ya imaṃ kārayedrā jā prāsādaṃ pṛthivījayam| bhunakti nikhilāṃ pṛthvīṃ sa saptāmbhodhimālinīm

120

इतीरिता द्वादश स्यगर्ते। प्रासादमुख्याः शुभलक्ष्मयुक्ताः। वावाटसंज्ञास्तदमून् विदित्वा। लभेत्पूज्यस्थयते नृपेभ्यः

itīritā dvādaśa syagarte| prāsādamukhyāḥ śubhalakṣmayuktāḥ| vāvāṭasaṃjñāstadamūn viditvā| labhetpūjyasthayate nṛpebhyaḥ

अथ भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

भूमिजानां विमानानां ब्रूमो लक्ष्म क्रमागतम्। चतुरश्रीकृतानां च वृत्तानां वृत पूर्वशः

bhūmijānāṃ vimānānāṃ brūmo lakṣma kramāgatam| caturaśrīkṛtānāṃ ca vṛttānāṃ vṛta pūrvaśaḥ

केषाञ्चिन्निर्गमस्तत्र जायते भागसंख्यया। केषाञ्चित्पुनरेष स्याद्वृत्तमध्यमधिष्ठितः

keṣāñcinnirgamastatra jāyate bhāgasaṃkhyayā| keṣāñcitpunareṣa syādvṛttamadhyamadhiṣṭhitaḥ

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते। चतुर्भूमियुतस्याथ लक्ष्म त्संशस्य कथ्यते

caturaśrīkṛte kṣetre daśabhāgavibhājite| caturbhūmiyutasyātha lakṣma tsaṃśasya kathyate

चत्वारश्चतुरश्राः स्युर्निषधो मलयाचलः। माल्यवान् नवमाली च निषधस्तेषु कथ्यते

catvāraścaturaśrāḥ syurniṣadho malayācalaḥ| mālyavān navamālī ca niṣadhasteṣu kathyate

कोणा शंभोतरो द्व्यंशं भार्दशंभोर्धभागिकः। विस्तारायामतः प्रोक्तो भद्रं पञ्चांशविस्तृतम्

koṇā śaṃbhotaro dvyaṃśaṃ bhārdaśaṃbhordhabhāgikaḥ| vistārāyāmataḥ prokto bhadraṃ pañcāṃśavistṛtam

कार्या पादोनभागेन भद्र स्यैतस्य निर्गमाः। कार्या पल्लम्बिका तस्य पादभागेन विस्तृता

kāryā pādonabhāgena bhadra syaitasya nirgamāḥ| kāryā pallambikā tasya pādabhāgena vistṛtā

भागेन कर्णिका कार्या विस्तृत्या निर्गमेण च। प्रतिभद्रं च भागार्धनिर्गतं तत्र कल्पयेत्

bhāgena karṇikā kāryā vistṛtyā nirgameṇa ca| pratibhadraṃ ca bhāgārdhanirgataṃ tatra kalpayet

पादोनभागद्वितयं प्रतिभद्र स्य विस्तृतिः। षड्भिर्भागैर्भवेद्गर्भो भित्तिरस्य द्विभागिका

pādonabhāgadvitayaṃ pratibhadra sya vistṛtiḥ| ṣaḍbhirbhāgairbhavedgarbho bhittirasya dvibhāgikā

तलच्छन्दस्य लक्ष्मोक्तमूर्ध्वमानमथोच्यते। विस्तृतेर्द्विगुणं तच्च चतुर्भागाधिकं भवेत्

talacchandasya lakṣmoktamūrdhvamānamathocyate| vistṛterdviguṇaṃ tacca caturbhāgādhikaṃ bhavet

वेदीबन्धो भवेदस्य सार्धभागद्वयोच्छ्रितः। तत्तु भागद्वयं सार्धं विभजेदर्धपञ्चमैः

vedībandho bhavedasya sārdhabhāgadvayocchritaḥ| tattu bhāgadvayaṃ sārdhaṃ vibhajedardhapañcamaiḥ

भागद्वयेन कुम्भः स्यात्कलशो भागिकः स्मृतः। भागार्धेनान्तरं पत्रं कपोतली तु भागिकी

bhāgadvayena kumbhaḥ syātkalaśo bhāgikaḥ smṛtaḥ| bhāgārdhenāntaraṃ patraṃ kapotalī tu bhāgikī

उक्तोऽयं वेदिकाबन्धो भागैरित्यर्धपञ्चमैः। अर्धपञ्चमभागैः स्याज्जङ्घोच्छालकसंयुता

ukto'yaṃ vedikābandho bhāgairityardhapañcamaiḥ| ardhapañcamabhāgaiḥ syājjaṅghocchālakasaṃyutā

त्रिभि --- भूत्सेधः सवरण्डिकः। द्वितीयास्य भवेद्भूमिरर्धपञ्चमभागिका

tribhi --- bhūtsedhaḥ savaraṇḍikaḥ| dvitīyāsya bhavedbhūmirardhapañcamabhāgikā

कुम्भः सोच्छालका --- यापि तावता। तृतीया स्याद्भूर्विधेया स्यासादा चतुरङ्गिका

kumbhaḥ socchālakā --- yāpi tāvatā| tṛtīyā syādbhūrvidheyā syāsādā caturaṅgikā

चतुर्थी चतुरो भागाच्चः समु---। कुम्भः सोच्छालकः कूटस्योच्छ्रायोऽपि च पूर्ववत्

caturthī caturo bhāgāccaḥ samu---| kumbhaḥ socchālakaḥ kūṭasyocchrāyo'pi ca pūrvavat

वेदी स्यात्सांशका सार्धपञ्चांशा स्कन्धविस्तृतिः। --- खेत्सार्ध चतुर्गुणितविस्तरात्

vedī syātsāṃśakā sārdhapañcāṃśā skandhavistṛtiḥ| --- khetsārdha caturguṇitavistarāt

तले या कथिता शाला भागपञ्चकविस्तृता। स्कन्धस्थानं -- भागद्विस्तयविस्तृता

tale yā kathitā śālā bhāgapañcakavistṛtā| skandhasthānaṃ -- bhāgadvistayavistṛtā

रेखावशेन कर्तव्याः प्रवेशाश्च क्रमाद्भुवाम्। मूलतः स्कन्धपर्यन्तं घण्टायाः पु--- याः

rekhāvaśena kartavyāḥ praveśāśca kramādbhuvām| mūlataḥ skandhaparyantaṃ ghaṇṭāyāḥ pu--- yāḥ

भवेत्प्रासादविस्तारः पञ्चमणैव सुन्दरः। वेदकोऽर्धेतरं यत्स्याच्छालायास्तत्प्रमाणतः

bhavetprāsādavistāraḥ pañcamaṇaiva sundaraḥ| vedako'rdhetaraṃ yatsyācchālāyāstatpramāṇataḥ

--- ये विस्तरः प्रोक्तस्तं --- षड्भिर्विभाजयेत्। भागेनैकेन कण्ठस्य प्रवेशः परितो भवेत्

--- ye vistaraḥ proktastaṃ --- ṣaḍbhirvibhājayet| bhāgenaikena kaṇṭhasya praveśaḥ parito bhavet

कण्ठवृत्तं चतुर्भागविस्तृतं परिकल्पयेत्। घण्टोत्सेधं त्रिभिर्भागैर्विभजेत् तत्र भागिकात्

kaṇṭhavṛttaṃ caturbhāgavistṛtaṃ parikalpayet| ghaṇṭotsedhaṃ tribhirbhāgairvibhajet tatra bhāgikāt

घण्टोत्सेधादतः कार्यं पद्मशीर्षं विपश्चिता। उत्सेधात्कलशो द्व्यंशः सार्धभागेन विस्तृतः

ghaṇṭotsedhādataḥ kāryaṃ padmaśīrṣaṃ vipaścitā| utsedhātkalaśo dvyaṃśaḥ sārdhabhāgena vistṛtaḥ

शिखरात्त्र्यंशहीना स्यात्सर्वत्र द्युताशिका। इति त्र्यंशश्चतुर्भूमिः प्रासादो निषधो मतः

śikharāttryaṃśahīnā syātsarvatra dyutāśikā| iti tryaṃśaścaturbhūmiḥ prāsādo niṣadho mataḥ

सर्वासामेव कर्तव्यो देवतानां विभूषयेत्। निषधप्रासादः ।। मलयाद्रे रिदानीं तु लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे

sarvāsāmeva kartavyo devatānāṃ vibhūṣayet| niṣadhaprāsādaḥ || malayādre ridānīṃ tu lakṣaṇaṃ sampracakṣmahe

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वादशांशविभाजिते। कर्णा द्विभागिकाः कार्याः समं सलिलवर्त्मभिः

caturaśrīkṛte kṣetre dvādaśāṃśavibhājite| karṇā dvibhāgikāḥ kāryāḥ samaṃ salilavartmabhiḥ

शाला स्यात्पञ्चभिर्भागैः सार्धांशस्तु प्रतीरथः। स शालाकर्णयोर्मध्ये कर्तव्यः सोदकान्तरः

śālā syātpañcabhirbhāgaiḥ sārdhāṃśastu pratīrathaḥ| sa śālākarṇayormadhye kartavyaḥ sodakāntaraḥ

प्रतीरथस्य --- श्चार्धभागं विनिर्गमः। भवेत् पथविकान्यः स विभागोऽन्य --- पूर्ववत्

pratīrathasya --- ścārdhabhāgaṃ vinirgamaḥ| bhavet pathavikānyaḥ sa vibhāgo'nya --- pūrvavat

ते च द्वादशभागा ये दशभिस्तान् विभाजयेत्। गर्भभित्तिं तथोत्सेधं जङ्घायाः प्रथमक्षितेः

te ca dvādaśabhāgā ye daśabhistān vibhājayet| garbhabhittiṃ tathotsedhaṃ jaṅghāyāḥ prathamakṣiteḥ

वेदीबन्धस्य चोत्सेधं पूर्वमानेन कारयेत्। मध्यं पल्लविकान्तं तु शालयोर्दशभिर्भजेत्

vedībandhasya cotsedhaṃ pūrvamānena kārayet| madhyaṃ pallavikāntaṃ tu śālayordaśabhirbhajet

क्षितेरारभ्य पूर्वस्याः स्कन्धं यावत्समुच्छ्रिता। कार्या द्वादशभिर्भागैरनन्तरनिरूपितैः

kṣiterārabhya pūrvasyāḥ skandhaṃ yāvatsamucchritā| kāryā dvādaśabhirbhāgairanantaranirūpitaiḥ

सार्धयैकोनविंशत्या भाजयेद्भूय एव ताम्। द्वितीयभूमिकोत्सेधस्तैर्भवस्यथ भागिका

sārdhayaikonaviṃśatyā bhājayedbhūya eva tām| dvitīyabhūmikotsedhastairbhavasyatha bhāgikā

त्रिस्रोऽन्याः पदपादेन हीनाः कार्या यथाक्रमम्। भागेन वेदिकोत्सेधः शाला कार्या च नागरः

trisro'nyāḥ padapādena hīnāḥ kāryā yathākramam| bhāgena vedikotsedhaḥ śālā kāryā ca nāgaraḥ

ऊर्ध्वमाद्यं क्षितेः कार्या मालायाः शूरसेनकाः। कोणप्रतिरथा ये तु पञ्चभागसमुच्छ्रिताः

ūrdhvamādyaṃ kṣiteḥ kāryā mālāyāḥ śūrasenakāḥ| koṇapratirathā ye tu pañcabhāgasamucchritāḥ

स्तम्भोच्छालकमध्येन तेषु कूटोच्छ्रितास्तथा। अर्धेन प्रविधातव्या भूष्वन्यास्वप्ययं विधिः

stambhocchālakamadhyena teṣu kūṭocchritāstathā| ardhena pravidhātavyā bhūṣvanyāsvapyayaṃ vidhiḥ

स्कन्धविस्ताररेखा भूप्रवेशो घण्टया सह। कलशः शुकनासस्य चोच्छ्रितिः पूर्ववद्भवेत्

skandhavistārarekhā bhūpraveśo ghaṇṭayā saha| kalaśaḥ śukanāsasya cocchritiḥ pūrvavadbhavet

मलयाद्रि रयं प्रोक्तः प्रासादः शुभलक्षणः। य एनं कारयेत्तस्य तुष्यन्ति सकलाः सुराः

malayādri rayaṃ proktaḥ prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ| ya enaṃ kārayettasya tuṣyanti sakalāḥ surāḥ

वर्षकोटिसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते। मलयाद्रि प्रासादः ।। अथ माल्यवतो लक्ष्म यथावदभिधीयते

varṣakoṭisahasrāṇi svargaloke mahīyate| malayādri prāsādaḥ || atha mālyavato lakṣma yathāvadabhidhīyate

भजेदर्धयुतैः पञ्चदशभिश्चतुर --- । कर्णा द्विभागिकाः कार्या शाला पञ्चांशविस्तृता

bhajedardhayutaiḥ pañcadaśabhiścatura --- | karṇā dvibhāgikāḥ kāryā śālā pañcāṃśavistṛtā

कर्णाभ्यर्णैऽशयुगलं पादोनाः स्युः प्रतीरथाः। शालायाः पार्श्वयोः कार्यौ पञ्जरौ सार्धभागिकौ

karṇābhyarṇai'śayugalaṃ pādonāḥ syuḥ pratīrathāḥ| śālāyāḥ pārśvayoḥ kāryau pañjarau sārdhabhāgikau

पृथक्पञ्जरशालाया --- र्धभागिका। शालायाः पल्लवी या च निर्गमश्चार्धभागिकः

pṛthakpañjaraśālāyā --- rdhabhāgikā| śālāyāḥ pallavī yā ca nirgamaścārdhabhāgikaḥ

सार्धपञ्चदशोक्ता ये भागास्ता ---। गर्भोऽथ भित्तिविस्तारस्तथा खुरवरण्डिका

sārdhapañcadaśoktā ye bhāgāstā ---| garbho'tha bhittivistārastathā khuravaraṇḍikā

जङ्घाधः क्षितिराद्या च रेखोच्छ्रायश्च पूर्ववत्। --- भाज्यं पादहीनाष्टयुक्तया

jaṅghādhaḥ kṣitirādyā ca rekhocchrāyaśca pūrvavat| --- bhājyaṃ pādahīnāṣṭayuktayā

पञ्चभागसमुत्सेधा द्वितीया भूमिका भवेत्। पदपादविहीनाःस्युस्तिस्रोऽन्याभूमयः क्रमात्

pañcabhāgasamutsedhā dvitīyā bhūmikā bhavet| padapādavihīnāḥsyustisro'nyābhūmayaḥ kramāt

सार्धांशो वेदिकोच्छ्रायः कर्तव्यो वास्तुवेदिभिः। स्कन्धस्य विस्तृती रेखा घण्टा च कलशस्तथा

sārdhāṃśo vedikocchrāyaḥ kartavyo vāstuvedibhiḥ| skandhasya vistṛtī rekhā ghaṇṭā ca kalaśastathā

--- यांस्तरासमाश्च स्तम्भकूटादिकल्पना। शुकनासोच्छ्रतिश्चेति इति एतानि पूर्ववत्

--- yāṃstarāsamāśca stambhakūṭādikalpanā| śukanāsocchratiśceti iti etāni pūrvavat

इत्येवं माल्यवान् नाम प्रासादः परिकीर्तितः। य एनं कारयेत्तस्य जायन्ते सर्वसिद्धयः

ityevaṃ mālyavān nāma prāsādaḥ parikīrtitaḥ| ya enaṃ kārayettasya jāyante sarvasiddhayaḥ

शिवलोके निवासोऽस्य भवेत्कल्पायुरप्ययम्। माल्यवान् ।। नवमालिकसंज्ञस्य लक्षणं कथ्यतेऽधुना

śivaloke nivāso'sya bhavetkalpāyurapyayam| mālyavān || navamālikasaṃjñasya lakṣaṇaṃ kathyate'dhunā

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्तेऽष्टादशभिः पदैः। कर्णा द्विभागिकाः कार्याः समं सलिलवर्त्मभिः

caturaśrīkṛte kṣetre bhakte'ṣṭādaśabhiḥ padaiḥ| karṇā dvibhāgikāḥ kāryāḥ samaṃ salilavartmabhiḥ

शाला स्यात्पञ्चभिर्भागैः पार्श्वयोर्बालपञ्जरौ। सपादभागिकौ तौ च कार्यौ स सलिलान्तरौ

śālā syātpañcabhirbhāgaiḥ pārśvayorbālapañjarau| sapādabhāgikau tau ca kāryau sa salilāntarau

कर्णाभ्यर्णे प्रतिरथौ पादौ नालद्वयोन्मितौ। तौ सोदकान्तरौ कार्यौ पञ्जरौ सार्धभागिकौ

karṇābhyarṇe pratirathau pādau nāladvayonmitau| tau sodakāntarau kāryau pañjarau sārdhabhāgikau

द्वौ बालपञ्जरकस्यैतौ मध्ये प्रतिरथस्य च। प्रतीरथः पञ्जो वा बालपञ्जरकस्तथा

dvau bālapañjarakasyaitau madhye pratirathasya ca| pratīrathaḥ pañjo vā bālapañjarakastathā

शालापल्लविकां यावदेतानि तु पृथक्पृथक्। भागार्धनिर्गमानि स्युर्भागा येऽष्टादशोदिताः

śālāpallavikāṃ yāvadetāni tu pṛthakpṛthak| bhāgārdhanirgamāni syurbhāgā ye'ṣṭādaśoditāḥ

विभाजयेत्तान् दशभिर्विभागैर्वास्तुतत्त्ववित्। गर्भो भित्तिः समुच्छ्रायो वेदिकाजङ्घयोरपि

vibhājayettān daśabhirvibhāgairvāstutattvavit| garbho bhittiḥ samucchrāyo vedikājaṅghayorapi

आद्यभूम्युच्छ्रितिस्तद्वदुच्छ्रायः शिखरस्य च। प्रासादेऽस्मिन्निदं सर्वं पूर्ववत् कथितं बुधैः

ādyabhūmyucchritistadvaducchrāyaḥ śikharasya ca| prāsāde'sminnidaṃ sarvaṃ pūrvavat kathitaṃ budhaiḥ

तत्पञ्चत्रिंशता भागैः पादोनैः शिखरं भवेत्। द्वितीया भूमिका कार्या ततः पञ्चपदोच्छ्रिता

tatpañcatriṃśatā bhāgaiḥ pādonaiḥ śikharaṃ bhavet| dvitīyā bhūmikā kāryā tataḥ pañcapadocchritā

पदपादविहीनास्तु शेषाः स्युः सप्त भूमयः। पादोनभागद्वितयं वेदिकायाः समुच्छ्रितिः

padapādavihīnāstu śeṣāḥ syuḥ sapta bhūmayaḥ| pādonabhāgadvitayaṃ vedikāyāḥ samucchritiḥ

स्कन्धस्य विस्तृती रेखा घण्टाथ कलशस्तथा। शालायां शूरसेनाश्च स्तम्भकूटादिकल्पना

skandhasya vistṛtī rekhā ghaṇṭātha kalaśastathā| śālāyāṃ śūrasenāśca stambhakūṭādikalpanā

शुकनासोच्छ्रितिर्भूमिप्रवेशश्चेह पूर्ववत्। य इमं कारयेद्भक्त्या प्रासादं नवमालिकम्

śukanāsocchritirbhūmipraveśaśceha pūrvavat| ya imaṃ kārayedbhaktyā prāsādaṃ navamālikam

तुष्यन्ति देवतास्तस्य भवन्ति च समृद्धयः। नवमालिकः ।। इदानीमभिधीयन्ते प्रासादा वृक्षजातयः

tuṣyanti devatāstasya bhavanti ca samṛddhayaḥ| navamālikaḥ || idānīmabhidhīyante prāsādā vṛkṣajātayaḥ

वल्लभाः सर्वदेवानां भूमिजाः पुरभूषणम्। आश्रयः श्रेयसामेको यशसामपि राशयः

vallabhāḥ sarvadevānāṃ bhūmijāḥ purabhūṣaṇam| āśrayaḥ śreyasāmeko yaśasāmapi rāśayaḥ

भुक्तिमुक्तिप्रदातारः समागते कृता नृणाम्। तत्राद्यः कुमुदो नाम कमलः कमलोद्भवः

bhuktimuktipradātāraḥ samāgate kṛtā nṛṇām| tatrādyaḥ kumudo nāma kamalaḥ kamalodbhavaḥ

किरणः शतशृङ्गश्च निरवद्यस्तथापरः। सर्वाङ्गसुन्दरश्चेति प्रासादा वृक्षजातयः

kiraṇaḥ śataśṛṅgaśca niravadyastathāparaḥ| sarvāṅgasundaraśceti prāsādā vṛkṣajātayaḥ

न विस्तरान्न संक्षेपाल्लक्ष्मैषामथ कीर्त्यते। तत्राद्यः कुमुदो नाम सर्वानन्दकृदुच्यते

na vistarānna saṃkṣepāllakṣmaiṣāmatha kīrtyate| tatrādyaḥ kumudo nāma sarvānandakṛducyate

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विस्तारायामतः समे। विभक्ते दशभिर्भागैर्भवेद्गर्भस्त्रिषट्पदः

caturaśrīkṛte kṣetre vistārāyāmataḥ same| vibhakte daśabhirbhāgairbhavedgarbhastriṣaṭpadaḥ

तत्र शेषेण कुर्वीत --- चतुष्टयम्। --- ततः कर्णसूत्रेण तत्र वृत्तं समालिखेत्

tatra śeṣeṇa kurvīta --- catuṣṭayam| --- tataḥ karṇasūtreṇa tatra vṛttaṃ samālikhet

दिग्विदिक्ष्वष्ट कर्णाः स्युः सलिलान्तरभूषिताः। समन्त भूमिपर्यन्तं दशभिः स्यादयं पदैः

digvidikṣvaṣṭa karṇāḥ syuḥ salilāntarabhūṣitāḥ| samanta bhūmiparyantaṃ daśabhiḥ syādayaṃ padaiḥ

वेदीबन्धो विधातव्यः सार्धांशस्य पदद्वयम्। --- सार्धचतुर्भिर्विभजेत्पदैः

vedībandho vidhātavyaḥ sārdhāṃśasya padadvayam| --- sārdhacaturbhirvibhajetpadaiḥ

कुम्भकं द्वि ---। भागार्धेनान्तरं पत्रं कपोताली च भागिका

kumbhakaṃ dvi ---| bhāgārdhenāntaraṃ patraṃ kapotālī ca bhāgikā

वेदीबन्धोऽयमित्युक्तो जङ्घोत्सेध ---। स्यादर्धपञ्चमैर्भागैः सोच्छालस्तलकुम्भकः

vedībandho'yamityukto jaṅghotsedha ---| syādardhapañcamairbhāgaiḥ socchālastalakumbhakaḥ

आद्यभूमौ भवेत्कूटं भागत्रितयलक्षितम्। प्रासादे पञ्चदशभिर्विभजेत समुच्छ्रयम्

ādyabhūmau bhavetkūṭaṃ bhāgatritayalakṣitam| prāsāde pañcadaśabhirvibhajeta samucchrayam

द्वितीया भूमिका तत्र कार्या पञ्चांशकोच्छ्रिताः। अर्धेनोच्छालकस्तम्भैः कूटोच्छ्रायस्तथोर्ध्वतः

dvitīyā bhūmikā tatra kāryā pañcāṃśakocchritāḥ| ardhenocchālakastambhaiḥ kūṭocchrāyastathordhvataḥ

पादोनैः पञ्चभिर्भूमिं तृतीयां परिकल्पयेत्। चतुर्थीं रचयेद्भागैर्भूमिकामर्धपञ्चमैः

pādonaiḥ pañcabhirbhūmiṃ tṛtīyāṃ parikalpayet| caturthīṃ racayedbhāgairbhūmikāmardhapañcamaiḥ

द्वितीयभूमिकावत्स्यात्कूटस्तम्भादिकल्पना। वेदिकाभागोच्छ्रिता कार्या षट्पदा स्कन्धविस्तृतिः

dvitīyabhūmikāvatsyātkūṭastambhādikalpanā| vedikābhāgocchritā kāryā ṣaṭpadā skandhavistṛtiḥ

षड्गुणेन च सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत्। प्रासादपञ्चमांशेन कार्या घण्टासमुच्छ्रितिः

ṣaḍguṇena ca sūtreṇa veṇukośaṃ samālikhet| prāsādapañcamāṃśena kāryā ghaṇṭāsamucchritiḥ

घण्टोत्सेधं ततस्तस्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत्। कण्ठग्रीवाण्डकान्यस्य भागेन नैकेन कारयेत्

ghaṇṭotsedhaṃ tatastasya tribhirbhāgairvibhājayet| kaṇṭhagrīvāṇḍakānyasya bhāgena naikena kārayet

षड्भागभक्तघण्टायाः समन्ताद्भागविच्युतेः। भागैश्चतुर्भिः कर्तव्ये घण्टे कण्ठस्य विस्तरम्

ṣaḍbhāgabhaktaghaṇṭāyāḥ samantādbhāgavicyuteḥ| bhāgaiścaturbhiḥ kartavye ghaṇṭe kaṇṭhasya vistaram

घण्टोत्सेधार्धतः कुर्याद्घण्टार्धे पद्मशीर्षकम्। घण्टोत्सेधसमा कुम्भे बीजपूरवितो समुच्छ्रितिः

ghaṇṭotsedhārdhataḥ kuryādghaṇṭārdhe padmaśīrṣakam| ghaṇṭotsedhasamā kumbhe bījapūravito samucchritiḥ

चतुरश्रांजितोच्छ्रायो विस्तारः कलशः स्मृताः। य इमं कारयेत्प्रीत्या प्रासादं कुमुदाभिधम्

caturaśrāṃjitocchrāyo vistāraḥ kalaśaḥ smṛtāḥ| ya imaṃ kārayetprītyā prāsādaṃ kumudābhidham

स मोदते जगद्भर्तुः शिवस्य भवने शुभे। कुमुदप्रासादः ।। अथातः सम्प्रवक्ष्यामः प्रासादं कमलाभिधम्

sa modate jagadbhartuḥ śivasya bhavane śubhe| kumudaprāsādaḥ || athātaḥ sampravakṣyāmaḥ prāsādaṃ kamalābhidham

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते। ततः कर्णार्धसूत्रेण वृत्तं तत्र समालिखेत्

caturaśrīkṛte kṣetre daśabhāgavibhājite| tataḥ karṇārdhasūtreṇa vṛttaṃ tatra samālikhet

विस्तीर्णं पञ्चभिर्भागैः कुर्याद्भद्र चतुष्टयम्। सुरेन्द्र समतायसकुबेराशास्वनुक्रमात्

vistīrṇaṃ pañcabhirbhāgaiḥ kuryādbhadra catuṣṭayam| surendra samatāyasakuberāśāsvanukramāt

भवेत्पल्लविकायास्तु विस्तारो भागपादिकः। भागेन कार्या भद्रा णां निर्गमा वृत्तबाह्यतः

bhavetpallavikāyāstu vistāro bhāgapādikaḥ| bhāgena kāryā bhadrā ṇāṃ nirgamā vṛttabāhyataḥ

शालायाः प्रतिभद्रं स्यात्कर्णिकाधेन निर्गता। पादोनभागत्रितयात्कार्या वृत्तस्य विस्तृतिः

śālāyāḥ pratibhadraṃ syātkarṇikādhena nirgatā| pādonabhāgatritayātkāryā vṛttasya vistṛtiḥ

द्विभागविस्तरायामौ रशुकं द्वयमतोध्यगौ। परिवर्तनया कार्यौ द्वौ कोणौ सोदकान्तरौ

dvibhāgavistarāyāmau raśukaṃ dvayamatodhyagau| parivartanayā kāryau dvau koṇau sodakāntarau

पूर्वप्रासादवद्गर्भो विधेयो भित्तयोऽपि च। वेदीबन्धादिकुम्भान्तं सर्वमेतस्य पूर्ववत्

pūrvaprāsādavadgarbho vidheyo bhittayo'pi ca| vedībandhādikumbhāntaṃ sarvametasya pūrvavat

द्वितीयभूमिपर्यन्तमूर्ध्वं प्रथमभूमितः। शूरसेनं विधातव्यं शालासु श्लिष्टमुत्तमम्

dvitīyabhūmiparyantamūrdhvaṃ prathamabhūmitaḥ| śūrasenaṃ vidhātavyaṃ śālāsu śliṣṭamuttamam

कूटस्तम्भादिकन्यासाः कोणप्रतिरथादिषु। शाला स्याम्रागरास्तले पञ्चांशा द्व्यंशकोपरि

kūṭastambhādikanyāsāḥ koṇapratirathādiṣu| śālā syāmrāgarāstale pañcāṃśā dvyaṃśakopari

शिखरस्य त्रिभागोना शुकाघ्रायाः समुच्छ्रितिः। य एनं कमलं नाम प्रासादं कारयेन्नृपः

śikharasya tribhāgonā śukāghrāyāḥ samucchritiḥ| ya enaṃ kamalaṃ nāma prāsādaṃ kārayennṛpaḥ

त्रैलोक्ये कमलाधीशविजये स भवेन्नृपः। कमलप्रासादः ।। अथातः कथ्यते सम्यक्प्रासादः कमलोद्भवः

trailokye kamalādhīśavijaye sa bhavennṛpaḥ| kamalaprāsādaḥ || athātaḥ kathyate samyakprāsādaḥ kamalodbhavaḥ

सदा लक्ष्मीपतिर्यत्र देवो विश्राम्यति स्वयम्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशभिरंशिते

sadā lakṣmīpatiryatra devo viśrāmyati svayam| caturaśrīkṛte kṣetre caturdaśabhiraṃśite

---स्तारो भद्रं पञ्चपदं भवेत्। द्विभागायामविस्तारौ कार्याः प्रतिरथास्तथा

---stāro bhadraṃ pañcapadaṃ bhavet| dvibhāgāyāmavistārau kāryāḥ pratirathāstathā

कोण ---। कार्या पल्लविकायाश्च निर्गमो वृत्तमध्यतः

koṇa ---| kāryā pallavikāyāśca nirgamo vṛttamadhyataḥ

शालाविभक्तिश्चैतस्य कर्त ---। --- न्तरेषु स्याज्जलान्तरम्

śālāvibhaktiścaitasya karta ---| --- ntareṣu syājjalāntaram

द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं वापि तद्विधेयं विपश्चिता। भागा --- ल्पयेत्

dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vāpi tadvidheyaṃ vipaścitā| bhāgā --- lpayet

प्रासादस्यास्य --- भाजयेद्दशभिः पदैः। गर्भश्च पूर्ववत्कार्यः पूर्ववद्भित्तयोऽपि च

prāsādasyāsya --- bhājayeddaśabhiḥ padaiḥ| garbhaśca pūrvavatkāryaḥ pūrvavadbhittayo'pi ca

प्राग्वत्खुरवरण्डी स्याज्जङ्घाकूटाद्यभूमिका। शिखरस्योच्छ्रितिः प्राग्वत्तां सार्धैकानुविंशतिम्

prāgvatkhuravaraṇḍī syājjaṅghākūṭādyabhūmikā| śikharasyocchritiḥ prāgvattāṃ sārdhaikānuviṃśatim

भागान्कुर्यात्ततः कार्या भूर्द्वितीयांशपञ्चकम्। कार्यास्तिस्रो भुवः शेषाः पादपादपरिच्युताः

bhāgānkuryāttataḥ kāryā bhūrdvitīyāṃśapañcakam| kāryāstisro bhuvaḥ śeṣāḥ pādapādaparicyutāḥ

भागं वेदी भूप्रवेशः कार्यो रेखावशादितः। पूर्ववच्चार्थ विस्तारः स्याद्घण्टाकलशादि वा

bhāgaṃ vedī bhūpraveśaḥ kāryo rekhāvaśāditaḥ| pūrvavaccārtha vistāraḥ syādghaṇṭākalaśādi vā

कूटस्तम्भादिकं प्राग्वच्छुकनासोच्छ्रयोऽपि च। य इमं कारयेत्कान्तं प्रासादं कमलोद्भवम्

kūṭastambhādikaṃ prāgvacchukanāsocchrayo'pi ca| ya imaṃ kārayetkāntaṃ prāsādaṃ kamalodbhavam

100

स समस्तजगन्नाथः प्रतिजन्म प्रजायते। कमलोद्भवप्रासादः ।। लक्षणं किरणस्याथ ब्रूमः सम्यक्क्रमागतम्

sa samastajagannāthaḥ pratijanma prajāyate| kamalodbhavaprāsādaḥ || lakṣaṇaṃ kiraṇasyātha brūmaḥ samyakkramāgatam

101

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते ---। --- पञ्चदशांशा ये तान् भजेद्दशभिः पुनः

caturaśrīkṛte kṣetre bhakte ---| --- pañcadaśāṃśā ye tān bhajeddaśabhiḥ punaḥ

102

गर्भोऽत्र पूर्ववत्कार्यः पूर्ववद्भित्तयोऽपि च। प्राग्वत्खुरवरण्डी स्याज्जङ्घाकूटोच्छ्रितिस्तथा

garbho'tra pūrvavatkāryaḥ pūrvavadbhittayo'pi ca| prāgvatkhuravaraṇḍī syājjaṅghākūṭocchritistathā

103

पूर्ववच्छिखरोत्सेधस्तं भजेत्पादहीनया। चतुरुत्तरविंशत्या भागानां तत्र भूमिका

pūrvavacchikharotsedhastaṃ bhajetpādahīnayā| caturuttaraviṃśatyā bhāgānāṃ tatra bhūmikā

104

द्वितीया पञ्चभिर्भागैश्चतस्रस्त्वपराः पुनः। पादोनपदहीनाः स्युः क्रमशश्चास्य भूमिकाः

dvitīyā pañcabhirbhāgaiścatasrastvaparāḥ punaḥ| pādonapadahīnāḥ syuḥ kramaśaścāsya bhūmikāḥ

105

वेदिका चास्य कर्तव्या सपादांशसमुच्छ्रिता। शुकनासोच्छ्रितिः शालास्तम्भकूटविभक्तयः

vedikā cāsya kartavyā sapādāṃśasamucchritā| śukanāsocchritiḥ śālāstambhakūṭavibhaktayaḥ

106

रेखा स्तम्भस्य विस्तारो घण्टाकुम्भादि पूर्ववत्। कूटा द्रा विडकाः कार्याः प्रतिभूम्यथ भौमज

rekhā stambhasya vistāro ghaṇṭākumbhādi pūrvavat| kūṭā drā viḍakāḥ kāryāḥ pratibhūmyatha bhaumaja

107

हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरस्तथा। एषामेव विधेयोऽसौ नान्येषां तु कदाचन

haro hiraṇyagarbhaśca harirdinakarastathā| eṣāmeva vidheyo'sau nānyeṣāṃ tu kadācana

108

अमुं यः कारयेद्रा जा प्रासादं किरणाभिधम्। स दुःसहप्रतापः स्यात्सहस्रकरवद्भुवि

amuṃ yaḥ kārayedrā jā prāsādaṃ kiraṇābhidham| sa duḥsahapratāpaḥ syātsahasrakaravadbhuvi

109

किरणप्रासादः ।। कथ्यते शशशृङ्गोऽथ प्रासादः शुभलक्षणः। वल्लभः सर्वदेवानां शिवस्य तु विशेषतः

kiraṇaprāsādaḥ || kathyate śaśaśṛṅgo'tha prāsādaḥ śubhalakṣaṇaḥ| vallabhaḥ sarvadevānāṃ śivasya tu viśeṣataḥ

110

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्यैकोन यान्तिभे। कर्णार्धसूत्रेण ततो वृत्तमत्र प्रकल्पयेत्

caturaśrīkṛte kṣetre viṃśatyaikona yāntibhe| karṇārdhasūtreṇa tato vṛttamatra prakalpayet

111

कर्णा द्विभागिकाः कार्याः शाला स्यात्पञ्चभागिका। शालापल्लविका चास्य निर्गता वृत्तमध्यतः

karṇā dvibhāgikāḥ kāryāḥ śālā syātpañcabhāgikā| śālāpallavikā cāsya nirgatā vṛttamadhyataḥ

112

द्वौ द्वौ प्रतिरथौ कार्यौ द्विभागायामविस्तृतौ। परं वर्तनतो वृत्तमध्यता कोणशालयोः

dvau dvau pratirathau kāryau dvibhāgāyāmavistṛtau| paraṃ vartanato vṛttamadhyatā koṇaśālayoḥ

113

शालाकोणप्रतिरथान्तरेषु स्याज्जलान्तरम्। एकोनविंशतिं भागांस्तान् भजेद्दशभिः पुनः

śālākoṇapratirathāntareṣu syājjalāntaram| ekonaviṃśatiṃ bhāgāṃstān bhajeddaśabhiḥ punaḥ

114

गर्भः प्राग्वत्तथा भित्तिः प्राग्वत्खुरवरण्डिका। जङ्घोत्सेधो भूत्सेधः पूर्ववच्छिखरोच्छ्रितिः

garbhaḥ prāgvattathā bhittiḥ prāgvatkhuravaraṇḍikā| jaṅghotsedho bhūtsedhaḥ pūrvavacchikharocchritiḥ

115

अथाभिस्ते मेरारभ्य पट्ट्यन्तं शिखरोच्छ्रितिः। भागानामष्टविंशत्या विभजेत्पादहीनया

athābhiste merārabhya paṭṭyantaṃ śikharocchritiḥ| bhāgānāmaṣṭaviṃśatyā vibhajetpādahīnayā

116

द्वितीयभूमिका तस्य कार्या पञ्चपदोच्छ्रिता। रेखास्तु पञ्च कर्तव्याः पदपादोच्छ्रिता भुवः

dvitīyabhūmikā tasya kāryā pañcapadocchritā| rekhāstu pañca kartavyāḥ padapādocchritā bhuvaḥ

117

सार्धभागोच्छ्रिता वेदी प्रविधेयास्य तद्विदा। शालास्यस्तम्भक्तयदिविभक्तयदिविभक्तिः शुकनासिका

sārdhabhāgocchritā vedī pravidheyāsya tadvidā| śālāsyastambhaktayadivibhaktayadivibhaktiḥ śukanāsikā

118

रेखाद्यं चकंभस्य प्राग्वत्स्यात्सर्वमप्यदः। शतशृङ्गमिमं कुर्याद्यः प्रासादं मनोरमम्

rekhādyaṃ cakaṃbhasya prāgvatsyātsarvamapyadaḥ| śataśṛṅgamimaṃ kuryādyaḥ prāsādaṃ manoramam

119

तस्यैकविंशतिकुला ---। कर्ता कारयिता चेति द्वावेतौ जगतां प्रभोः

tasyaikaviṃśatikulā ---| kartā kārayitā ceti dvāvetau jagatāṃ prabhoḥ

120

त्रिपुरद्वेषिणः स्यातां नियतं गणनायकौ। शतशृङ्गप्रासादः ।। --- यामो निरवद्यस्य लक्षणम्

tripuradveṣiṇaḥ syātāṃ niyataṃ gaṇanāyakau| śataśṛṅgaprāsādaḥ || --- yāmo niravadyasya lakṣaṇam

121

स स्याज्ज्येष्ठोऽथ मध्यश्च कनीयानिति च त्रिधा। चत्वारिंशत्करो ज्येष्ठोऽपि मध्यः त्रिंशत्करो भवेत्

sa syājjyeṣṭho'tha madhyaśca kanīyāniti ca tridhā| catvāriṃśatkaro jyeṣṭho'pi madhyaḥ triṃśatkaro bhavet

122

विंशत्या च करैरेष कनीयान् समुदाहृतः। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्या भाजिते पदैः

viṃśatyā ca karaireṣa kanīyān samudāhṛtaḥ| caturaśrīkṛte kṣetre viṃśatyā bhājite padaiḥ

123

ततः कर्णद्विसूत्रेण वृत्तमत्र प्रकल्पयेत्। कार्या तैः पञ्चभिः शालापल्लवी वृत्तध्यतः

tataḥ karṇadvisūtreṇa vṛttamatra prakalpayet| kāryā taiḥ pañcabhiḥ śālāpallavī vṛttadhyataḥ

124

शालाविभक्तिः प्राग्वत्स्याच्छालयोरेतयोः पुनः। कोणे कोणे च षट्कर्णा --- भागायामविस्तृताः

śālāvibhaktiḥ prāgvatsyācchālayoretayoḥ punaḥ| koṇe koṇe ca ṣaṭkarṇā --- bhāgāyāmavistṛtāḥ

125

परिवर्तनया कार्या वृत्तान्तः सोदकान्तराः। ता तागा त्रिभागैर्विभजेद्दशभिस्ततः

parivartanayā kāryā vṛttāntaḥ sodakāntarāḥ| tā tāgā tribhāgairvibhajeddaśabhistataḥ

126

विमुच्य भूमिकाभागाञ्छेषं गर्भगृहादि यत्। तत्पूर्ववद्विधातव्यं तद्वच्च शिखरोच्छ्रितिः

vimucya bhūmikābhāgāñcheṣaṃ garbhagṛhādi yat| tatpūrvavadvidhātavyaṃ tadvacca śikharocchritiḥ

127

तामेकत्रिंशता भागैः सार्धैश्च विभजेत्पुनः। द्वितीयभूमिका कार्या पदैः पञ्चभिरुच्छ्रिता

tāmekatriṃśatā bhāgaiḥ sārdhaiśca vibhajetpunaḥ| dvitīyabhūmikā kāryā padaiḥ pañcabhirucchritā

128

पदपादेन हीनाः स्युः शेषा षड्भासभूमिकाः। वेदी पश्चयं कार्या पादोनमिह शिल्पिना

padapādena hīnāḥ syuḥ śeṣā ṣaḍbhāsabhūmikāḥ| vedī paścayaṃ kāryā pādonamiha śilpinā

129

स्तम्भकूटादि शालानां विन्यासः शूरसेनकाः। शुकनासोच्छ्रितिर्घण्टा कलशादि च पूर्ववत्

stambhakūṭādi śālānāṃ vinyāsaḥ śūrasenakāḥ| śukanāsocchritirghaṇṭā kalaśādi ca pūrvavat

130

य इमं निरवद्याख्यं प्रासादं कारयेत्सुधीः। स प्राप्नोति परं स्थानं ब्रह्मादीनां सुदुर्लभम्

ya imaṃ niravadyākhyaṃ prāsādaṃ kārayetsudhīḥ| sa prāpnoti paraṃ sthānaṃ brahmādīnāṃ sudurlabham

131

निरवद्यप्रासादः ।। सर्वाङ्गसुन्दरं ब्रूमः प्रासादमथ सुन्दरम्। भुक्तिमुक्तिप्रदातारं वरवालय मण्डनम्

niravadyaprāsādaḥ || sarvāṅgasundaraṃ brūmaḥ prāsādamatha sundaram| bhuktimuktipradātāraṃ varavālaya maṇḍanam

132

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते। कर्णा द्विभागविस्ताराः शाला स्यात्पञ्चभागिका

caturaśrīkṛte kṣetre caturviṃśatibhājite| karṇā dvibhāgavistārāḥ śālā syātpañcabhāgikā

133

वृत्तान्तः पल्लवी कार्या शेषाः शालासु पूर्ववत्। त्रयस्त्रयः प्रतिरथा मध्ये स्युः कर्णशालयोः

vṛttāntaḥ pallavī kāryā śeṣāḥ śālāsu pūrvavat| trayastrayaḥ pratirathā madhye syuḥ karṇaśālayoḥ

134

परिवृत्यं वृत्तमध्ये द्विभागायामविस्तृताः। शालाकर्णप्रतिरथप्रान्तेषु स्याज्जलान्तरे

parivṛtyaṃ vṛttamadhye dvibhāgāyāmavistṛtāḥ| śālākarṇapratirathaprānteṣu syājjalāntare

135

त्रिचतुर्विंशतिर्भागा व् इभाज्याः शिल्पिभिः पुनः। विधेयं गर्भभित्त्यादि प्राग्वत्स्याच्च वरण्डिका

tricaturviṃśatirbhāgā v ibhājyāḥ śilpibhiḥ punaḥ| vidheyaṃ garbhabhittyādi prāgvatsyācca varaṇḍikā

136

जङ्घादिभूमिकोच्छ्रायः प्राग्वद्वा शिखरोच्छ्रितिः। तं पञ्चत्रिंशता भागैर्विभजेच्छ्रिखरोच्छ्रयम्

jaṅghādibhūmikocchrāyaḥ prāgvadvā śikharocchritiḥ| taṃ pañcatriṃśatā bhāgairvibhajecchrikharocchrayam

137

द्वितीया भूमिका चास्य कार्या पञ्चपदोच्छ्रिता। पदपादविहीनाः स्युः शेषाः सप्तास्य भूमिकाः

dvitīyā bhūmikā cāsya kāryā pañcapadocchritā| padapādavihīnāḥ syuḥ śeṣāḥ saptāsya bhūmikāḥ

138

द्विभागो वेदिकोच्छ्रायो भूमिकानां प्रवेशनम्। रेखावशेन कर्तव्यं शेषमेतस्य यत्पुनः

dvibhāgo vedikocchrāyo bhūmikānāṃ praveśanam| rekhāvaśena kartavyaṃ śeṣametasya yatpunaḥ

139

तत्पूर्ववद्विधाटव्यं स्तम्भकूटादि तद्विदा। सर्वाङ्गसुन्दरं योऽत्र प्रासादं कारयेदमुम्

tatpūrvavadvidhāṭavyaṃ stambhakūṭādi tadvidā| sarvāṅgasundaraṃ yo'tra prāsādaṃ kārayedamum

140

स स्वर्गसुन्दरीभोगानाप्नोति विपुलान् दिवि। सर्वाङ्गसुन्दरः प्रासादः ।। अथाष्टशालान्वक्ष्यामो --- भूमिजातिषु

sa svargasundarībhogānāpnoti vipulān divi| sarvāṅgasundaraḥ prāsādaḥ || athāṣṭaśālānvakṣyāmo --- bhūmijātiṣu

141

तेष्वाद्यः स्वस्तिकोऽन्यश्च वज्रस्वरितकसंज्ञितः। तृतीयो हर्म्यतलकश्चतुर्थ उदयाचलः

teṣvādyaḥ svastiko'nyaśca vajrasvaritakasaṃjñitaḥ| tṛtīyo harmyatalakaścaturtha udayācalaḥ

142

गन्धमादनसंज्ञश्च पञ्चमः परिकीर्तितः। अथाभिधीयते तेषु --- स्वलक्षणः

gandhamādanasaṃjñaśca pañcamaḥ parikīrtitaḥ| athābhidhīyate teṣu --- svalakṣaṇaḥ

143

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विस्तारायामतः समे। कर्णार्धसूत्रपातेन वृत्तमस्य समं लिखेत्

caturaśrīkṛte kṣetre vistārāyāmataḥ same| karṇārdhasūtrapātena vṛttamasya samaṃ likhet

144

वर्तुलं भाजयेत्क्षेत्रं षड्गुणैरष्टभिः पदैः। अष्टौ शाला विधातव्या विस्तारेण चतुष्पदाः

vartulaṃ bhājayetkṣetraṃ ṣaḍguṇairaṣṭabhiḥ padaiḥ| aṣṭau śālā vidhātavyā vistāreṇa catuṣpadāḥ

145

पल्लवी वृत्तसूत्रेण ---। --- कर्णिका ज्ञेया मानमूर्ध्वमथोच्यते

pallavī vṛttasūtreṇa ---| --- karṇikā jñeyā mānamūrdhvamathocyate

146

वेदिबन्धो विधातव्यो भागद्वितयमुच्छ्रितः। तं भजेत्पञ्चभिर्भागैः --- तत्र कुम्भकः

vedibandho vidhātavyo bhāgadvitayamucchritaḥ| taṃ bhajetpañcabhirbhāgaiḥ --- tatra kumbhakaḥ

147

पादयुक्तेन भागेन कर्तव्यस्तु मसूरकः। अर्धांशेनोत्तरं पत्रं कपोताली ततो भवेत्

pādayuktena bhāgena kartavyastu masūrakaḥ| ardhāṃśenottaraṃ patraṃ kapotālī tato bhavet

148

सपादेनास्य भागेन जङ्घां भागचतुष्टयात्। तलकुम्भोच्छालकाभ्यां संयुक्ता शुभलक्षणा

sapādenāsya bhāgena jaṅghāṃ bhāgacatuṣṭayāt| talakumbhocchālakābhyāṃ saṃyuktā śubhalakṣaṇā

149

भागद्वितयमाद्य भूः कर्तव्या सवरण्डिक। व्यासं दशपदं कृत्वा तैर्द्वादशभिरुच्छ्रितिः

bhāgadvitayamādya bhūḥ kartavyā savaraṇḍika| vyāsaṃ daśapadaṃ kṛtvā tairdvādaśabhirucchritiḥ

150

स्कन्धश्च षट्पदस्तत्र विधातव्यो विजानता। षड्गुणेनैव सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत्

skandhaśca ṣaṭpadastatra vidhātavyo vijānatā| ṣaḍguṇenaiva sūtreṇa veṇukośaṃ samālikhet

151

द्वादशांशो य उत्सेधो भागानां सम ---। तं कृत्वा पञ्चभिर्भागैस्ते द्विस्तैर्द्वितीया भवेन्मही

dvādaśāṃśo ya utsedho bhāgānāṃ sama ---| taṃ kṛtvā pañcabhirbhāgaiste dvistairdvitīyā bhavenmahī

152

पदपादोच्छ्रिताः कार्यास्ततस्तिस्रोऽपरा भुवः। गर्भा गर्भं विधातव्यं भूमिकानां प्रवेशनम्

padapādocchritāḥ kāryāstatastisro'parā bhuvaḥ| garbhā garbhaṃ vidhātavyaṃ bhūmikānāṃ praveśanam

153

वेदिका च ततः कार्या सार्धभागसमुच्छिता। पादोनद्विपदा घण्टा विभजेत्तां त्रिभिः पदैः

vedikā ca tataḥ kāryā sārdhabhāgasamucchitā| pādonadvipadā ghaṇṭā vibhajettāṃ tribhiḥ padaiḥ

154

पदं स्यात्कण्ठकोत्सेधो ग्रीवा भागसमुच्छ्रिता। अण्डकं भागिकं तस्यां कर्तव्यं सुमनोरमम्

padaṃ syātkaṇṭhakotsedho grīvā bhāgasamucchritā| aṇḍakaṃ bhāgikaṃ tasyāṃ kartavyaṃ sumanoramam

155

कर्परं सार्धभागेन कुर्यात्सामलसारकम्। सीस्तन चाभागायाः सार्धभागचतुष्टयात्

karparaṃ sārdhabhāgena kuryātsāmalasārakam| sīstana cābhāgāyāḥ sārdhabhāgacatuṣṭayāt

156

घण्टाया विस्तरः कार्यस्तं भजेत्षड्भिरंशकैः। चतुर्भिः कन्दविस्तारात् ---

ghaṇṭāyā vistaraḥ kāryastaṃ bhajetṣaḍbhiraṃśakaiḥ| caturbhiḥ kandavistārāt ---

157

सार्धभागः समुत्सेधः कलशस्य तदर्धतः। शिखरस्य त्रिभागेन शुकनासा विधीयते

sārdhabhāgaḥ samutsedhaḥ kalaśasya tadardhataḥ| śikharasya tribhāgena śukanāsā vidhīyate

158

विस्ताराद् गर्भमानेन हीना वाष्टांशतो भवेत्। विस्ताराथ सपादेन शूरसेनस्तदूर्ध्वतः

vistārād garbhamānena hīnā vāṣṭāṃśato bhavet| vistārātha sapādena śūrasenastadūrdhvataḥ

159

द्वितीयभूमिकातुल्य आद्यभूमेः स ऊर्ध्वतः। शालाविस्तारतुल्यास्तु शूरसेनास्त्रयो मताः

dvitīyabhūmikātulya ādyabhūmeḥ sa ūrdhvataḥ| śālāvistāratulyāstu śūrasenāstrayo matāḥ

160

शाला नागरिकाश्चाष्टौ ग्राहग्रासविराजिताः। य इमं कारयेद्धन्यः प्रासादं स्वस्तिकं शुभम्

śālā nāgarikāścāṣṭau grāhagrāsavirājitāḥ| ya imaṃ kārayeddhanyaḥ prāsādaṃ svastikaṃ śubham

161

तस्यानुजन्म शातानां स्वस्तिश्रीभाजनं भवेत्। स्वस्तिकप्रासादः ।। अतः परं प्रवक्ष्यामो वज्रस्वस्तिकसंज्ञितम्

tasyānujanma śātānāṃ svastiśrībhājanaṃ bhavet| svastikaprāsādaḥ || ataḥ paraṃ pravakṣyāmo vajrasvastikasaṃjñitam

162

प्रासादं लक्षणोपेतं शक्रादिसुरवल्लभम्। पूर्वोक्तलक्षणोपेते स्वस्तिके दवमध्यदे

prāsādaṃ lakṣaṇopetaṃ śakrādisuravallabham| pūrvoktalakṣaṇopete svastike davamadhyade

163

भद्रे शृङ्गं प्रदातव्यं तीक्ष्णाग्रं सुमनोरमम्। पुरस्तान्मण्डपं कुर्यात्सर्वलक्षणसंयुतम्

bhadre śṛṅgaṃ pradātavyaṃ tīkṣṇāgraṃ sumanoramam| purastānmaṇḍapaṃ kuryātsarvalakṣaṇasaṃyutam

164

इत्येष कथितः सम्यग्वज्रस्वस्तिकसंज्ञितः। य इमं कारयेद्धन्यः प्रासादं सर्वकामदम्

ityeṣa kathitaḥ samyagvajrasvastikasaṃjñitaḥ| ya imaṃ kārayeddhanyaḥ prāsādaṃ sarvakāmadam

165

स स्याद्भोग्यः सुरस्त्रीणामैन्द्रं च पदमश्नुते। वज्रस्वस्तिकप्रासादः ।। अथ हर्म्यतलं ब्रूमः प्रासादं मण्डनं भुवः

sa syādbhogyaḥ surastrīṇāmaindraṃ ca padamaśnute| vajrasvastikaprāsādaḥ || atha harmyatalaṃ brūmaḥ prāsādaṃ maṇḍanaṃ bhuvaḥ

166

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विस्तारायामतः समे। कर्णार्धसूत्रपातेन तस्मिन् वृत्तं समालिखेत्

caturaśrīkṛte kṣetre vistārāyāmataḥ same| karṇārdhasūtrapātena tasmin vṛttaṃ samālikhet

167

तद्वृत्तं विभजेत्क्षेत्रं चतुःषष्ट्या पदैस्ततः। कर्तव्या विस्तरेणास्मिन्नष्टौ शालाश्चतुष्पदाः

tadvṛttaṃ vibhajetkṣetraṃ catuḥṣaṣṭyā padaistataḥ| kartavyā vistareṇāsminnaṣṭau śālāścatuṣpadāḥ

168

पल्लवी वृत्तसूत्रेण बाह्यतो भद्र कर्णिके। कर्णौ द्वौ द्वौ विधातव्यौ शालाद्वितयमध्यतः

pallavī vṛttasūtreṇa bāhyato bhadra karṇike| karṇau dvau dvau vidhātavyau śālādvitayamadhyataḥ

169

विभागायामविस्तारौ सलिलान्तरभूषितौ। परिवर्तनतोऽन्योन्यं कोणान् कुर्वीत षोडश

vibhāgāyāmavistārau salilāntarabhūṣitau| parivartanato'nyonyaṃ koṇān kurvīta ṣoḍaśa

170

अष्टास्वपि च दिक्ष्वेवं माना कर्मभिरन्विता। गर्भो भित्तिश्च वेदी च जङ्घाप्रथमभूमिकाः

aṣṭāsvapi ca dikṣvevaṃ mānā karmabhiranvitā| garbho bhittiśca vedī ca jaṅghāprathamabhūmikāḥ

171

कर्तव्याः पूर्वमानेन स्वस्तिकोक्तेन तद्विदा। द्वादशांशो य उत्सेधो विंशत्या तत्र भाजितः

kartavyāḥ pūrvamānena svastikoktena tadvidā| dvādaśāṃśo ya utsedho viṃśatyā tatra bhājitaḥ

172

सोऽत्राष्टाविंशतिविधः कर्तव्य सूत्र भूमिका। द्वितीया पञ्चभिर्भागैः पदपादोज्झिताः पृथक्

so'trāṣṭāviṃśatividhaḥ kartavya sūtra bhūmikā| dvitīyā pañcabhirbhāgaiḥ padapādojjhitāḥ pṛthak

173

अन्याः स्युर्भूमयः पञ्च वेदी व्यंद्भिः द्विभागिकाः। चतस्रो मञ्जरीः कुर्यान्नागरैः कर्मर्यिउ!ताः

anyāḥ syurbhūmayaḥ pañca vedī vyaṃdbhiḥ dvibhāgikāḥ| catasro mañjarīḥ kuryānnāgaraiḥ karmaryiu!tāḥ

174

चतस्रः पुनरन्याश्च युक्ता द्र विडकर्मभिः। घण्टा स्कन्धस्य विस्तारो वेदिकाकलशोच्छ्रयौ

catasraḥ punaranyāśca yuktā dra viḍakarmabhiḥ| ghaṇṭā skandhasya vistāro vedikākalaśocchrayau

175

शूरसेनः शुकाघ्रा च स्तम्भिकाकूटभक्तयः। रेखाश्च पूर्ववत्कार्याः प्रासादस्यास्य जानता

śūrasenaḥ śukāghrā ca stambhikākūṭabhaktayaḥ| rekhāśca pūrvavatkāryāḥ prāsādasyāsya jānatā

176

प्रासादस्यास्य कर्ता यस्तथा कारयिता च यः। प्राप्नुतामिव लोकं तौ नित्यानन्दसुखोदयम्

prāsādasyāsya kartā yastathā kārayitā ca yaḥ| prāpnutāmiva lokaṃ tau nityānandasukhodayam

177

हर्म्यतलकप्रासादः ।। अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रासादमुदयाचलम्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भुजाकर्णसमे शुभे

harmyatalakaprāsādaḥ || athātaḥ sampravakṣyāmi prāsādamudayācalam| caturaśrīkṛte kṣetre bhujākarṇasame śubhe

178

ततः कर्णार्धसूत्रेण तस्मिन् वृत्तं समालिखेत्। वर्तुलं कारयेत्क्षेत्रमशीतिपदभाजितम्

tataḥ karṇārdhasūtreṇa tasmin vṛttaṃ samālikhet| vartulaṃ kārayetkṣetramaśītipadabhājitam

179

शालाश्चाष्टौ विधातव्याः पूर्वदिक्षु चतुष्पदाः। पल्लवी वृत्तसूत्रेण बाह्यतो भद्र कर्णिके

śālāścāṣṭau vidhātavyāḥ pūrvadikṣu catuṣpadāḥ| pallavī vṛttasūtreṇa bāhyato bhadra karṇike

180

कुर्याच्छालाद्वयस्यान्तः कोणानां च त्रयं त्रयम्। द्विभागायामविस्तारसलिलान्तरभूषिताः

kuryācchālādvayasyāntaḥ koṇānāṃ ca trayaṃ trayam| dvibhāgāyāmavistārasalilāntarabhūṣitāḥ

181

एवं कोणा विधातव्या विंशतिश्चतुरुत्तरा। परिवर्तनमन्योन्यमेषां कुर्याद्यथाक्रमम्

evaṃ koṇā vidhātavyā viṃśatiścaturuttarā| parivartanamanyonyameṣāṃ kuryādyathākramam

182

एतत्सामप्रमाणेन गर्भं भित्तिं च वेदिकाम्। जङ्घां च भूमिशिखरं पूर्ववत्परिकल्पयेत्

etatsāmapramāṇena garbhaṃ bhittiṃ ca vedikām| jaṅghāṃ ca bhūmiśikharaṃ pūrvavatparikalpayet

183

अष्टौ च मञ्जरीः कुर्याद्युक्ता नागरकर्मणा। रुद्रे श्वरसमायुक्ता नीरधारोपशोभिताः

aṣṭau ca mañjarīḥ kuryādyuktā nāgarakarmaṇā| rudre śvarasamāyuktā nīradhāropaśobhitāḥ

184

घण्टाकूटाश्च रेखा च स्तम्भिकाः शूरसेनकः। शुकाघ्रास्कन्धविस्तारकलशेन समन्वित

ghaṇṭākūṭāśca rekhā ca stambhikāḥ śūrasenakaḥ| śukāghrāskandhavistārakalaśena samanvita

185

स्वस्तिकोक्तविधानेन विदध्यादुदयाचलम्। द्वादशांशो य उत्सेधो विंशत्या तत्र भाजितः

svastikoktavidhānena vidadhyādudayācalam| dvādaśāṃśo ya utsedho viṃśatyā tatra bhājitaḥ

186

स्यात्पञ्चत्रिंशता भाज्यो --- तत्र भूमिका। पञ्चभागोच्छ्रिता कार्या ततोऽन्याः सप्त भूमयः

syātpañcatriṃśatā bhājyo --- tatra bhūmikā| pañcabhāgocchritā kāryā tato'nyāḥ sapta bhūmayaḥ

187

पदपादोच्छ्रिता भागद्वयो यो तु वेदिका। --- सर्वलक्षणसंयुता

padapādocchritā bhāgadvayo yo tu vedikā| --- sarvalakṣaṇasaṃyutā

188

प्रासादं यस्त्विमं सम्यग्भक्तिमान् कारयेन्नरः। शाश्वतं पदमाप्नोति स दुष्प्रापं सुरैरपि

prāsādaṃ yastvimaṃ samyagbhaktimān kārayennaraḥ| śāśvataṃ padamāpnoti sa duṣprāpaṃ surairapi

189

उदयाचलप्रासादः ।। इदानीं प्रक्रमायातः कथ्यते गन्धमादनः। स्वलक्षणप्रमाणाढ्यक्षितिस्मिन्नुदयाचले

udayācalaprāsādaḥ || idānīṃ prakramāyātaḥ kathyate gandhamādanaḥ| svalakṣaṇapramāṇāḍhyakṣitisminnudayācale

190

कुर्वीत मञ्जरीरष्टौ युक्ता द्रा विडकर्मभिः। कूटाश्च मणिकाः कार्या नानाकर्मभिरन्विताः

kurvīta mañjarīraṣṭau yuktā drā viḍakarmabhiḥ| kūṭāśca maṇikāḥ kāryā nānākarmabhiranvitāḥ

191

स्थानेषु शूरशेना --- पुरोरेखात्रयं भवेत्। शुकनासां च घण्टां च स्कन्धं शिखरमेव च

sthāneṣu śūraśenā --- purorekhātrayaṃ bhavet| śukanāsāṃ ca ghaṇṭāṃ ca skandhaṃ śikharameva ca

192

कूटा --- स्तम्भिका कुम्भं पूर्ववत् परिकल्पयेत्। य इमं कारयेद्धन्यः प्रासादं मण्डनं भुवः

kūṭā --- stambhikā kumbhaṃ pūrvavat parikalpayet| ya imaṃ kārayeddhanyaḥ prāsādaṃ maṇḍanaṃ bhuvaḥ

193

विद्याधराधिपः श्रीमान्स भवेन्नात्र संशयः। भुङ्क्ते च विविधान् भोगान् सुरस्त्रीभिश्च सेव्यते

vidyādharādhipaḥ śrīmānsa bhavennātra saṃśayaḥ| bhuṅkte ca vividhān bhogān surastrībhiśca sevyate

194

गन्धमादनप्रासादः ।। उदयस्य विभेदेन रेखा याः पञ्चविंशतिः। लतिनागरभौमानां ताः कथ्यन्ते यथागमम्

gandhamādanaprāsādaḥ || udayasya vibhedena rekhā yāḥ pañcaviṃśatiḥ| latināgarabhaumānāṃ tāḥ kathyante yathāgamam

195

लतिनां स्याद्वारंगतो नागराणां तु कूटकः। भूमिजानां विधातव्या माथायाः पुरतो भुवः

latināṃ syādvāraṃgato nāgarāṇāṃ tu kūṭakaḥ| bhūmijānāṃ vidhātavyā māthāyāḥ purato bhuvaḥ

196

शिखरं व्यासकर्णाभ्यां तुल्यं स्यादधमोत्तमम्। भाजनीयचतुर्युक्तविंशस्यादनन्तरम्

śikharaṃ vyāsakarṇābhyāṃ tulyaṃ syādadhamottamam| bhājanīyacaturyuktaviṃśasyādanantaram

197

--- भागरेखास्तावत्य ईरिताः। संख्या सा शोभना भद्रा सुरूपा सुमनोरमा

--- bhāgarekhāstāvatya īritāḥ| saṃkhyā sā śobhanā bhadrā surūpā sumanoramā

198

शुभा चैव तथा शान्ता कावेरी च सरस्वती। लोका च करवीरा च कुमुदा पद्मिनी तथा

śubhā caiva tathā śāntā kāverī ca sarasvatī| lokā ca karavīrā ca kumudā padminī tathā

199

कनका विकटा देवरम्या च रमणी तथा। वसुन्धरा तथा हंसी विशाखा नन्दिनीति च

kanakā vikaṭā devaramyā ca ramaṇī tathā| vasundharā tathā haṃsī viśākhā nandinīti ca

200

जया च विजया चैव सुमुखा च प्रियानता। इत्येताः कीर्तिता रेखाः --- या पञ्चविंशतिः

jayā ca vijayā caiva sumukhā ca priyānatā| ityetāḥ kīrtitā rekhāḥ --- yā pañcaviṃśatiḥ

201

रेखा एताः ।। एताः शुभफलाः सर्वाः कर्तुः कारयितुस्तथा। चतुरश्रचतुष्कमेवमुक्तं वृत्ताः सप्त च भूमिजा इमे

rekhā etāḥ || etāḥ śubhaphalāḥ sarvāḥ kartuḥ kārayitustathā| caturaśracatuṣkamevamuktaṃ vṛttāḥ sapta ca bhūmijā ime

अथ मण्डपलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः

इदानीं मण्डपानष्टौ ब्रूमः प्रासादसंस्थितान्। प्रासादं कल्पयेद्पूर्वं भागशुद्धं सुलक्षणम्

idānīṃ maṇḍapānaṣṭau brūmaḥ prāsādasaṃsthitān| prāsādaṃ kalpayedpūrvaṃ bhāgaśuddhaṃ sulakṣaṇam

संवृतो वा भवेदेष व्यतिरिक्तोऽथवा क्वचित्। चतुरश्रो विभागैश्च घटंतेः य समंवृतः

saṃvṛto vā bhavedeṣa vyatirikto'thavā kvacit| caturaśro vibhāgaiśca ghaṭaṃteḥ ya samaṃvṛtaḥ

पशुभागैर्विघटते व्यतिरिक्तः स कीर्तितः। गर्भो गर्भसमः शस्तः सोन्यघटोषमावहेत्

paśubhāgairvighaṭate vyatiriktaḥ sa kīrtitaḥ| garbho garbhasamaḥ śastaḥ sonyaghaṭoṣamāvahet

एवं निवेशयेदग्रे मण्डपान्येव सद्मतः। भजेच्छतपदाख्येन ज्येष्ठमध्यदनीयसः

evaṃ niveśayedagre maṇḍapānyeva sadmataḥ| bhajecchatapadākhyena jyeṣṭhamadhyadanīyasaḥ

मण्डपांस्तेषु भद्रः स्यान्नन्दनाख्यस्तथापरः। महेन्द्रो वर्धमानश्च स्वस्तिकः सर्वभद्र कः

maṇḍapāṃsteṣu bhadraḥ syānnandanākhyastathāparaḥ| mahendro vardhamānaśca svastikaḥ sarvabhadra kaḥ

महापद्मोऽष्टमश्चैषां गृहराजः प्रकीर्तितः। एते यथार्थनामानो लक्ष्मैतेषां प्रचक्ष्महे

mahāpadmo'ṣṭamaścaiṣāṃ gṛharājaḥ prakīrtitaḥ| ete yathārthanāmāno lakṣmaiteṣāṃ pracakṣmahe

प्रासादद्विगुणायामः पादोनद्विगुणायतः। कार्यो यस्तथा व्यर्थमग्रतः सुरमन्दिरात्

prāsādadviguṇāyāmaḥ pādonadviguṇāyataḥ| kāryo yastathā vyarthamagrataḥ suramandirāt

प्रासादोच्छ्रायतुल्यं वा कार्या मण्डपविस्तृतिः। शुकनासान्विताः कार्यास्ते चालिन्दसमन्विताः

prāsādocchrāyatulyaṃ vā kāryā maṇḍapavistṛtiḥ| śukanāsānvitāḥ kāryāste cālindasamanvitāḥ

अलिन्दः सर्वतोभागनिर्गता लावविस्तृताः। कदाचित्सार्धभागेन निष्क्रान्ता भागविस्तृता

alindaḥ sarvatobhāganirgatā lāvavistṛtāḥ| kadācitsārdhabhāgena niṣkrāntā bhāgavistṛtā

--- भिर्भाजयेद्भागैर्भद्रं प्राज्ञः समन्ततः। शृङ्गाणि स्युर्द्विभागानि सहितान्युदकान्तरैः

--- bhirbhājayedbhāgairbhadraṃ prājñaḥ samantataḥ| śṛṅgāṇi syurdvibhāgāni sahitānyudakāntaraiḥ

भागं प्रमा --- रादामूलतलमस्तकम्। शृङ्गेषु रथिका कार्या भागपादेन निर्गता

bhāgaṃ pramā --- rādāmūlatalamastakam| śṛṅgeṣu rathikā kāryā bhāgapādena nirgatā

भागेनैकेन निष्क्रान्तं विस्तृतं चतुश्वतान्। मध्यभद्रं विधातव्यमाशासु चतसृष्वपि

bhāgenaikena niṣkrāntaṃ vistṛtaṃ catuśvatān| madhyabhadraṃ vidhātavyamāśāsu catasṛṣvapi

पीठं प्रासादपीठस्य नात्र कुर्वीत मण्डपे। तलपट्टे भवेच्छोकनाशोयाक्षितिरङ्गिका

pīṭhaṃ prāsādapīṭhasya nātra kurvīta maṇḍape| talapaṭṭe bhavecchokanāśoyākṣitiraṅgikā

तलपट्टमधस्तस्या मण्डपस्य निवेशयेत्। कर्तव्यमेवमग्रेऽग्रे निम्नं निम्नतरं ततः

talapaṭṭamadhastasyā maṇḍapasya niveśayet| kartavyamevamagre'gre nimnaṃ nimnataraṃ tataḥ

अथवा तत्समं दद्यात्स्थपतिः शास्त्रवित्तमः। चतुभागायतद्वारं षड्द्वारुकसमन्वितम्

athavā tatsamaṃ dadyātsthapatiḥ śāstravittamaḥ| catubhāgāyatadvāraṃ ṣaḍdvārukasamanvitam

अग्रभद्रं विधातव्यं चतुस्तम्भविभूषितम्। पृष्ठतश्च भवेदेवं संसृतिश्चैत्रमण्डपे

agrabhadraṃ vidhātavyaṃ catustambhavibhūṣitam| pṛṣṭhataśca bhavedevaṃ saṃsṛtiścaitramaṇḍape

संसृतेः शुकनासा स्याद्भूमिताः पृष्ठभद्र कम्। शेषं तथैव कर्तव्यं विधानं मण्डपस्य तु

saṃsṛteḥ śukanāsā syādbhūmitāḥ pṛṣṭhabhadra kam| śeṣaṃ tathaiva kartavyaṃ vidhānaṃ maṇḍapasya tu

स भित्तिभिः परिक्षिप्तः कर्तव्यः पार्श्वयोर्द्वयोः। भागेन कल्पयेद्भित्तिं गवाक्षैरुपशोभिताम्

sa bhittibhiḥ parikṣiptaḥ kartavyaḥ pārśvayordvayoḥ| bhāgena kalpayedbhittiṃ gavākṣairupaśobhitām

वातायनाश्च कर्तव्याः सह चन्द्रा वलोकनैः। प्रासादद्वारवद्द्वारविस्तारो मण्डपे भवेत्

vātāyanāśca kartavyāḥ saha candrā valokanaiḥ| prāsādadvāravaddvāravistāro maṇḍape bhavet

सपादः सत्रिभागो वा सार्धः सौम्याथवा भवेत्। ऊर्ध्वद्वारविधिः कार्यो मूलद्वारानतिक्रमात्

sapādaḥ satribhāgo vā sārdhaḥ saumyāthavā bhavet| ūrdhvadvāravidhiḥ kāryo mūladvārānatikramāt

जालव्यालकपोतालीमत्तवारणकैर्युताः। भ्रमनिर्मापितैः स्तम्भैः कर्तव्याश्च गवाक्षकाः

jālavyālakapotālīmattavāraṇakairyutāḥ| bhramanirmāpitaiḥ stambhaiḥ kartavyāśca gavākṣakāḥ

वातायनं तदर्धेन पादोनं द्वावलोकनम्। क्षणमध्ये प्रकुर्वीत चतुष्कीं विधिवच्छुभाम्

vātāyanaṃ tadardhena pādonaṃ dvāvalokanam| kṣaṇamadhye prakurvīta catuṣkīṃ vidhivacchubhām

क्षोभायां बाह्यतो रेखा क्षात्या द्र मं च विवर्जयेत्। दारुकर्मविधेर्मध्ये यथा स्यात्कथ्यते तथा

kṣobhāyāṃ bāhyato rekhā kṣātyā dra maṃ ca vivarjayet| dārukarmavidhermadhye yathā syātkathyate tathā

समैः क्षणैः समैः स्तम्भैः समैश्चालिन्दकैर्युतः। समैः कर्णैश्च --- समद्र व्यविधानवान्

samaiḥ kṣaṇaiḥ samaiḥ stambhaiḥ samaiścālindakairyutaḥ| samaiḥ karṇaiśca --- samadra vyavidhānavān

षड्दारुकैस्तिरश्चीनैः कार्याः कैश्चिन्मुखायतैः। तुला समतला यद्वा प्रोत्क्षिप्रा मध्यदेशगा

ṣaḍdārukaistiraścīnaiḥ kāryāḥ kaiścinmukhāyataiḥ| tulā samatalā yadvā protkṣiprā madhyadeśagā

तुलाषड्दारुकाधीनांस्तदधीनानि तानि वा। केचिन्मन्थानसंस्थानालीगतिर्युताप

tulāṣaḍdārukādhīnāṃstadadhīnāni tāni vā| kecinmanthānasaṃsthānālīgatiryutāpa

अथवा मध्यतः कार्या --- स्तम्भालिन्दवेष्टिताः। महाधरयुता कार्या चतुष्क्युभयतः समा

athavā madhyataḥ kāryā --- stambhālindaveṣṭitāḥ| mahādharayutā kāryā catuṣkyubhayataḥ samā

गजतालुलुमाकर्म द्र व्यैः स्यादुत्तरोत्तरैः। एते नानाविधाः कार्या द्र व्यैरविकलैस्तथा

gajatālulumākarma dra vyaiḥ syāduttarottaraiḥ| ete nānāvidhāḥ kāryā dra vyairavikalaistathā

या काचिद्रो चते प्राज्ञस्तामेकां कारयेत्क्रियाम्। क्षणान्तराण्यलङ्कुर्यादिल्लीतोरणकैस्तथा

yā kācidro cate prājñastāmekāṃ kārayetkriyām| kṣaṇāntarāṇyalaṅkuryādillītoraṇakaistathā

वज्रबन्धसमायुक्ता घण्टिकापल्लवैर्युताः। हारपद्मदलाकीर्णाः शालभञ्जीविराजिताः

vajrabandhasamāyuktā ghaṇṭikāpallavairyutāḥ| hārapadmadalākīrṇāḥ śālabhañjīvirājitāḥ

स्तम्भकाश्च विधातव्याः पञ्चाभरणभूषिताः। कण्ठकैरतिचित्रैश्च रथकैस्तोरणैः सह

stambhakāśca vidhātavyāḥ pañcābharaṇabhūṣitāḥ| kaṇṭhakairaticitraiśca rathakaistoraṇaiḥ saha

विधानैर्विचिधाकारै रूपकर्मोपशोभितैः। एवंविधा विधातव्या सीमातुल्यास्तुलोदयाः

vidhānairvicidhākārai rūpakarmopaśobhitaiḥ| evaṃvidhā vidhātavyā sīmātulyāstulodayāḥ

प्राग्ग्रीवकेष्वलिन्देषु मध्ये भागे च पार्श्वयोः। न तलानि विधीयन्ते यथाकामं क्रिया भवेत्

prāggrīvakeṣvalindeṣu madhye bhāge ca pārśvayoḥ| na talāni vidhīyante yathākāmaṃ kriyā bhavet

सीमाद्वारे यथा वायोः प्रवेशं नैव पीडयेत्। तथाद्ध्वरिका कार्या पट्टस्योपर्यवस्थिता

sīmādvāre yathā vāyoḥ praveśaṃ naiva pīḍayet| tathāddhvarikā kāryā paṭṭasyoparyavasthitā

वेदिव्यालकपोताली मत्तवारणतुलोदयः। षड्द्वारुकं --- भद्रे तत्र कुर्वीत बुद्धिमान्

vedivyālakapotālī mattavāraṇatulodayaḥ| ṣaḍdvārukaṃ --- bhadre tatra kurvīta buddhimān

बाह्यतो मण्डपेऽप्येवं मानतः कर्मतोऽपि च। कपोतालीवरण्डीभिस्तथाचान्तरपत्रकैः

bāhyato maṇḍape'pyevaṃ mānataḥ karmato'pi ca| kapotālīvaraṇḍībhistathācāntarapatrakaiḥ

कर्णप्रासादकैश्चित्रैः कर्म स्याद्भद्र मण्डपे। उच्छ्रायस्य विवेचीयादशस्त्त्वन्यतमो बुधैः

karṇaprāsādakaiścitraiḥ karma syādbhadra maṇḍape| ucchrāyasya vivecīyādaśasttvanyatamo budhaiḥ

शिखरस्य त्रिभागेन पादोनैकेन वा भवेत्। उच्छ्रायो मण्डपस्यामः शुकनाससमुच्छ्रिते

śikharasya tribhāgena pādonaikena vā bhavet| ucchrāyo maṇḍapasyāmaḥ śukanāsasamucchrite

हर्म्यं वा तत्र कुर्वीत चारुकर्णोपशोभितम्। भद्र मण्डपलक्षणम् ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे नन्दनं प्रविभाजयेत्

harmyaṃ vā tatra kurvīta cārukarṇopaśobhitam| bhadra maṇḍapalakṣaṇam || caturaśrīkṛte kṣetre nandanaṃ pravibhājayet

भद्रं षड्भागमायामाश्चतुर्भागं तथा पव। भागभागं निष्क्रान्ते स्तम्भैः प्राग्ग्रीवकल्पितैः

bhadraṃ ṣaḍbhāgamāyāmāścaturbhāgaṃ tathā pava| bhāgabhāgaṃ niṣkrānte stambhaiḥ prāggrīvakalpitaiḥ

पञ्चभागायता ज्ञेया कर्णे भद्रा न्तरस्थिता। भित्तिः स्याद्भागविस्तारा सलिलान्तरसंयुता

pañcabhāgāyatā jñeyā karṇe bhadrā ntarasthitā| bhittiḥ syādbhāgavistārā salilāntarasaṃyutā

एवं चतुर्दिशं कार्यो नन्दनो मण्डपः सदा। नन्दनः ।। महेन्द्र स्य तलच्छन्दः कर्णौ लाङ्गलसंयुतौ

evaṃ caturdiśaṃ kāryo nandano maṇḍapaḥ sadā| nandanaḥ || mahendra sya talacchandaḥ karṇau lāṅgalasaṃyutau

चतुर्भागायतो दिक्षु दारुकर्मविभूषितः। द्विभागिकानि शृङ्गाणि क्षोभयेदुदकान्तरैः

caturbhāgāyato dikṣu dārukarmavibhūṣitaḥ| dvibhāgikāni śṛṅgāṇi kṣobhayedudakāntaraiḥ

चतुर्भागायतं भाग --- मेकं तु निस्सृतम्। एकतश्च मुखं दद्याद्दारुकर्मपरिच्युतम्

caturbhāgāyataṃ bhāga --- mekaṃ tu nissṛtam| ekataśca mukhaṃ dadyāddārukarmaparicyutam

महेन्द्रः ।। नन्दनश्चेद्बहिभद्रै र्जलमार्गैर्विवर्जितः। भागद्वितयविस्तारो भागमेकं विनिगतौ

mahendraḥ || nandanaścedbahibhadrai rjalamārgairvivarjitaḥ| bhāgadvitayavistāro bhāgamekaṃ vinigatau

प्राग्ग्रीवपार्श्वयोअर्दद्यादुच्छ्रायोर्ध्वपदस्थितौ। वोतयेनौ वा कुर्वीत वर्धमानस्तथा भवेत्

prāggrīvapārśvayoardadyāducchrāyordhvapadasthitau| votayenau vā kurvīta vardhamānastathā bhavet

वर्धमानः ।। पक्षद्वये नन्दनस्य भद्रे भित्त्याभिवेष्टयेत्। गवाक्षकैरलङ्कुर्यान्न कुर्यादुदकान्तरम्

vardhamānaḥ || pakṣadvaye nandanasya bhadre bhittyābhiveṣṭayet| gavākṣakairalaṅkuryānna kuryādudakāntaram

स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः सर्वलक्षणलक्षितः। स्वस्तिकः ।। अथाभिधीयते सम्यक्सर्वतोभद्र लक्षणम्

svastiko'yaṃ samākhyātaḥ sarvalakṣaṇalakṣitaḥ| svastikaḥ || athābhidhīyate samyaksarvatobhadra lakṣaṇam

कर्णे कर्णे लाङ्गले चेत्सार्धभागद्वयायतम्। कार्या परस्परं तेषु दारुकर्मविकल्पना

karṇe karṇe lāṅgale cetsārdhabhāgadvayāyatam| kāryā parasparaṃ teṣu dārukarmavikalpanā

भागेनैकेन निर्यातं भागषट्केन चायतम्। षड्दारुकद्वयं भद्रं कारयेद् बाह्यवस्थितम्

bhāgenaikena niryātaṃ bhāgaṣaṭkena cāyatam| ṣaḍdārukadvayaṃ bhadraṃ kārayed bāhyavasthitam

सर्वतोभद्रः ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे --- प्राग्भागैर्विभाजयेत्। त्यक्त्वा तेस मध्ये कर्णेष्वादध्याल्लाङ्गलानि च

sarvatobhadraḥ || caturaśrīkṛte kṣetre --- prāgbhāgairvibhājayet| tyaktvā tesa madhye karṇeṣvādadhyāllāṅgalāni ca

चतुर्भागान्तरस्थानि षड्दारुयुतानि च। कर्तव्यं भागनिष्क्रान्तं दिक्षु भद्र चतुष्टयम्

caturbhāgāntarasthāni ṣaḍdāruyutāni ca| kartavyaṃ bhāganiṣkrāntaṃ dikṣu bhadra catuṣṭayam

चतुष्पदस्तदायामात्सर्वतोऽलिन्दको बहिः। प्रतिभद्रा णि कुर्वीत चतुर्भागायतानि च

catuṣpadastadāyāmātsarvato'lindako bahiḥ| pratibhadrā ṇi kurvīta caturbhāgāyatāni ca

निर्गतानिरभागेन दिक्षु स्तम्भान्वितानि च। इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तो महापद्मः प्रकीर्तितः

nirgatānirabhāgena dikṣu stambhānvitāni ca| ityetairlakṣaṇairyukto mahāpadmaḥ prakīrtitaḥ

महापद्मः ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुष्कोणविभूषिते। अलिन्दावेष्टितं कुर्यात्प्राग्ग्रीवं मुखसंश्रितम्

mahāpadmaḥ || caturaśrīkṛte kṣetre catuṣkoṇavibhūṣite| alindāveṣṭitaṃ kuryātprāggrīvaṃ mukhasaṃśritam

गवाक्षकाश्च कर्तव्यास्तथा चन्द्रा वलोकनाः। वातायनास्तथोद्द्योताः समन्ताद्रू पशोभिताः

gavākṣakāśca kartavyāstathā candrā valokanāḥ| vātāyanāstathoddyotāḥ samantādrū paśobhitāḥ

गृहराजक्रिया ह्येवं सर्वशोभासमन्विता। एवं लक्षणसंयुक्तमतृगोमपि मन्दिरम्

gṛharājakriyā hyevaṃ sarvaśobhāsamanvitā| evaṃ lakṣaṇasaṃyuktamatṛgomapi mandiram

गृहराजः ।। वृद्वरा शुकनासस्य शुकनासस्य मूलतः। कनीयसं मण्डपानां कर्तुरिच्छावशाद्भवेत्

gṛharājaḥ || vṛdvarā śukanāsasya śukanāsasya mūlataḥ| kanīyasaṃ maṇḍapānāṃ karturicchāvaśādbhavet

पार्श्वयोरुभयोस्तुल्यं विदध्यात्तिर्यगायतम्। व्यापिचक्षु रघनद्यापि वा ---

pārśvayorubhayostulyaṃ vidadhyāttiryagāyatam| vyāpicakṣu raghanadyāpi vā ---

प्रासादमसमं स्थानं विदध्यान्मण्डपं बहिः। यथापूर्व द्वारविस्तारविस्तीर्णास्तेषु कार्या गवाक्षकाः

prāsādamasamaṃ sthānaṃ vidadhyānmaṇḍapaṃ bahiḥ| yathāpūrva dvāravistāravistīrṇāsteṣu kāryā gavākṣakāḥ

समा सपादपादोना सार्धा चोच्छ्रितिरायता। अष्टाङ्गुलब्रूमोपेता दशांशे द्वारविस्तृते

samā sapādapādonā sārdhā cocchritirāyatā| aṣṭāṅgulabrūmopetā daśāṃśe dvāravistṛte

विस्तारो मण्डपस्तम्भद्वारोच्छ्रायसमोच्छ्रितिः। गर्भव्यासो मण्डपस्य साष्टांशः सांश एव च

vistāro maṇḍapastambhadvārocchrāyasamocchritiḥ| garbhavyāso maṇḍapasya sāṣṭāṃśaḥ sāṃśa eva ca

सार्धो वा मण्डपस्यायं गर्भे ---

sārdho vā maṇḍapasyāyaṃ garbhe ---

------। --- कार्यति शक्त्या। यां देवसंयति स सद्मनि देवताना- मास्तेऽप्सरोगणवृतः शरदां शतानि

------| --- kāryati śaktyā| yāṃ devasaṃyati sa sadmani devatānā- māste'psarogaṇavṛtaḥ śaradāṃ śatāni

अथ सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः

इदानीमभिधीयन्ते मण्डपाः सप्तविंशतिः। प्रासादाद् द्विगुणं कुर्यात्कनिष्ठं तत्र मण्डपम्

idānīmabhidhīyante maṇḍapāḥ saptaviṃśatiḥ| prāsādād dviguṇaṃ kuryātkaniṣṭhaṃ tatra maṇḍapam

पादोनद्विगुणं मध्यं प्रासादे तु कनीयसि। तस्मिन्नेव कनीयांसं विदध्यात्सार्धमानतः

pādonadviguṇaṃ madhyaṃ prāsāde tu kanīyasi| tasminneva kanīyāṃsaṃ vidadhyātsārdhamānataḥ

पादोनद्विगुणः सार्धः सपादश्चेति मध्यमे। सार्धः सपादस्तुल्यश्चेत्युत्तमाद्याः स्युरुत्तमे

pādonadviguṇaḥ sārdhaḥ sapādaśceti madhyame| sārdhaḥ sapādastulyaścetyuttamādyāḥ syuruttame

सपादद्विगुणाः सार्धद्विगुणाः सान्तरोद्भवाः। क्षुद्र प्रासादकेषु स्युर्मण्डपा बहवोऽपरे

sapādadviguṇāḥ sārdhadviguṇāḥ sāntarodbhavāḥ| kṣudra prāsādakeṣu syurmaṇḍapā bahavo'pare

क्षेत्रालाभे पुनरिमान्सर्वान्सर्वेषु योजयेत्। दैर्घ्यादैर्घ्येण गृह्णीयाद्विस्तृती --- तथा

kṣetrālābhe punarimānsarvānsarveṣu yojayet| dairghyādairghyeṇa gṛhṇīyādvistṛtī --- tathā

प्रमाणं मण्डपे कार्ये वलभ्यां गरुडेऽपि च। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते

pramāṇaṃ maṇḍape kārye valabhyāṃ garuḍe'pi ca| caturaśrīkṛte kṣetre daśadhā pravibhājite

भागैश्चतुर्भिर्भद्रं स्याद्द्वौ भागौ प्रतिभद्र कम्। अग्रतः पृष्ठतो वापि निर्गमो भागिको भवेत्

bhāgaiścaturbhirbhadraṃ syāddvau bhāgau pratibhadra kam| agrataḥ pṛṣṭhato vāpi nirgamo bhāgiko bhavet

भद्रा णां निर्गमो भागं सार्धभागमथापि वा। प्रासादस्य त्रिभागेन चतुर्भागेन वा भवेत्

bhadrā ṇāṃ nirgamo bhāgaṃ sārdhabhāgamathāpi vā| prāsādasya tribhāgena caturbhāgena vā bhavet

अर्धेनाथ षडंशेन पञ्चांशेनाथ निर्गतिः। प्रासादानां समा कार्या पादोना वा प्रमाणतः

ardhenātha ṣaḍaṃśena pañcāṃśenātha nirgatiḥ| prāsādānāṃ samā kāryā pādonā vā pramāṇataḥ

कार्या त्रिभागहीना वा मण्डपास्तु समैः क्षणैः। स्वविस्तारसमं भद्रं मुखे चैषा प्रकीर्तिता

kāryā tribhāgahīnā vā maṇḍapāstu samaiḥ kṣaṇaiḥ| svavistārasamaṃ bhadraṃ mukhe caiṣā prakīrtitā

कर्णा द्विभागिका ज्ञेयास्तेषां कोणचतुष्टये। वामदक्षिणभागाभ्यां सह भद्रं षडंशकम्

karṇā dvibhāgikā jñeyāsteṣāṃ koṇacatuṣṭaye| vāmadakṣiṇabhāgābhyāṃ saha bhadraṃ ṣaḍaṃśakam

प्रतिभद्रे नचैतस्मिन्विदध्यादग्रपृष्ठयोः। चतुःषष्टिधरोऽयं स्यात्पुष्पको नाम मण्डपः

pratibhadre nacaitasminvidadhyādagrapṛṣṭhayoḥ| catuḥṣaṣṭidharo'yaṃ syātpuṣpako nāma maṇḍapaḥ

पुष्पकः ।। दिक्त्रये प्रतिभद्रा णि मुखे प्राग्ग्रीव एव हि। पुष्पभद्रो तिस्तम्भश्चतुष्कः सुप्रभो भवेत्

puṣpakaḥ || diktraye pratibhadrā ṇi mukhe prāggrīva eva hi| puṣpabhadro tistambhaścatuṣkaḥ suprabho bhavet

इति स्तम्भद्वयत्यगाद्ब्रूमो मण्डपविंशतिम्। यो पुष्पभद्र स्तु व्रतोऽमृतनन्दनः

iti stambhadvayatyagādbrūmo maṇḍapaviṃśatim| yo puṣpabhadra stu vrato'mṛtanandanaḥ

कौसल्यो युद्विसंकीर्णो गजभद्रो जयावहः। श्रीवत्सो विजयश्चैव वस्तुकीर्णश्रुतिर्जयः

kausalyo yudvisaṃkīrṇo gajabhadro jayāvahaḥ| śrīvatso vijayaścaiva vastukīrṇaśrutirjayaḥ

यज्ञभद्रो विशालश्च सुश्लिष्टः शत्रुमर्दनः। भायंवो दमश्चैव मानवो मानभद्र कः

yajñabhadro viśālaśca suśliṣṭaḥ śatrumardanaḥ| bhāyaṃvo damaścaiva mānavo mānabhadra kaḥ

सुग्रीवो मण्डपः प्रोक्तो भद्रै र्युक्तश्चतुष्पदैः। चतुर्भिस्त्रिपदैः कर्णैर्निर्गमैः प्रागुदाहृतैः

sugrīvo maṇḍapaḥ prokto bhadrai ryuktaścatuṣpadaiḥ| caturbhistripadaiḥ karṇairnirgamaiḥ prāgudāhṛtaiḥ

धराणामेव विंशत्या चतुरुत्तरया युतः। अस्मद्वासस्तम्भं षडन्ये द्विधरक्षयात्

dharāṇāmeva viṃśatyā caturuttarayā yutaḥ| asmadvāsastambhaṃ ṣaḍanye dvidharakṣayāt

सुग्रीवो हर्षनामा च कर्णिकारः पदार्धिकः। सिंहश्च सागभद्र श्च सुस्तत्र श्चेति सप्तमः

sugrīvo harṣanāmā ca karṇikāraḥ padārdhikaḥ| siṃhaśca sāgabhadra śca sustatra śceti saptamaḥ

सप्तविंशतिरित्युक्ता मण्डपानां समासतः। एषां विचित्ररूपाणां प्रासादाकृतिधारिणाम्

saptaviṃśatirityuktā maṇḍapānāṃ samāsataḥ| eṣāṃ vicitrarūpāṇāṃ prāsādākṛtidhāriṇām

मिश्रकाश्च परिज्ञेया हस्तैर्द्वित्र्येकमानतः। मूलप्रासादतुल्या वा त्र्यंशेनार्धेन चोर्जिताः

miśrakāśca parijñeyā hastairdvitryekamānataḥ| mūlaprāsādatulyā vā tryaṃśenārdhena corjitāḥ

द्विस्तम्भशुकनासाग्रे विज्ञेयः पादमण्डपः। प्रासादभित्तिमानेन मण्डपे भित्तयः स्मृताः

dvistambhaśukanāsāgre vijñeyaḥ pādamaṇḍapaḥ| prāsādabhittimānena maṇḍape bhittayaḥ smṛtāḥ

सपादसत्रिभागा वा वी स्यु ---। क्वचिद्भित्तिविहीनांश्च कुर्यादाकाशमण्डपान्

sapādasatribhāgā vā vī syu ---| kvacidbhittivihīnāṃśca kuryādākāśamaṇḍapān

लतिष्वेष विधिः प्रोक्तः सान्धारेषु स्वमानतः। प्रासादो यादृशस्तादृङ् मण्डपोऽपि तदग्रतः

latiṣveṣa vidhiḥ proktaḥ sāndhāreṣu svamānataḥ| prāsādo yādṛśastādṛṅ maṇḍapo'pi tadagrataḥ

यानि प्रासादनामानि तानि स्युर्मण्डपेष्वपि। वास्तुभेदेन भेदोऽयं मण्डपानां विधीयते

yāni prāsādanāmāni tāni syurmaṇḍapeṣvapi| vāstubhedena bhedo'yaṃ maṇḍapānāṃ vidhīyate

शतार्धमण्डपस्थानं नीलाधं भोजनाय च। यज्ञार्थो यतिमुख्यार्था विहारार्था नृपालदो

śatārdhamaṇḍapasthānaṃ nīlādhaṃ bhojanāya ca| yajñārtho yatimukhyārthā vihārārthā nṛpālado

कार्यो दशभ्य विस्तारो --- नु शतावधेः। हस्तानां संख्यया मानं हस्तेन स्याद्गृहेशितुः

kāryo daśabhya vistāro --- nu śatāvadheḥ| hastānāṃ saṃkhyayā mānaṃ hastena syādgṛheśituḥ

उपयोगानुसारेण स्वधिया परिकल्पितः। आयतश्चतुरश्रो वा कर्तव्यो नाद्यमण्डपः

upayogānusāreṇa svadhiyā parikalpitaḥ| āyataścaturaśro vā kartavyo nādyamaṇḍapaḥ

शतमष्टोत्तरं ज्येष्ठश्चतुःषष्टिकरोऽवरः। कनिष्ठो मण्डपः कार्यो द्वात्रिंशत्करसंमितः

śatamaṣṭottaraṃ jyeṣṭhaścatuḥṣaṣṭikaro'varaḥ| kaniṣṭho maṇḍapaḥ kāryo dvātriṃśatkarasaṃmitaḥ

अद्विविस्तारोऽस्य स्यान्नेपथ्यगृहकादि तु। परिच्छेदानुसारेण स्वधिया परिकल्पयेत्

advivistāro'sya syānnepathyagṛhakādi tu| paricchedānusāreṇa svadhiyā parikalpayet

द्वारद्वयं च कर्तव्यं तत्प्रमाणानुसारतः। नेपथ्यगृहके चान्यत्तृतीयं रङ्गसम्मुखम्

dvāradvayaṃ ca kartavyaṃ tatpramāṇānusārataḥ| nepathyagṛhake cānyattṛtīyaṃ raṅgasammukham

समैः क्षणैः समैः स्तम्भैरलिन्दैश्च समैर्युताः। समकर्णाः समा द्र व्यविधेया मण्डपाः शुभाः

samaiḥ kṣaṇaiḥ samaiḥ stambhairalindaiśca samairyutāḥ| samakarṇāḥ samā dra vyavidheyā maṇḍapāḥ śubhāḥ

भित्तिमां चतुस्रस्यात्कार्यः कामं सनिर्गमः। स्तम्भकोणाश्रितं मानं भित्तिः स्यान्मानबाह्यतः

bhittimāṃ catusrasyātkāryaḥ kāmaṃ sanirgamaḥ| stambhakoṇāśritaṃ mānaṃ bhittiḥ syānmānabāhyataḥ

वेदिर्मण्डपभूषाद्यैः स्यान्मध्ये बाह्यतोऽपि वा। क्षेत्रलोभे तु कर्तव्या भित्तिमानस्य मध्यतः

vedirmaṇḍapabhūṣādyaiḥ syānmadhye bāhyato'pi vā| kṣetralobhe tu kartavyā bhittimānasya madhyataḥ

चतुःषष्टिपदं ज्येष्ठे भद्रं कुर्याच्चतुष्पदम्। एकाशीतिपदं मध्ये भद्रं स्यात्पञ्चभागिकम्

catuḥṣaṣṭipadaṃ jyeṣṭhe bhadraṃ kuryāccatuṣpadam| ekāśītipadaṃ madhye bhadraṃ syātpañcabhāgikam

सततागा विभक्ते तु खण्डशः स्यात्कनीयसि। कर्णा द्विभागिकाः कार्या भित्तियुक्तश्च मण्डपः

satatāgā vibhakte tu khaṇḍaśaḥ syātkanīyasi| karṇā dvibhāgikāḥ kāryā bhittiyuktaśca maṇḍapaḥ

भद्र प्रासादसदृशौ कर्णभद्रं च भाजयेत्। क्षोभणं बाह्यतो रक्षेत् पाडनं स्याद् विपर्यये

bhadra prāsādasadṛśau karṇabhadraṃ ca bhājayet| kṣobhaṇaṃ bāhyato rakṣet pāḍanaṃ syād viparyaye

क्षरकं कुम्भकलाशा कपोतं जङ्घया सह। प्रासादस्यानुरूपेण ---

kṣarakaṃ kumbhakalāśā kapotaṃ jaṅghayā saha| prāsādasyānurūpeṇa ---

रुचकश्चतुरश्रः स्यादष्टाश्रिर्वज्र उच्यते। द्विवज्रः षोडशाश्रिश्च प्रतीतो द्विगुणस्ततः

rucakaścaturaśraḥ syādaṣṭāśrirvajra ucyate| dvivajraḥ ṣoḍaśāśriśca pratīto dviguṇastataḥ

मध्यप्रदेशेऽयं स्तम्भो वृत्तो वृत्तः प्रकीर्तितः। अथान्येन प्रकारेण षोढ कुर्वीत मण्डपान्

madhyapradeśe'yaṃ stambho vṛtto vṛttaḥ prakīrtitaḥ| athānyena prakāreṇa ṣoḍha kurvīta maṇḍapān

त्रिपञ्चसप्तनवभिश्चतेक्षणैः उभयसमः। साद्र मध्यक्षणोऽन्येभ्यः सत्र्यंशः सार्ध एव वा

tripañcasaptanavabhiścatekṣaṇaiḥ ubhayasamaḥ| sādra madhyakṣaṇo'nyebhyaḥ satryaṃśaḥ sārdha eva vā

एवमेव प्रकर्तव्यः षड्प्रकारेऽपि मण्डपे। प्रासादगर्भस्यान्तेन स्युस्तद्भित्तिरथापि वा

evameva prakartavyaḥ ṣaḍprakāre'pi maṇḍape| prāsādagarbhasyāntena syustadbhittirathāpi vā

स्तम्भसूत्रस्य मार्गेण क्षणे मण्डपमध्यगे। मूलप्रासादगर्भेण कार्या वा भद्र विस्तृतिः

stambhasūtrasya mārgeṇa kṣaṇe maṇḍapamadhyage| mūlaprāsādagarbheṇa kāryā vā bhadra vistṛtiḥ

शेषाः क्षणा विधातव्या समसंख्याक्षतैर्धरैः। प्रासादच्छादनासाद्भिः सत्र्यंशावापि मण्डपे

śeṣāḥ kṣaṇā vidhātavyā samasaṃkhyākṣatairdharaiḥ| prāsādacchādanāsādbhiḥ satryaṃśāvāpi maṇḍape

सदृशां स समञ्चशद् द्वा--- समतले भवेत्। उच्छ्रायं मण्डपे ब्रूमः प्रकारेणापरेण च

sadṛśāṃ sa samañcaśad dvā--- samatale bhavet| ucchrāyaṃ maṇḍape brūmaḥ prakāreṇāpareṇa ca

तलार्धं पदमध्येया --- यस्य विहितः शुभः। प्रासादे दशधा भक्ते चतुःपञ्चकरे समा

talārdhaṃ padamadhyeyā --- yasya vihitaḥ śubhaḥ| prāsāde daśadhā bhakte catuḥpañcakare samā

नव्यंश मण्डपंस्यादुत्तरपट्टयोर्द्वयोः। षड्युट्सूहस्तेत्वष्टांशं सप्तभागे न वास्तके

navyaṃśa maṇḍapaṃsyāduttarapaṭṭayordvayoḥ| ṣaḍyuṭsūhastetvaṣṭāṃśaṃ saptabhāge na vāstake

दशैकादशके षट्स्युः सार्धभागासु संख्यया। त्रयोदशक --- हस्तयोः सार्धपञ्चकम्

daśaikādaśake ṣaṭsyuḥ sārdhabhāgāsu saṃkhyayā| trayodaśaka --- hastayoḥ sārdhapañcakam

सपादाः पञ्चभागाः स्युश्चतुर्दश करे पुनः। तदूर्ध्वं विंशतिं यावदुच्छ्रितिः पञ्चभागिकी

sapādāḥ pañcabhāgāḥ syuścaturdaśa kare punaḥ| tadūrdhvaṃ viṃśatiṃ yāvaducchritiḥ pañcabhāgikī

संसृता व्यतिरिक्तव्या त यथा वापि प्रकल्पयेत्। शुकनासस्य यः स्तम्भः स्तम्भो यो मण्डपस्य च

saṃsṛtā vyatiriktavyā ta yathā vāpi prakalpayet| śukanāsasya yaḥ stambhaḥ stambho yo maṇḍapasya ca

मिथः श्लिष्टावपि व्यक्तौ यत्र तौ संश्रितौ हसः। प्रासादकोणस्तम्भो य ग्रस्तास्ते ग्रस्तमण्डपा

mithaḥ śliṣṭāvapi vyaktau yatra tau saṃśritau hasaḥ| prāsādakoṇastambho ya grastāste grastamaṇḍapā

निर्गता व्यतिरिक्ताः स्युश्चतुर्भद्र विभूषिताः। तलपट्टाञ्छौकनासाव्यातले भूमिरङ्गिका

nirgatā vyatiriktāḥ syuścaturbhadra vibhūṣitāḥ| talapaṭṭāñchaukanāsāvyātale bhūmiraṅgikā

तलपट्टमधस्तस्या मण्डपानां नियोजयेत्। एवं परं परं कुर्यान्निम्नान्निम्नतरं बुधः

talapaṭṭamadhastasyā maṇḍapānāṃ niyojayet| evaṃ paraṃ paraṃ kuryānnimnānnimnataraṃ budhaḥ

सममेवाथवा कुर्यात् प्रासादतलमानतः। ध्रुवादिनाम्नां श्रीकूटः प्रवृत्तानां तथैव च

samamevāthavā kuryāt prāsādatalamānataḥ| dhruvādināmnāṃ śrīkūṭaḥ pravṛttānāṃ tathaiva ca

रुचकप्रभृतीनां च या संज्ञा या विभक्तयः। मण्डपेष्वपि ता ज्ञेया तत्सम्बन्धेषु नान्यथा

rucakaprabhṛtīnāṃ ca yā saṃjñā yā vibhaktayaḥ| maṇḍapeṣvapi tā jñeyā tatsambandheṣu nānyathā

देवालयोत्सवार्थाय विमानानि पृथक्पृथक्। मण्डपादि समाख्यातादूर्ध्वं स्युः सप्तविंशतेः

devālayotsavārthāya vimānāni pṛthakpṛthak| maṇḍapādi samākhyātādūrdhvaṃ syuḥ saptaviṃśateḥ

देवयात्रानिमित्तानि तथैव परिकल्पयेत्। चतुःषष्टेरप्यधिकाः स्तम्भाः स्युः पदसंख्यया

devayātrānimittāni tathaiva parikalpayet| catuḥṣaṣṭerapyadhikāḥ stambhāḥ syuḥ padasaṃkhyayā

प्रासादाङ्गानि --- स्युस्तत्क्षणान्मण्डपेन च। संवास्तुपदं संबुद्ध्या कर्तव्यो विषमैः क्षणैः

prāsādāṅgāni --- syustatkṣaṇānmaṇḍapena ca| saṃvāstupadaṃ saṃbuddhyā kartavyo viṣamaiḥ kṣaṇaiḥ

न दोषो जायते तत्र शिल्पीच्छतेऽत्र कारणम्। अथ दारुकलां ब्रूमः --- मण्डपसंश्रयाम्

na doṣo jāyate tatra śilpīcchate'tra kāraṇam| atha dārukalāṃ brūmaḥ --- maṇḍapasaṃśrayām

यादृक् समतलं तत्र विभागस्तादृगुच्यते। प्रासादस्य विभागेन राजसेनं तु भागिकम्

yādṛk samatalaṃ tatra vibhāgastādṛgucyate| prāsādasya vibhāgena rājasenaṃ tu bhāgikam

वेदी भागद्वयं ज्ञेया द्वौ भागौ मत्तवारणम्। चन्द्रा वलोकनं तद्वद्विधातव्यं द्विभागिकाम्

vedī bhāgadvayaṃ jñeyā dvau bhāgau mattavāraṇam| candrā valokanaṃ tadvadvidhātavyaṃ dvibhāgikām

पट्टो भवति भागार्धमर्धभागिकमासनम्। कूटस्तम्भं तु भागेन सपादेन प्रकल्पयेत्

paṭṭo bhavati bhāgārdhamardhabhāgikamāsanam| kūṭastambhaṃ tu bhāgena sapādena prakalpayet

शीर्षकं भरणं चैव सपाद भागमिष्यते। एतत्समतले कार्यं विषमोऽपि क्वचिद्भवेत्

śīrṣakaṃ bharaṇaṃ caiva sapāda bhāgamiṣyate| etatsamatale kāryaṃ viṣamo'pi kvacidbhavet

पट्टिर्भागिकी विधातव्या प्रकारेणापरेण च। अधस्तादूर्ध्वपट्टस्य तलपट्टस्य चोर्ध्वतः

paṭṭirbhāgikī vidhātavyā prakāreṇāpareṇa ca| adhastādūrdhvapaṭṭasya talapaṭṭasya cordhvataḥ

पदे त्रिभागमध्ये वा कार्या चन्द्रा वलोकने। तदधस्ताद्विधातव्यो विभागः पञ्चभिः पदैः

pade tribhāgamadhye vā kāryā candrā valokane| tadadhastādvidhātavyo vibhāgaḥ pañcabhiḥ padaiḥ

भागिकं राजसेनं स्याद्वेदिकापि द्विभागिकी। मत्तवारणकं कार्यं भागद्वितयसंमितम्

bhāgikaṃ rājasenaṃ syādvedikāpi dvibhāgikī| mattavāraṇakaṃ kāryaṃ bhāgadvitayasaṃmitam

दशभक्तेऽथवा कार्या चतुर्भिश्चन्द्र लोकना। भागद्वयेन वेदी च तत्समं मत्तवारणम्

daśabhakte'thavā kāryā caturbhiścandra lokanā| bhāgadvayena vedī ca tatsamaṃ mattavāraṇam

भागेन रूपहारस्तु भागेनैकेन कण्ठिका। मत्तवारणपातश्च त्र्यंशहीनैकभागिकः

bhāgena rūpahārastu bhāgenaikena kaṇṭhikā| mattavāraṇapātaśca tryaṃśahīnaikabhāgikaḥ

भागार्धेनाथवा पातस्तयोर्मध्ये च मध्यमः। कूटागारेष्विदं मानमिदं चासनपट्टके

bhāgārdhenāthavā pātastayormadhye ca madhyamaḥ| kūṭāgāreṣvidaṃ mānamidaṃ cāsanapaṭṭake

भागद्वितयविस्तारमासनं परिकल्पयेत्। पिण्डो भागद्विकं तस्य त्र्यंशोना मत्तवारणा

bhāgadvitayavistāramāsanaṃ parikalpayet| piṇḍo bhāgadvikaṃ tasya tryaṃśonā mattavāraṇā

वेद्यां पिण्डः सपट्टः स्यात्कूटागारे तथैव च। राजसेनस्य पिण्डस्तु कूटागारसमो भवेत्

vedyāṃ piṇḍaḥ sapaṭṭaḥ syātkūṭāgāre tathaiva ca| rājasenasya piṇḍastu kūṭāgārasamo bhavet

कुम्भिकापि च तत्पिण्डा चोदरूर्ध्वतयासनम्। विद्यात्सशिरःस्तम्भः कूटकं ---

kumbhikāpi ca tatpiṇḍā codarūrdhvatayāsanam| vidyātsaśiraḥstambhaḥ kūṭakaṃ ---

राजसेनसमा कुम्भी जङ्घा वेदिसमा भवेत्। एवमेतत्त्रिधा प्रोक्तं सूर्पच्छाद्यमथोच्यते

rājasenasamā kumbhī jaṅghā vedisamā bhavet| evametattridhā proktaṃ sūrpacchādyamathocyate

अधःपट्टोर्ध्वपट्टान्तं पञ्चधा प्रविभाजयेत्। उभाभ्यां वा त्रिभिर्वापि भजे निगतिस्तु सायते

adhaḥpaṭṭordhvapaṭṭāntaṃ pañcadhā pravibhājayet| ubhābhyāṃ vā tribhirvāpi bhaje nigatistu sāyate

--- पट्टसमोऽथ त्रयोदशविभाजिते। शूर्पभागं त्यजेदूर्ध्वं घटना द्वादशांशिका

--- paṭṭasamo'tha trayodaśavibhājite| śūrpabhāgaṃ tyajedūrdhvaṃ ghaṭanā dvādaśāṃśikā

कुर्यान्निपातं शूर्पस्य पञ्चभागमथापि वा। दण्डकैर्भूषयेच्छूर्पं मध्ये दण्डं विवर्जयेत्

kuryānnipātaṃ śūrpasya pañcabhāgamathāpi vā| daṇḍakairbhūṣayecchūrpaṃ madhye daṇḍaṃ vivarjayet

मध्ये च स्तम्भिका वेद्या मत्तवारणकस्य च। भागेन पट्टपिण्डस्तु सपादेनाथवा भवेत्

madhye ca stambhikā vedyā mattavāraṇakasya ca| bhāgena paṭṭapiṇḍastu sapādenāthavā bhavet

पृथुत्वं स्यात्स षड्भागपिण्डतुल्यं तु पट्टके। स्तम्भः पट्टसमः कार्यः शीर्षकं त्रिगुणं ततः

pṛthutvaṃ syātsa ṣaḍbhāgapiṇḍatulyaṃ tu paṭṭake| stambhaḥ paṭṭasamaḥ kāryaḥ śīrṣakaṃ triguṇaṃ tataḥ

स्तम्भादप्यधिका कूटी हीरकादपि पट्टकः। बाहापट्टवदुच्छ्रायः शुकनासस्य पट्टके

stambhādapyadhikā kūṭī hīrakādapi paṭṭakaḥ| bāhāpaṭṭavaducchrāyaḥ śukanāsasya paṭṭake

पट्टपिण्डोच्छ्रिता वेदी यद्वा पट्टाधिका भवेत्। मण्डपे स्यात्तुलोच्छ्रायो विभागैः प्रमितोऽष्टभिः

paṭṭapiṇḍocchritā vedī yadvā paṭṭādhikā bhavet| maṇḍape syāttulocchrāyo vibhāgaiḥ pramito'ṣṭabhiḥ

स्थलप्रासादतुल्यो वा पातस्य च सतोऽपि वा। निम्नोन्नतं छादयेच्च छेदिकायोगतो बुधः

sthalaprāsādatulyo vā pātasya ca sato'pi vā| nimnonnataṃ chādayecca chedikāyogato budhaḥ

कण्ठकश्चे --- कार्थेन विधातव्यो विचक्षणैः। छेदिकायोगतो मध्ये स्तम्भाः स्युर्बाह्यतोऽधिकाः

kaṇṭhakaśce --- kārthena vidhātavyo vicakṣaṇaiḥ| chedikāyogato madhye stambhāḥ syurbāhyato'dhikāḥ

पञ्चाशेनाष्टषष्ठेन केशान्तात्सालभञ्जिकाः। रथिकाशालभञ्जीभिः स्थिताभिः पट्टिकोर्ध्वतः

pañcāśenāṣṭaṣaṣṭhena keśāntātsālabhañjikāḥ| rathikāśālabhañjībhiḥ sthitābhiḥ paṭṭikordhvataḥ

मध्ये कराटकं कार्यं मनोज्ञं वा सरोरुहम्। छादयेद्वास---मलं विमानैर्बहुभेदवत्

madhye karāṭakaṃ kāryaṃ manojñaṃ vā saroruham| chādayedvāsa---malaṃ vimānairbahubhedavat

क्षणान्तरेषु रचयेद्दीप्तिकातोरणानि च। अन्यथा वा भवेद्वृत्तं चतुरश्रो यथा क्वचित्

kṣaṇāntareṣu racayeddīptikātoraṇāni ca| anyathā vā bhavedvṛttaṃ caturaśro yathā kvacit

गजतालुयुतः पट्टस्योर्ध्वमष्टाश्रिरेव वा। कुर्वीत मध्ये चाष्टाश्रिबाह्यतः पङ्क्तयस्तथा

gajatāluyutaḥ paṭṭasyordhvamaṣṭāśrireva vā| kurvīta madhye cāṣṭāśribāhyataḥ paṅktayastathā

विशेषं छादये ब्रूमः स्तम्भिकासूत्रद्भासयेत्। षोडश द्वादशाष्टौ बा---चतुरोच्छ्रायाः

viśeṣaṃ chādaye brūmaḥ stambhikāsūtradbhāsayet| ṣoḍaśa dvādaśāṣṭau bā---caturocchrāyāḥ

पादान्यदूषर्यत् शिल्पीभवेक्षणवशात् सदा। त्रयोविंशतिधा भाज्यमन्तरं पट्टघण्टयोः

pādānyadūṣaryat śilpībhavekṣaṇavaśāt sadā| trayoviṃśatidhā bhājyamantaraṃ paṭṭaghaṇṭayoḥ

घण्टादूर्ध्वं पद्मपत्री सार्धभागसमुच्छ्रिता। उच्छ्रिता सार्धभागेन तदूर्ध्वं दृट्टरी भवेत्

ghaṇṭādūrdhvaṃ padmapatrī sārdhabhāgasamucchritā| ucchritā sārdhabhāgena tadūrdhvaṃ dṛṭṭarī bhavet

कपोता ग्राससंयुक्ताः सार्धभागसमुच्छ्रिताः। कण्ठकस्तु द्विभागः स्यादमरस्तु द्विभागिका

kapotā grāsasaṃyuktāḥ sārdhabhāgasamucchritāḥ| kaṇṭhakastu dvibhāgaḥ syādamarastu dvibhāgikā

भागद्वयं विनिष्क्रान्तं त्रिभागे गजतालुके। दत्ताभागानुच्छितकोसलं भागं च धालिका भवेत्

bhāgadvayaṃ viniṣkrāntaṃ tribhāge gajatāluke| dattābhāgānucchitakosalaṃ bhāgaṃ ca dhālikā bhavet

भागद्वयं द्वितीयं च तृतीयं च द्विभागिकम्। तस्योपरिष्टात्कर्तव्या वलिन्यार्धभागिका

bhāgadvayaṃ dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca dvibhāgikam| tasyopariṣṭātkartavyā valinyārdhabhāgikā

निर्गमः सूत्रमार्गेण एकैकस्य स्वमानतः। --- गर्भकोणः स्यात्पक्ष्मपत्र्याश्च मस्तमे

nirgamaḥ sūtramārgeṇa ekaikasya svamānataḥ| --- garbhakoṇaḥ syātpakṣmapatryāśca mastame

विमृश्य सूत्रधारो वा निर्गमं कल्पयेत् स्वयम्। समैर्भागैश्च पत्रैश्च विकटैः पद्मपत्रकैः

vimṛśya sūtradhāro vā nirgamaṃ kalpayet svayam| samairbhāgaiśca patraiśca vikaṭaiḥ padmapatrakaiḥ

हस्तितुण्डैर्वरालैश्च शालभञ्जीभिरण्डकैः। भल्लिकातोरणैश्चैव भूषणीया चतुष्किका

hastituṇḍairvarālaiśca śālabhañjībhiraṇḍakaiḥ| bhallikātoraṇaiścaiva bhūṣaṇīyā catuṣkikā

खेचरैर्माल्यबन्धैश्च नानाकर्मवितानिभिः। मन्दारकैः शुक्तिभिर्वा पद्मैर्वा नागपाशकैः

khecarairmālyabandhaiśca nānākarmavitānibhiḥ| mandārakaiḥ śuktibhirvā padmairvā nāgapāśakaiḥ

मण्डपं छादयेत्प्राज्ञो बाह्यतस्त्वभिधीयते। द्विगुणा मौलिकद्वारात्पादोनद्विगुणं क्वचित्

maṇḍapaṃ chādayetprājño bāhyatastvabhidhīyate| dviguṇā maulikadvārātpādonadviguṇaṃ kvacit

सार्धभागमितं यद्वा त्र्यंशोनं द्विगुणं क्वचित्। क्वापि त्र्यंशाधिकं कार्यं चतुर्द्वारं मण्डपे

sārdhabhāgamitaṃ yadvā tryaṃśonaṃ dviguṇaṃ kvacit| kvāpi tryaṃśādhikaṃ kāryaṃ caturdvāraṃ maṇḍape

द्वारे कार्यौ प्रतीहारौ भल्लिका तोरणास्तथा। स्तम्भयोश्च वरालौ द्वौ शालभञ्जिकया सह

dvāre kāryau pratīhārau bhallikā toraṇāstathā| stambhayośca varālau dvau śālabhañjikayā saha

100

प्राग्ग्रीवं भद्र भद्रं च रथिका वेदिका बहिः। मण्डपे वरकस्योर्ध्वमधस्ताच्छिखरस्य च

prāggrīvaṃ bhadra bhadraṃ ca rathikā vedikā bahiḥ| maṇḍape varakasyordhvamadhastācchikharasya ca

101

भागार्धआं छेदपट्टः स्याच्छेषं कुर्वीत संवृति। शिखरा त्र्यंशयुग्मेन पादोन वा कारयेत्

bhāgārdhaāṃ chedapaṭṭaḥ syāccheṣaṃ kurvīta saṃvṛti| śikharā tryaṃśayugmena pādona vā kārayet

102

प्रासादे शुकनासं तु सन्तु सम्भ्रमेऽथवा। मण्डपस्योदयः स्वस्मादधस्तादथवा भवेत्

prāsāde śukanāsaṃ tu santu sambhrame'thavā| maṇḍapasyodayaḥ svasmādadhastādathavā bhavet

103

वामनाद्या अनन्तान्ताः प्राक्प्रोक्ता ये दशोपयेः। कर्तव्यो मध्यतस्तेषामुदयः कोपि मण्डपे

vāmanādyā anantāntāḥ prākproktā ye daśopayeḥ| kartavyo madhyatasteṣāmudayaḥ kopi maṇḍape

104

प्रविभज्योदयं त्रेधा घण्टां भागेन कारयेत्। तत्त्रिभागेन तिलकस्तिलकार्धेन फंसना

pravibhajyodayaṃ tredhā ghaṇṭāṃ bhāgena kārayet| tattribhāgena tilakastilakārdhena phaṃsanā

105

क्रमैस्त्रिभिः पञ्चभिर्वा शूर्पैर्निर्माणमिष्यते। स्कन्धछाद्यवासने वामेषा सवणोदिता

kramaistribhiḥ pañcabhirvā śūrpairnirmāṇamiṣyate| skandhachādyavāsane vāmeṣā savaṇoditā

106

शोभां भद्रे षु कर्णेषु यथायोगं प्रकल्पयेत्। वीथीभिश्चन्द्र शालाभिः सिंहकर्णैश्च शोभनैः

śobhāṃ bhadre ṣu karṇeṣu yathāyogaṃ prakalpayet| vīthībhiścandra śālābhiḥ siṃhakarṇaiśca śobhanaiḥ

107

रथिकाभिर्वरालैश्च तिलकैश्चारुदर्शनैः। शुकनासैर्गजैः सिंहैरन्यैरित्येवमादिभिः

rathikābhirvarālaiśca tilakaiścārudarśanaiḥ| śukanāsairgajaiḥ siṃhairanyairityevamādibhiḥ

108

कर्मप्रकारैः कर्तव्या मण्डपे भूषणक्रिया। त्रिविधैरथवा कूटैः सङ्घटैः कक्षकूटकैः

karmaprakāraiḥ kartavyā maṇḍape bhūṣaṇakriyā| trividhairathavā kūṭaiḥ saṅghaṭaiḥ kakṣakūṭakaiḥ

109

तिलकैर्वा तमङ्गैर्वा खुरच्छाद्यैः सघट्टकैः। शृङ्गादिइः! प्रभेदैश्च कार्या मण्डपसंवृतिः

tilakairvā tamaṅgairvā khuracchādyaiḥ saghaṭṭakaiḥ| śṛṅgādiiḥ! prabhedaiśca kāryā maṇḍapasaṃvṛtiḥ

110

शुकनासोच्छ्रितेरूर्ध्वं न कार्या मण्डपोच्छ्रितिः। अधस्ताद्यत्र या प्रोक्ता कर्तव्या सा त्वशङ्कितैः

śukanāsocchriterūrdhvaṃ na kāryā maṇḍapocchritiḥ| adhastādyatra yā proktā kartavyā sā tvaśaṅkitaiḥ

111

वलभ्यां शुकनासान्ता कर्तव्या मण्डपोच्छ्रितिः। मण्डपः शुकनासान्तं योग्रासकुलम्

valabhyāṃ śukanāsāntā kartavyā maṇḍapocchritiḥ| maṇḍapaḥ śukanāsāntaṃ yogrāsakulam

112

न च तत्पुरमध्ये तु यत्र सा मण्डपोच्छ्रितिः। स पुत्रयस्तबन्धवतस्य तयः कर्तकारकै

na ca tatpuramadhye tu yatra sā maṇḍapocchritiḥ| sa putrayastabandhavatasya tayaḥ kartakārakai

113

हीनाधिकप्रमाणेषु दूविष्ठेषु वास्तुषु। द्र व्यैर्वाधिकप्रमाणेषु स्युरनर्थाः पदे पदे। ऋद्धिः पुरस्य न भवेत्स्यात्पुराधिपतेर्भयम्

hīnādhikapramāṇeṣu dūviṣṭheṣu vāstuṣu| dra vyairvādhikapramāṇeṣu syuranarthāḥ pade pade| ṛddhiḥ purasya na bhavetsyātpurādhipaterbhayam

114

कॢप्तैरेवं मण्डपैः सुप्रमाणैर्लक्ष्मोपेतैः सद्विधानेन कर्तुः। ऋद्धिः सिद्धिः कारकस्यापि लोके क्षेमं च स्याद्भूमिभर्तुर्जयश्च

kḷptairevaṃ maṇḍapaiḥ supramāṇairlakṣmopetaiḥ sadvidhānena kartuḥ| ṛddhiḥ siddhiḥ kārakasyāpi loke kṣemaṃ ca syādbhūmibharturjayaśca

अथ जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः

त्रिदशागारभूत्यर्थं भूषाहेतोः पुरस्य तु। भुक्तये मुक्तये पुंसां सर्वकालं च शान्तये

tridaśāgārabhūtyarthaṃ bhūṣāhetoḥ purasya tu| bhuktaye muktaye puṃsāṃ sarvakālaṃ ca śāntaye

निवासहेतोर्देवानां चतुर्वर्गस्य सिद्धये। मनस्विनां च कीर्त्यायुर्यशस्सम्प्राप्तये नृणाम्

nivāsahetordevānāṃ caturvargasya siddhaye| manasvināṃ ca kīrtyāyuryaśassamprāptaye nṛṇām

जगतीनामथ ब्रूमो लक्षणं विस्तरादिह। प्रासादं लिङ्गमित्याहुस्त्रिगल्लयनाद्यतः

jagatīnāmatha brūmo lakṣaṇaṃ vistarādiha| prāsādaṃ liṅgamityāhustrigallayanādyataḥ

ततस्तदाधारतया जगती पीठिका मता। आकारविस्तृतायामानुच्छ्रायं ते क्रिया

tatastadādhāratayā jagatī pīṭhikā matā| ākāravistṛtāyāmānucchrāyaṃ te kriyā

विना तमङ्गप्रत्यङ्गा कल्पना नापि --- क्रमम्। विभक्तिं तिलकन्दानां भद्र विस्तारनिर्गमम्

vinā tamaṅgapratyaṅgā kalpanā nāpi --- kramam| vibhaktiṃ tilakandānāṃ bhadra vistāranirgamam

जलाधारप्रदोश्च प्रवेशं निर्गमोद्गमम्। मानसंख्यां च शालानां संस्थानोन्मानलक्षणम्

jalādhārapradośca praveśaṃ nirgamodgamam| mānasaṃkhyāṃ ca śālānāṃ saṃsthānonmānalakṣaṇam

परिक्रमं तमेवासां संज्ञां च त्रिविधामपि। षट्प्रकारत्वमे वासां सम्भवस्य च कारणम्

parikramaṃ tamevāsāṃ saṃjñāṃ ca trividhāmapi| ṣaṭprakāratvame vāsāṃ sambhavasya ca kāraṇam

मूलशालापरिच्छित्तिं परिक्रमविनिर्गमम्। सञ्चयद्वारसोपानमुण्डिकामण्डसम्भवान्

mūlaśālāparicchittiṃ parikramavinirgamam| sañcayadvārasopānamuṇḍikāmaṇḍasambhavān

द्वित्र्यादिदेवताधिष्ण्याज्जगतीस्तोरणानि च। युक्तानि लक्षणैः सर्वैर्यथावत्सम्प्रचक्ष्महे

dvitryādidevatādhiṣṇyājjagatīstoraṇāni ca| yuktāni lakṣaṇaiḥ sarvairyathāvatsampracakṣmahe

चतुरश्रा समा शस्ता मनोज्ञा सर्वतःप्लवा। अंशप्रगूढदिग्भागा प्रासादानुगता शुभा

caturaśrā samā śastā manojñā sarvataḥplavā| aṃśapragūḍhadigbhāgā prāsādānugatā śubhā

चतुरश्रायता यद्वा वृत्ता वृत्तायता तथा। अष्टाश्रिर्वा विधातव्या सा संशोध्यादितः क्षितिम्

caturaśrāyatā yadvā vṛttā vṛttāyatā tathā| aṣṭāśrirvā vidhātavyā sā saṃśodhyāditaḥ kṣitim

निरूप्य त्रिदशागारं संस्थानोन्मानलक्षणैः। तदाकारवतीं पार्श्वे जगतीं तस्य योजयेत्

nirūpya tridaśāgāraṃ saṃsthānonmānalakṣaṇaiḥ| tadākāravatīṃ pārśve jagatīṃ tasya yojayet

कनीयसी मध्यमा च ज्येष्ठा चेति त्रिधैव सा। कनीयः प्रभृतिष्वेताः प्रासादेषु नियोजयेत्

kanīyasī madhyamā ca jyeṣṭhā ceti tridhaiva sā| kanīyaḥ prabhṛtiṣvetāḥ prāsādeṣu niyojayet

जगत्यो भ्ररमणीभिः स्फारौकद्वित्रिस्त्रिभिः क्रमात्। नानाशातिशान्तिन्यकनिष्ठाद्या मनोरमाः

jagatyo bhraramaṇībhiḥ sphāraukadvitristribhiḥ kramāt| nānāśātiśāntinyakaniṣṭhādyā manoramāḥ

प्रासादस्यानुरूपेण साङ्गोपाङ्गादिसंख्यया। शालास्तासां मताः कर्म प्रोच्यते सामुदायिकम्

prāsādasyānurūpeṇa sāṅgopāṅgādisaṃkhyayā| śālāstāsāṃ matāḥ karma procyate sāmudāyikam

श्री आ द्वादशकरादूर्ध्वमोर्ध्वा विंशतिहस्ततः। शालात्रिभागं तुर्यांशः स्याद्वा द्वात्रिंशतः पुनः

śrī ā dvādaśakarādūrdhvamordhvā viṃśatihastataḥ| śālātribhāgaṃ turyāṃśaḥ syādvā dvātriṃśataḥ punaḥ

आसनार्धात्तु पञ्चाशच्छाला प्रासादतो भवेत्। बहुदेवकुला या तु प्रासादस्यानुसारतः

āsanārdhāttu pañcāśacchālā prāsādato bhavet| bahudevakulā yā tu prāsādasyānusārataḥ

ब्रूमः प्रकाराञ्शालानां यथायोगमिहाधुना। कर्णोद्भवा भ्रमोच्छा च भद्र जा गर्भसम्भवा

brūmaḥ prakārāñśālānāṃ yathāyogamihādhunā| karṇodbhavā bhramocchā ca bhadra jā garbhasambhavā

मध्यजा पार्श्वजा चेति भेदास्तासां भवन्ति षट्। विस्तारायामतोस्यभिः कर्णजा पूर्वमारिणा

madhyajā pārśvajā ceti bhedāstāsāṃ bhavanti ṣaṭ| vistārāyāmatosyabhiḥ karṇajā pūrvamāriṇā

भ्रमजा तत्प्रमाणेन --- पादेन वेष्टिता। भद्र जा कर्णजातीया सार्धायामा प्रकीर्तिता

bhramajā tatpramāṇena --- pādena veṣṭitā| bhadra jā karṇajātīyā sārdhāyāmā prakīrtitā

गर्भजा मध्यजा चेति कर्णजायतसम्मिते। पार्श्वजा भ्रमजायामा स्थानं तासामथोच्यते

garbhajā madhyajā ceti karṇajāyatasammite| pārśvajā bhramajāyāmā sthānaṃ tāsāmathocyate

कर्णेषु कर्णजा ख्याता भ्रमजा च परिभ्रमे। भद्रे षु भद्र जा ज्ञेया त्रयमध्ये च गर्भजा

karṇeṣu karṇajā khyātā bhramajā ca paribhrame| bhadre ṣu bhadra jā jñeyā trayamadhye ca garbhajā

मध्ये व्यवस्थिता या तु पञ्चानां मध्यजा तु सा। पार्श्वसंस्थानश्चतस्रो यास्तासां शान्ताः पार्श्वद्वये स्मृताः

madhye vyavasthitā yā tu pañcānāṃ madhyajā tu sā| pārśvasaṃsthānaścatasro yāstāsāṃ śāntāḥ pārśvadvaye smṛtāḥ

पार्श्वद्वयं स्युः कर्णानां --- स्ता अपि च पार्श्वजाः। प्रासादविस्तृतेरर्धं विधातव्या भ्रमन्तिका

pārśvadvayaṃ syuḥ karṇānāṃ --- stā api ca pārśvajāḥ| prāsādavistṛterardhaṃ vidhātavyā bhramantikā

पदवृद्धतिबाह्यस्याः कन्दा दिक्षु --- च। सुरसद्मानुसारेण कुर्यादष्टौ विचक्षणः

padavṛddhatibāhyasyāḥ kandā dikṣu --- ca| surasadmānusāreṇa kuryādaṣṭau vicakṣaṇaḥ

आरभ्य भद्र मालत्या युआवत्त्रिंशमत्रिकाम्। नवाण्डकाया यावत्स्यादेकत्रिंशत्तमे क्रमात्

ārabhya bhadra mālatyā yuāvattriṃśamatrikām| navāṇḍakāyā yāvatsyādekatriṃśattame kramāt

शालाकन्दाः स्मृतास्तासां चतुर्वर्गविभाजिताः। चतुष्पदा तत्र सास्या स्याद्द्वादशपदो भ्रमः

śālākandāḥ smṛtāstāsāṃ caturvargavibhājitāḥ| catuṣpadā tatra sāsyā syāddvādaśapado bhramaḥ

क्रमेणानेन कर्तव्यं शालाकन्दनिवेशतः। तदूर्ध्वं तु भ्रमो नास्ति शालागणविभाजने

krameṇānena kartavyaṃ śālākandaniveśataḥ| tadūrdhvaṃ tu bhramo nāsti śālāgaṇavibhājane

रुद्रा द् भ्रमोऽयं न पुनः कर्णनिर्गमधारिणाम्। रुचकस्येव कर्तव्यः कर्णदेशात्परिक्रमः

rudrā d bhramo'yaṃ na punaḥ karṇanirgamadhāriṇām| rucakasyeva kartavyaḥ karṇadeśātparikramaḥ

शालानुसारतो भद्रे विस्तारैः कन्दकाद्बहिः। कर्तव्यो निर्गमस्तत्र बुधैः पदचतुष्टयम्

śālānusārato bhadre vistāraiḥ kandakādbahiḥ| kartavyo nirgamastatra budhaiḥ padacatuṣṭayam

उदकान्तरविस्तारो भागेनार्धेन वा क्वचित्। प्रजाङ्गस्य विधातव्यं क्षोभणं च पदद्वयम्

udakāntaravistāro bhāgenārdhena vā kvacit| prajāṅgasya vidhātavyaṃ kṣobhaṇaṃ ca padadvayam

प्रासादस्य च विस्तारं दत्त्वाग्रे सलिलान्तरम्। गण्डौ तत्सूत्रगौ कार्यौ भ्रमाद्द्विपदनिर्गतौ

prāsādasya ca vistāraṃ dattvāgre salilāntaram| gaṇḍau tatsūtragau kāryau bhramāddvipadanirgatau

प्रासादानां तु विस्तृत्या स्युरेकद्वित्रिनिघ्नया। कर्णाद्विनिस्सृतौ गण्डौ ज्येष्ठमध्यकनीयसा

prāsādānāṃ tu vistṛtyā syurekadvitrinighnayā| karṇādvinissṛtau gaṇḍau jyeṣṭhamadhyakanīyasā

भवग्रे सुण्डिकाः कार्याः कर्णशालाविनिर्गमः। मालासोपानसंयुत्त प्रतीहारसमाकुलाः

bhavagre suṇḍikāḥ kāryāḥ karṇaśālāvinirgamaḥ| mālāsopānasaṃyutta pratīhārasamākulāḥ

प्रतोली चाग्रतः कार्या सपटो --र्गला दृढा। ब्रूमोऽथ जगतीपीठं तत्कुर्यादेकहस्तके

pratolī cāgrataḥ kāryā sapaṭo --rgalā dṛḍhā| brūmo'tha jagatīpīṭhaṃ tatkuryādekahastake

प्रासादे विस्तृतेस्तुल्यसमुत्सेधे विचक्षणः। द्विहस्तके तु पादोनं त्र्यंशहीनं त्रिहस्तकम्

prāsāde vistṛtestulyasamutsedhe vicakṣaṇaḥ| dvihastake tu pādonaṃ tryaṃśahīnaṃ trihastakam

चतुर्हस्ते तु कर्तव्ये सार्धहस्तद्वयोच्छ्रितम्। चतुरिष्टा त्रया च --- द्वादशहस्तकम्

caturhaste tu kartavye sārdhahastadvayocchritam| caturiṣṭā trayā ca --- dvādaśahastakam

कनीयोमध्यमज्येष्ठानुदयान् कल्पयेत् क्रमात्। अर्धं वा कर्णशालायाः पादोनं वाथ तत्समम्

kanīyomadhyamajyeṣṭhānudayān kalpayet kramāt| ardhaṃ vā karṇaśālāyāḥ pādonaṃ vātha tatsamam

अनेन च प्रकारेण ज्येष्ठमध्यमयोरपि। प्रासादयोर्जगत्युच्चा कर्णप्रासादमानतः

anena ca prakāreṇa jyeṣṭhamadhyamayorapi| prāsādayorjagatyuccā karṇaprāsādamānataḥ

पीठस्य यः समुत्सेधा --- तं विभाजयेत्। भागेन खुरकं कुर्याद्भागेनैकेन वर्त्मना

pīṭhasya yaḥ samutsedhā --- taṃ vibhājayet| bhāgena khurakaṃ kuryādbhāgenaikena vartmanā

कुम्भस्य खुरका भागं द्विभागं कुम्भकं तथा। कलशं भागिकोत्सेधं तथैवान्तरपत्रकम्

kumbhasya khurakā bhāgaṃ dvibhāgaṃ kumbhakaṃ tathā| kalaśaṃ bhāgikotsedhaṃ tathaivāntarapatrakam

वरण्डीं भागिकीं कुर्यात्तथा पट्टं च भागिकम्। जगत्याः खुरकाद्भागं प्रचिशोकोद्भकः सुरः

varaṇḍīṃ bhāgikīṃ kuryāttathā paṭṭaṃ ca bhāgikam| jagatyāḥ khurakādbhāgaṃ praciśokodbhakaḥ suraḥ

पट्टो भागेन सार्धेन प्रतिष्ठाजगतीखुरान्। खुरकारकुम्भकाकिञ्चित्कुम्भका क्षणकस्तथा

paṭṭo bhāgena sārdhena pratiṣṭhājagatīkhurān| khurakārakumbhakākiñcitkumbhakā kṣaṇakastathā

कणकादन्तेरपत्र कपोतालीं तथैव च। पट्टिकानां प्रवेशांश्च नासिकावर्तनास्तथा

kaṇakādanterapatra kapotālīṃ tathaiva ca| paṭṭikānāṃ praveśāṃśca nāsikāvartanāstathā

निम्नोन्नतप्रवेशांश्च विदधीत मनोहरान्। --- धिकाभिर्विचित्राभिः कूटैश्चानेकशेखरैः

nimnonnatapraveśāṃśca vidadhīta manoharān| --- dhikābhirvicitrābhiḥ kūṭaiścānekaśekharaiḥ

सुविभक्ता विधातव्याः शालानां कन्दकामूले। कर्माण्यतिविचित्राणि स्थानस्थानोचितानि तु

suvibhaktā vidhātavyāḥ śālānāṃ kandakāmūle| karmāṇyativicitrāṇi sthānasthānocitāni tu

कुर्यात्पीठेषु शोभार्थं प्रासादानां विचक्षणः। यथा सिंहासनं राज्ञां शोभते मणिदीप्तिभिः

kuryātpīṭheṣu śobhārthaṃ prāsādānāṃ vicakṣaṇaḥ| yathā siṃhāsanaṃ rājñāṃ śobhate maṇidīptibhiḥ

तथा प्रासादराजस्य पीठं कर्मभिरुत्तमैः। पट्टस्योर्ध्वं विधातव्यमुत्कृष्टं राजसेनकम्

tathā prāsādarājasya pīṭhaṃ karmabhiruttamaiḥ| paṭṭasyordhvaṃ vidhātavyamutkṛṣṭaṃ rājasenakam

पुष्पितैः कमलैर्युक्तं शोभितं भारपुत्रकैः। तदर्धं वेदिका देया नानापत्रसमाकुला

puṣpitaiḥ kamalairyuktaṃ śobhitaṃ bhāraputrakaiḥ| tadardhaṃ vedikā deyā nānāpatrasamākulā

रूपं संघटकोपेता ततश्चासमघट्टकः। स्तम्भिकाभिरनेकाभिर्धारयेत्तं समन्वितः

rūpaṃ saṃghaṭakopetā tataścāsamaghaṭṭakaḥ| stambhikābhiranekābhirdhārayettaṃ samanvitaḥ

तस्योपरि विधातव्यं करव्यासनसमुत्तमम्। अन्तरं कर्णशालानां तलपादार्धपट्टयोः

tasyopari vidhātavyaṃ karavyāsanasamuttamam| antaraṃ karṇaśālānāṃ talapādārdhapaṭṭayoḥ

राजसेनयुतां वेदीं तत्त्रिभागेन कारयेत्। वेदिकार्धं त्रिभागं वा तले स्याद्रा जसेनकम्

rājasenayutāṃ vedīṃ tattribhāgena kārayet| vedikārdhaṃ tribhāgaṃ vā tale syādrā jasenakam

कूटारं --- त्रिभागेन वेदेरूर्ध्वं मनोहरम्। करमात्रसमुत्सेधं कर्तव्यं मत्तवारणम्

kūṭāraṃ --- tribhāgena vederūrdhvaṃ manoharam| karamātrasamutsedhaṃ kartavyaṃ mattavāraṇam

सुखलीलाशनार्थं तत्सप्रवेशं सनिर्गमम्। गन्द्रा ग्रे सुकाग्रे च प्रतोल्यग्रे तथैव च। तोरणं त्रिविधं ज्ञेयं कनीयोमध्यमोत्तमम्

sukhalīlāśanārthaṃ tatsapraveśaṃ sanirgamam| gandrā gre sukāgre ca pratolyagre tathaiva ca| toraṇaṃ trividhaṃ jñeyaṃ kanīyomadhyamottamam

इत्थं जगत्यायतनस्य सम्यक्। प्रासादपीठस्य च सम्प्रदिष्टम्। विधानमेतज्जगतीषु नार्त- मन्यथाभिदधाः सह लक्षणानाम्

itthaṃ jagatyāyatanasya samyak| prāsādapīṭhasya ca sampradiṣṭam| vidhānametajjagatīṣu nārta- manyathābhidadhāḥ saha lakṣaṇānām

अथ जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः

वसुधा वसुधारा च वहन्ती च तथापरे। श्रीधरा भद्रि का चैव एकभद्रा द्विभद्रि का

vasudhā vasudhārā ca vahantī ca tathāpare| śrīdharā bhadri kā caiva ekabhadrā dvibhadri kā

त्रिभद्रि का भद्र माला वैमानी भ्रमरावली। स्वस्तिका हरमाला च कुलशीला महीधरी

tribhadri kā bhadra mālā vaimānī bhramarāvalī| svastikā haramālā ca kulaśīlā mahīdharī

मन्दारमालिकानङ्गलेखाथोत्सवमालिका। नागारामा मारभव्या तथा च मकरध्वजा

mandāramālikānaṅgalekhāthotsavamālikā| nāgārāmā mārabhavyā tathā ca makaradhvajā

नन्द्यावर्ता च भूपाला पारिजातकमञ्जरी। चूडामणिप्रभा चैव तथा श्रवणमञ्जरी

nandyāvartā ca bhūpālā pārijātakamañjarī| cūḍāmaṇiprabhā caiva tathā śravaṇamañjarī

विश्वरूपादिकमला तथा त्रैलोक्यसुन्दरी। गन्धर्वबालिका चान्या विद्याधरकुमारिका

viśvarūpādikamalā tathā trailokyasundarī| gandharvabālikā cānyā vidyādharakumārikā

सुभद्रा च समाख्याता तथान्या सिंहपञ्जरा। वज्जपकुरवाद्याः गन्धर्वनगरी तथा

subhadrā ca samākhyātā tathānyā siṃhapañjarā| vajjapakuravādyāḥ gandharvanagarī tathā

तथामरावती ज्ञेया रत्नधूमा च नामतः। त्रिदशेन्द्र सभा चैव तथान्या देवयन्त्रिका

tathāmarāvatī jñeyā ratnadhūmā ca nāmataḥ| tridaśendra sabhā caiva tathānyā devayantrikā

चत्वारिंशद्द्वितीयं स्यादेकोना नामसंख्यया। यमलाम्बरधरा नेत्रा दद्युडाः खण्डिला सिता

catvāriṃśaddvitīyaṃ syādekonā nāmasaṃkhyayā| yamalāmbaradharā netrā dadyuḍāḥ khaṇḍilā sitā

अथातः कथ्यते तासां प्रविभागो यथा यथा। जगतीनां क्रमेणैव शालानां च यथोदितः

athātaḥ kathyate tāsāṃ pravibhāgo yathā yathā| jagatīnāṃ krameṇaiva śālānāṃ ca yathoditaḥ

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षडेते स विभाजिते। समं वा चार्धयुक्ते वा गुणोऽथ मुखायताम्

caturaśrīkṛte kṣetre ṣaḍete sa vibhājite| samaṃ vā cārdhayukte vā guṇo'tha mukhāyatām

मण्डपेनोज्झिते कुर्याज्जगतीमनुसारतः। द्वौ भागौ मध्यदेशे स्यात्प्रासादो भागिको भ्रमः

maṇḍapenojjhite kuryājjagatīmanusārataḥ| dvau bhāgau madhyadeśe syātprāsādo bhāgiko bhramaḥ

कर्णादृशां समुज्य पार्श्वयोरुभयोः पुरः। श्रीखण्डिका विधातव्याः प्रासादमं --- मिमाम्

karṇādṛśāṃ samujya pārśvayorubhayoḥ puraḥ| śrīkhaṇḍikā vidhātavyāḥ prāsādamaṃ --- mimām

मत्तवारणसंयुक्ता प्रतोल्यादिविभूषिता। प्रथमे च समाख्याता जगती वसुधाभिधा

mattavāraṇasaṃyuktā pratolyādivibhūṣitā| prathame ca samākhyātā jagatī vasudhābhidhā

वसुधा वसुधारा स्यात्समायुक्ताग्रशालया। निर्गमः पुरतः कार्यः प्रासादस्य प्रमाणतः

vasudhā vasudhārā syātsamāyuktāgraśālayā| nirgamaḥ purataḥ kāryaḥ prāsādasya pramāṇataḥ

--- विस्तारस्तथा कार्यस्तं चतुर्धा विभाजयेत्। भागिका श्रमणी कार्या शेषशाला द्विभागिका

--- vistārastathā kāryastaṃ caturdhā vibhājayet| bhāgikā śramaṇī kāryā śeṣaśālā dvibhāgikā

सुण्डिका चापि पूर्वोक्तमानेनैवायता भवेत्। वसुधा च पुनः कर्णशालाभ्यां राजसिंहिका

suṇḍikā cāpi pūrvoktamānenaivāyatā bhavet| vasudhā ca punaḥ karṇaśālābhyāṃ rājasiṃhikā

प्रासादार्धेन ते कार्यं कर्णयोरुभयोरपि। स्वमानार्धेन च तयोर्भ्रमणीं परिकल्पयेत्

prāsādārdhena te kāryaṃ karṇayorubhayorapi| svamānārdhena ca tayorbhramaṇīṃ parikalpayet

मूलप्रासादविस्तारा कर्तव्या सुण्डिका पुरा। शाला स्याद्वसुधा राजहंसाः पुरो यदा

mūlaprāsādavistārā kartavyā suṇḍikā purā| śālā syādvasudhā rājahaṃsāḥ puro yadā

श्रीधरी सा तदा तस्याः सुरोयद्यन्द्र पूर्ववत् । यदा तु हंसिकास्थाने शाले स्तोऽपरकर्णयोः

śrīdharī sā tadā tasyāḥ suroyadyandra pūrvavat | yadā tu haṃsikāsthāne śāle sto'parakarṇayoḥ

तद्रू पे तत्प्रमाणे च तदा सा भद्रि का भवेत्। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षोडशांशविभाजिते

tadrū pe tatpramāṇe ca tadā sā bhadri kā bhavet| caturaśrīkṛte kṣetre ṣoḍaśāṃśavibhājite

पूर्वोक्तक्रमसम्पन्ने यथाकामं मुखायते। मण्डपायामसंयोगाद्यथाभागं विभाजिते

pūrvoktakramasampanne yathākāmaṃ mukhāyate| maṇḍapāyāmasaṃyogādyathābhāgaṃ vibhājite

मध्ये देवालयः कार्यश्चतुर्वर्गपदान्वितः। बहिर्द्विपदविस्तारो भ्रमस्तस्य समन्ततः

madhye devālayaḥ kāryaścaturvargapadānvitaḥ| bahirdvipadavistāro bhramastasya samantataḥ

कर्णे कर्णे च कर्तव्या द्विपदायामविस्तृता। चतुर्दिशं कर्णशाला या पदिभ्रमणान्विता

karṇe karṇe ca kartavyā dvipadāyāmavistṛtā| caturdiśaṃ karṇaśālā yā padibhramaṇānvitā

पदद्वितयविस्तारा त्रिपदायामसंयुता। पदिका च भ्रमणा कार्या भद्र शालाश्च सुन्दराः

padadvitayavistārā tripadāyāmasaṃyutā| padikā ca bhramaṇā kāryā bhadra śālāśca sundarāḥ

वार्यन्तराणि परितः कुर्यान्मध्येषु शालयोः। पदमेकं प्रविष्टानि तदर्धं विस्तृतानि च

vāryantarāṇi paritaḥ kuryānmadhyeṣu śālayoḥ| padamekaṃ praviṣṭāni tadardhaṃ vistṛtāni ca

शालायाः पृष्ठभद्रे स्यादेकभद्र द्विभद्रि का। कपोकृताभ्यां त्रिभद्रा णि पृष्ठकुक्षिषु

śālāyāḥ pṛṣṭhabhadre syādekabhadra dvibhadri kā| kapokṛtābhyāṃ tribhadrā ṇi pṛṣṭhakukṣiṣu

शालाभिः स्याश्चाथ तिसृभिर्जगती भद्र मालिनी। एकभद्रा दिचतुष्टयम् ।। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते

śālābhiḥ syāścātha tisṛbhirjagatī bhadra mālinī| ekabhadrā dicatuṣṭayam || caturaśrīkṛte kṣetre caturviṃśatibhājite

षड्वर्गलक्षणोपेतो मध्ये कार्यः सुरालयः। देवालयपरितस्त्रिपदः स्यात्परिभ्रमः

ṣaḍvargalakṣaṇopeto madhye kāryaḥ surālayaḥ| devālayaparitastripadaḥ syātparibhramaḥ

ततः शालाविभक्तिश्च कर्तव्या प्रोक्तलक्षणा। पञ्चभागायता मध्ये भूचतुविस्तृता पदैः

tataḥ śālāvibhaktiśca kartavyā proktalakṣaṇā| pañcabhāgāyatā madhye bhūcatuvistṛtā padaiḥ

भद्र शालाश्च कर्तव्यास्तन्मध्ये भागिकभ्रमः। भद्र स्य पार्श्वद्वितये द्विपदायामविस्तृतम्

bhadra śālāśca kartavyāstanmadhye bhāgikabhramaḥ| bhadra sya pārśvadvitaye dvipadāyāmavistṛtam

शालाद्वयं विधातव्यं द्वादशी शत --- भ्रमम्। भागमेकं प्रवेशस्तु तयोः कर्णद्वयोर्भवेत्

śālādvayaṃ vidhātavyaṃ dvādaśī śata --- bhramam| bhāgamekaṃ praveśastu tayoḥ karṇadvayorbhavet

तिस्रस्तिस्रो भवत्येवं शालादिक्षु तिसृष्वपि। षडेवोदकमार्गाश्च कार्या भागार्धनिस्सृताः

tisrastisro bhavatyevaṃ śālādikṣu tisṛṣvapi| ṣaḍevodakamārgāśca kāryā bhāgārdhanissṛtāḥ

भागमेकं प्रविष्टाश्च भवेयुर्दिक्त्रयेऽपि ते। कर्णौ च पुरतः कार्यौ भागद्वितयसम्मितौ

bhāgamekaṃ praviṣṭāśca bhaveyurdiktraye'pi te| karṇau ca purataḥ kāryau bhāgadvitayasammitau

ससुण्डिका विमानोऽयं सुरासुरनरार्चिता। सुण्डिकाग्रे यदेतस्यां शालाप्रासादसंमुखम्

sasuṇḍikā vimāno'yaṃ surāsuranarārcitā| suṇḍikāgre yadetasyāṃ śālāprāsādasaṃmukham

संस्तुता किन्नरैः सिद्धैस्तदा स्याद्भ्रमरावलिः। वक्त्रशालाविहीना तु पार्श्वशालाद्वयान्विता

saṃstutā kinnaraiḥ siddhaistadā syādbhramarāvaliḥ| vaktraśālāvihīnā tu pārśvaśālādvayānvitā

तद्रू पा तत्प्रमाणा या स्वस्तिकी सा प्रकीर्तिता। प्रासादाभिमुखी शाला स्वस्तिक्यामेव चेद्भवेत्

tadrū pā tatpramāṇā yā svastikī sā prakīrtitā| prāsādābhimukhī śālā svastikyāmeva cedbhavet

तदानीं हंसमालति विख्याता जगती भुवि। मुख्यस्य पार्श्वद्वितये भागं वार्यन्तरं यदा

tadānīṃ haṃsamālati vikhyātā jagatī bhuvi| mukhyasya pārśvadvitaye bhāgaṃ vāryantaraṃ yadā

कृत्वा प्रासादयद्रुग्रे भद्र मानेन निर्गमम्। प्रासादसंमितं सूत्रं शालास्तु गलभूषिताः

kṛtvā prāsādayadrugre bhadra mānena nirgamam| prāsādasaṃmitaṃ sūtraṃ śālāstu galabhūṣitāḥ

शुण्डिका तदवस्थे च मुखे स्याच्छालया विना। कुलशैला तदा ज्ञेया हंसमालागमाश्रया

śuṇḍikā tadavasthe ca mukhe syācchālayā vinā| kulaśailā tadā jñeyā haṃsamālāgamāśrayā

सदा महेश्वरस्येष्टा स्कन्दस्य तु विशेषतः। अस्या एव यदा शाला पुरोभद्रे विधीयते

sadā maheśvarasyeṣṭā skandasya tu viśeṣataḥ| asyā eva yadā śālā purobhadre vidhīyate

तदा महीधरी प्रोक्ता महीधरमनःप्रिया। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे साष्टाविंशतिभाजिते

tadā mahīdharī proktā mahīdharamanaḥpriyā| caturaśrīkṛte kṣetre sāṣṭāviṃśatibhājite

चतुःषष्टिपदं मध्ये कुर्याद्देवालयं बुधः। चतुष्पदो भ्रमः कार्यो देवागारस्य सर्वतः

catuḥṣaṣṭipadaṃ madhye kuryāddevālayaṃ budhaḥ| catuṣpado bhramaḥ kāryo devāgārasya sarvataḥ

भ्रमसूत्रस्य कर्णस्था द्विपदायतविस्तृताः। शालाश्चतुस्तस्रः कर्तव्या भागिकभ्रमवेष्टिताः

bhramasūtrasya karṇasthā dvipadāyatavistṛtāḥ| śālāścatustasraḥ kartavyā bhāgikabhramaveṣṭitāḥ

तासां पार्श्वेषु सन्त्यज्य भ्रमाद्भागचतुष्टयम्। शालां कं --- प्रकुर्वीत --- भागायतविस्तृतम्

tāsāṃ pārśveṣu santyajya bhramādbhāgacatuṣṭayam| śālāṃ kaṃ --- prakurvīta --- bhāgāyatavistṛtam

एकभागिकविस्तारः कर्णः स्यात्पार्श्वशालयोः। मध्ये भागे जलाध्वा स्याद्विहाय त्रिदशं वहिः

ekabhāgikavistāraḥ karṇaḥ syātpārśvaśālayoḥ| madhye bhāge jalādhvā syādvihāya tridaśaṃ vahiḥ

द्विभागविस्तृतां तां च कुर्याद्भागत्रयायताम्। अन्तरेण जलाध्वा स्याद्भद्र पार्श्वजलालयोः

dvibhāgavistṛtāṃ tāṃ ca kuryādbhāgatrayāyatām| antareṇa jalādhvā syādbhadra pārśvajalālayoḥ

स च भागार्धमायामात् प्रविष्टस्तावदेव च। कृत्वा तिसृषु दिक्ष्वेवं सुण्डिकाकन्दमध्यतः

sa ca bhāgārdhamāyāmāt praviṣṭastāvadeva ca| kṛtvā tisṛṣu dikṣvevaṃ suṇḍikākandamadhyataḥ

प्रासादार्धसमायामौ सम्यक्तुण्डौ निवेशयेत्। तयोरपि च शाले द्वे भ्रमक्रमविभूषिते

prāsādārdhasamāyāmau samyaktuṇḍau niveśayet| tayorapi ca śāle dve bhramakramavibhūṣite

कार्ये मन्दारशाला स्यादेवं हरमनःप्रिया। सुण्डिकायां यदा तस्याः शाला सम्पद्यते तदा

kārye mandāraśālā syādevaṃ haramanaḥpriyā| suṇḍikāyāṃ yadā tasyāḥ śālā sampadyate tadā

अनङ्गलेखा भवति जगती पार्वतीप्रिया। यत्रास्मिन्नेव विन्यासे मुखशाले विना कृते

anaṅgalekhā bhavati jagatī pārvatīpriyā| yatrāsminneva vinyāse mukhaśāle vinā kṛte

शुण्डिकागण्ड---न्यौ शाला सोपानमालिकाः। मुखशालान्विता सैव यदा नागाङ्गना तदा

śuṇḍikāgaṇḍa---nyau śālā sopānamālikāḥ| mukhaśālānvitā saiva yadā nāgāṅganā tadā

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वात्रिंशद्भागविभाजिते। चतुःषष्टिपदं मध्ये कर्तव्यं सुरमन्दिरम्

caturaśrīkṛte kṣetre dvātriṃśadbhāgavibhājite| catuḥṣaṣṭipadaṃ madhye kartavyaṃ suramandiram

कार्यस्तस्य भ्रमः सम्यक्समन्ताच्च चतुष्पदः। भ्रमन्ती द्विपदायामे शाले तु भ्रमसंयुतौ

kāryastasya bhramaḥ samyaksamantācca catuṣpadaḥ| bhramantī dvipadāyāme śāle tu bhramasaṃyutau

स्वप्रमाणाद्विधातव्ये मध्यगे भद्र कर्णयोः। स्युः षोडशपद्रः कन्दास्तेषु शालाश्चतुष्पदाः

svapramāṇādvidhātavye madhyage bhadra karṇayoḥ| syuḥ ṣoḍaśapadraḥ kandāsteṣu śālāścatuṣpadāḥ

चतुर्ष्वपि च कर्णेषु प्रविष्टा भ्रमजाः पदम्। कर्तव्यं द्विपदायामं भद्र शालायुगं तथा

caturṣvapi ca karṇeṣu praviṣṭā bhramajāḥ padam| kartavyaṃ dvipadāyāmaṃ bhadra śālāyugaṃ tathā

विस्तारात् प्र --- पादोनमन्योन्याभिमिखं भवेत्। आयताद् द्व्यंशविस्तारा पदेनैकेन वेष्टिता

vistārāt pra --- pādonamanyonyābhimikhaṃ bhavet| āyatād dvyaṃśavistārā padenaikena veṣṭitā

भद्र शाला विधातव्या सार्धत्रिपदनिर्गमा। सौम्यानिलीवारुणीषु नैरृतीयाम्ययोरपि

bhadra śālā vidhātavyā sārdhatripadanirgamā| saumyānilīvāruṇīṣu nairṛtīyāmyayorapi

शालास्तिस्रः प्रतिदिशमशालाग्नेय्यायदिना मुरविद्विषः। अस्या एव मुखे शाला यदि तन्मकरध्वजा

śālāstisraḥ pratidiśamaśālāgneyyāyadinā muravidviṣaḥ| asyā eva mukhe śālā yadi tanmakaradhvajā

अमराणां कृतानन्दा कृत्वैनां मोक्षमाप्नुयात्। मुखशालां परित्यज्य यदैकैकाग्रकर्णयोः

amarāṇāṃ kṛtānandā kṛtvaināṃ mokṣamāpnuyāt| mukhaśālāṃ parityajya yadaikaikāgrakarṇayoḥ

शाला प्रदीयते सा स्यान्नन्द्यावर्तयत्यहर्पतेः। विकर्णकन्दधोराग्रे यदास्याः पृष्ठवंशगा

śālā pradīyate sā syānnandyāvartayatyaharpateḥ| vikarṇakandadhorāgre yadāsyāḥ pṛṣṭhavaṃśagā

द्विभागायामविस्तारा शाला भवति शोभना। चतुर्ष्संस्थिता शाला शालायाः संमुखी भवेत्

dvibhāgāyāmavistārā śālā bhavati śobhanā| caturṣsaṃsthitā śālā śālāyāḥ saṃmukhī bhavet

ताम्रमूला तदा ज्ञेयाः ब्रह्मविष्णुहरिप्रिया। यदास्याः पृष्ठवंशस्था हस्तायाम्योत्तरात्तथा

tāmramūlā tadā jñeyāḥ brahmaviṣṇuharipriyā| yadāsyāḥ pṛṣṭhavaṃśasthā hastāyāmyottarāttathā

शाले क्रियेते तदा ज्ञेया पारिजातकमञ्जरी। वारणीचतुष्टःस्थिता शालायाः सम्मुखी भवेत्

śāle kriyete tadā jñeyā pārijātakamañjarī| vāraṇīcatuṣṭaḥsthitā śālāyāḥ sammukhī bhavet

ताम्रयाम्यासौम्यासु शालाः स्युर्यदि वंशगाः। प्रिया स्यात्सर्वदेवानां तदा चूडामणिः प्रभोः

tāmrayāmyāsaumyāsu śālāḥ syuryadi vaṃśagāḥ| priyā syātsarvadevānāṃ tadā cūḍāmaṇiḥ prabhoḥ

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुरश्रः समन्ततः। दशांशः स्यादुभायान्ता मध्ये प्रासादनायकः

caturaśrīkṛte kṣetre caturaśraḥ samantataḥ| daśāṃśaḥ syādubhāyāntā madhye prāsādanāyakaḥ

---पुरतश्चैवं पार्श्वयोरुभयोरपि। भ्रमास्तस्या विधातव्याः --- पञ्चभिः पदैः

---purataścaivaṃ pārśvayorubhayorapi| bhramāstasyā vidhātavyāḥ --- pañcabhiḥ padaiḥ

कर्णकन्दाश्च कर्तव्या भ्रमसूत्राद्बहिः स्थिताः। द्विभागायामविस्ताराश्चतुःशालोपशोभिताः

karṇakandāśca kartavyā bhramasūtrādbahiḥ sthitāḥ| dvibhāgāyāmavistārāścatuḥśālopaśobhitāḥ

अमुनैव क्रमेण स्युर्भद्र कन्दाः पदाधिकाः। मूलप्रासादमालायां मालात्रितयधारिणाम्

amunaiva krameṇa syurbhadra kandāḥ padādhikāḥ| mūlaprāsādamālāyāṃ mālātritayadhāriṇām

कर्णे कर्णे तु याः शालास्ता द्व्यंशायामविस्तृताः। द्विभागिकजलाधारास्तथा भागपरिभ्रमाः

karṇe karṇe tu yāḥ śālāstā dvyaṃśāyāmavistṛtāḥ| dvibhāgikajalādhārāstathā bhāgaparibhramāḥ

पदप्रविष्टाम्बुपदा भ्रमपद्धतिसंयुताः। तुल्याश्चतुर्षु कर्णेषु तुल्या भद्र त्रयेऽपि च

padapraviṣṭāmbupadā bhramapaddhatisaṃyutāḥ| tulyāścaturṣu karṇeṣu tulyā bhadra traye'pi ca

भागद्वितयविस्तीर्णा भागत्रितयमायताः। सृग भ्रमाश्च कर्तव्या भ्रमशालादिशान्तयोः

bhāgadvitayavistīrṇā bhāgatritayamāyatāḥ| sṛga bhramāśca kartavyā bhramaśālādiśāntayoḥ

शेषं च पूर्ववत्कार्यं शुण्डिकागण्डमण्डनम्। स्यात्कर्णमञ्जरीत्येषा त्रिलोक्यानन्ददायिनी

śeṣaṃ ca pūrvavatkāryaṃ śuṇḍikāgaṇḍamaṇḍanam| syātkarṇamañjarītyeṣā trilokyānandadāyinī

कर्णमञ्जरिकाभद्रे विभक्ते दशभिः पदैः। द्विभागायामविस्तारां तुर्यां शालां निवेशयेत्

karṇamañjarikābhadre vibhakte daśabhiḥ padaiḥ| dvibhāgāyāmavistārāṃ turyāṃ śālāṃ niveśayet

उदक क्षणपूर्वाणि मुखान्यासां प्रकल्पयेत्। परिक्रमस्त्रिस्तु सर्वासां भागैकः सर्वतो भवेत्

udaka kṣaṇapūrvāṇi mukhānyāsāṃ prakalpayet| parikramastristu sarvāsāṃ bhāgaikaḥ sarvato bhavet

द्वौ भागौ भद्र कर्णाभ्यां संक्षेपोभ्याभयपार्श्वयो। भागिकोभयविस्तारा भद्रे ऽन्या कर्णिका भवेत्

dvau bhāgau bhadra karṇābhyāṃ saṃkṣepobhyābhayapārśvayo| bhāgikobhayavistārā bhadre 'nyā karṇikā bhavet

पदैः षोडशभिर्युक्ता विचित्रभ्रमविभ्रमं। भद्रा स्या च चतुष्की स्यात्पुरतः संवृतान्तरः

padaiḥ ṣoḍaśabhiryuktā vicitrabhramavibhramaṃ| bhadrā syā ca catuṣkī syātpurataḥ saṃvṛtāntaraḥ

श्रीमण्डपं प्रकुर्वीत प्रभूतस्तम्भमण्डितम्। दितामेतानेन परिक्षिप्तं छाद्यकाले हसंयुत

śrīmaṇḍapaṃ prakurvīta prabhūtastambhamaṇḍitam| ditāmetānena parikṣiptaṃ chādyakāle hasaṃyuta

एश्वास्याद्विश्वरूपे च कस्यायास्तु पुरस्करा। चतुष्किकाभिस्तिसृभिर्भवेत्त्रैलोक्यसुन्दरी

eśvāsyādviśvarūpe ca kasyāyāstu puraskarā| catuṣkikābhistisṛbhirbhavettrailokyasundarī

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते द्वादशभिः पदैः। त्रिभागायामविस्तारा मध्ये शाला चतुर्मुखी

caturaśrīkṛte kṣetre bhakte dvādaśabhiḥ padaiḥ| tribhāgāyāmavistārā madhye śālā caturmukhī

सर्वतः सार्धभागाश्च कर्तव्या पदपद्धतिः। तस्याः प्रागुदक --- शालाचतुष्टयम्

sarvataḥ sārdhabhāgāśca kartavyā padapaddhatiḥ| tasyāḥ prāgudaka --- śālācatuṣṭayam

द्विभागायामविस्तारं विधातव्यं सुशोभनम्। भागिकालिन्दकेनैतत्स्यात्प्राक्से --- न वेष्टितम्

dvibhāgāyāmavistāraṃ vidhātavyaṃ suśobhanam| bhāgikālindakenaitatsyātprākse --- na veṣṭitam

कक्ष्यास्थाभिर्द्विभागाभिः कर्णिकाभिरलङ्कृतम्। एवैतत् कर्णमञ्जर्याः कर्णे --- विधीयते

kakṣyāsthābhirdvibhāgābhiḥ karṇikābhiralaṅkṛtam| evaitat karṇamañjaryāḥ karṇe --- vidhīyate

जगती स्याच्छिवस्येष्टा तदा गन्धर्वमालिका। इयवे वापरे भागे चतुर्थ्या शालयान्वितं

jagatī syācchivasyeṣṭā tadā gandharvamālikā| iyave vāpare bhāge caturthyā śālayānvitaṃ

विज्ञेया जगती नाम्ना विद्याधरकुमारिका। अपरस्यां चतुर्थीं तु हित्वा शालां विनीयते

vijñeyā jagatī nāmnā vidyādharakumārikā| aparasyāṃ caturthīṃ tu hitvā śālāṃ vinīyate

ते द्वे --- कुद्यो कुर्वीत सुभद्रां त्रिदशप्रियाम्। चतसृषु भद्रे षु प्रत्येकं म्पञ्च कर्णिगा

te dve --- kudyo kurvīta subhadrāṃ tridaśapriyām| catasṛṣu bhadre ṣu pratyekaṃ mpañca karṇigā

शालाः स्युर्यदिश्चन्द्रा ष्टा तदा स्यात्सिंहपञ्जरा। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते

śālāḥ syuryadiścandrā ṣṭā tadā syātsiṃhapañjarā| caturaśrīkṛte kṣetre caturdaśavibhājite

त्रिभागायामविस्तीर्णं मध्ये देवकुलं भवेत्। भागेनैकेन कर्तव्यो भ्रमो दिक्षु तिसृष्वथ

tribhāgāyāmavistīrṇaṃ madhye devakulaṃ bhavet| bhāgenaikena kartavyo bhramo dikṣu tisṛṣvatha

प्रासादायामविस्तीर्णे तस्याग्रे मुखमण्डपः। भद्र स्य पार्श्वद्वितये बाह्यतो भद्र विस्तृतम्

prāsādāyāmavistīrṇe tasyāgre mukhamaṇḍapaḥ| bhadra sya pārśvadvitaye bāhyato bhadra vistṛtam

शालायुग्मं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृति। भागिकभद्र माणोपेतं यदिकाच्च पयास्वित

śālāyugmaṃ vidhātavyaṃ tripadāyāmavistṛti| bhāgikabhadra māṇopetaṃ yadikācca payāsvita

द्विभागायामविस्तारे भागिकभ्रमणान्विते। शाले द्वे पुरतः कार्ये साम्मुख्याच्च परस्परम्

dvibhāgāyāmavistāre bhāgikabhramaṇānvite| śāle dve purataḥ kārye sāmmukhyācca parasparam

पञ्चस्वलं भवेदेवं पृष्ठभद्रं यदा शुभम्। याम्योत्तरे चतुःशाले भद्र द्वयपञ्चकञ्जरा

pañcasvalaṃ bhavedevaṃ pṛṣṭhabhadraṃ yadā śubham| yāmyottare catuḥśāle bhadra dvayapañcakañjarā

पृष्ठभद्रं यदैतस्या--- न्मध्यशालया। कक्षाभद्रे तथा स्यायुते गन्धर्वनगरी तदा

pṛṣṭhabhadraṃ yadaitasyā--- nmadhyaśālayā| kakṣābhadre tathā syāyute gandharvanagarī tadā

पञ्च त्रीण्येव भद्रा णि पञ्चशालान्वितानि च। शिशुतत्षट्त्रिंशत्तमा ज्ञेया सा जगत्यमरावती

pañca trīṇyeva bhadrā ṇi pañcaśālānvitāni ca| śiśutatṣaṭtriṃśattamā jñeyā sā jagatyamarāvatī

शुण्डिकाग्रे यदैतस्याः शाला सम्पद्यते क्वचित्। तदा स्याद्दन्तचूडेति जगती जगतः प्रिया

śuṇḍikāgre yadaitasyāḥ śālā sampadyate kvacit| tadā syāddantacūḍeti jagatī jagataḥ priyā

इयनि शुण्डिकाशाला गण्डशालाद्वयान्विताः। त्रिदशेन्द्र सभा ज्ञेया ससुण्डी देवयन्त्रिका

iyani śuṇḍikāśālā gaṇḍaśālādvayānvitāḥ| tridaśendra sabhā jñeyā sasuṇḍī devayantrikā

इति चतुरस्त्राणां कीर्त्यतेषायताः कासानकामा। सप्तभागायते क्षेत्रे भागपञ्चकविस्तृते

iti caturastrāṇāṃ kīrtyateṣāyatāḥ kāsānakāmā| saptabhāgāyate kṣetre bhāgapañcakavistṛte

द्विभागायतविस्तारे स्तः शाले वामदक्षिणे। चतुष्किकैकभागेन तयोरेवाग्रतो भवेत्

dvibhāgāyatavistāre staḥ śāle vāmadakṣiṇe| catuṣkikaikabhāgena tayorevāgrato bhavet

भ्रमश्च भागिको मध्ये समन्ताच्च विधीयते। प्रतोल्या भूषिता खण्डशुण्डिकाभिरलङ्कृता

bhramaśca bhāgiko madhye samantācca vidhīyate| pratolyā bhūṣitā khaṇḍaśuṇḍikābhiralaṅkṛtā

मत्तवारणशोभाढ्या यमालेखा प्रकीर्तिता। यदा स्यात्पृष्ठतः कन्दो भागत्रितयविस्तृतः

mattavāraṇaśobhāḍhyā yamālekhā prakīrtitā| yadā syātpṛṣṭhataḥ kando bhāgatritayavistṛtaḥ

100

भागत्रितयनिष्क्रामश्चतुर्धा भाजितः पुनः। द्विभागायामविस्तारा शाला भागद्वयं भ्रमः

bhāgatritayaniṣkrāmaścaturdhā bhājitaḥ punaḥ| dvibhāgāyāmavistārā śālā bhāgadvayaṃ bhramaḥ

101

तदा पयोधरा नेत्रा शालाभ्यामग्रपृष्ठयोः। नेत्राद्याश्चेत्यरशालास्यातां तु काया

tadā payodharā netrā śālābhyāmagrapṛṣṭhayoḥ| netrādyāścetyaraśālāsyātāṃ tu kāyā

102

पौरस्त्ययोरुभयोः साम्नमूत्कन्दो भागनिर्गतः। भागमन्तः प्रविष्टश्च विभाज्यः सोऽपि पूर्ववत्

paurastyayorubhayoḥ sāmnamūtkando bhāganirgataḥ| bhāgamantaḥ praviṣṭaśca vibhājyaḥ so'pi pūrvavat

103

शालयोः स्यांतमोमानभ्रमयोरपि पूर्ववत्। पार्श्वयोर्भ्रामण्यं चागौ द्वे च चेन्मूलशालायाः

śālayoḥ syāṃtamomānabhramayorapi pūrvavat| pārśvayorbhrāmaṇyaṃ cāgau dve ca cenmūlaśālāyāḥ

104

शेषं तु पूर्ववत्सर्वदोर्दण्डा प्रासादाः प्रकीर्तिताः। दोर्दण्डयोस्तु पार्श्वेऽपि शालासुश्लिष्टकर्णयोः

śeṣaṃ tu pūrvavatsarvadordaṇḍā prāsādāḥ prakīrtitāḥ| dordaṇḍayostu pārśve'pi śālāsuśliṣṭakarṇayoḥ

105

राक्षसानिलयोः शाले कुर्यादाखण्डला भवेत्। अखण्डालायास्तु यदा पश्चाच्छाला विधीयते

rākṣasānilayoḥ śāle kuryādākhaṇḍalā bhavet| akhaṇḍālāyāstu yadā paścācchālā vidhīyate

106

पयो यं सरयोनि इव वच्छिदेति जगती भवेत्। शिवायं वारुणी यद्वा शालात्रयविभूषिता

payo yaṃ sarayoni iva vacchideti jagatī bhavet| śivāyaṃ vāruṇī yadvā śālātrayavibhūṣitā

107

शुण्डिकारालय मचेन्माहेन्द्री वंपका तदा। कोकैणेषु यमेलायासाद्यदा शालाचतुष्टय

śuṇḍikārālaya macenmāhendrī vaṃpakā tadā| kokaiṇeṣu yamelāyāsādyadā śālācatuṣṭaya

108

भद्र त्रयोऽपि तिस्रस्ताः पूर्वभद्र ममालकम्। ये कर्ण व---कन्दाः स्युः सार्धद्व्यंशविनिर्गतः

bhadra trayo'pi tisrastāḥ pūrvabhadra mamālakam| ye karṇa va---kandāḥ syuḥ sārdhadvyaṃśavinirgataḥ

109

चतुर्भिस्तेषु भक्तेषु शाला भागद्वयं भवेत्। भागं भागं भ्रमण्यः स्युः कर्णशाला इमा बहिः

caturbhisteṣu bhakteṣu śālā bhāgadvayaṃ bhavet| bhāgaṃ bhāgaṃ bhramaṇyaḥ syuḥ karṇaśālā imā bahiḥ

110

त्रिनिष्क्रान्ता सृविस्तीर्णा भद्र कन्दास्थिते बहिः। चतुर्भित्त्येषुतैः शाला स्युरार्धो भ्रमस्तथा

triniṣkrāntā sṛvistīrṇā bhadra kandāsthite bahiḥ| caturbhittyeṣutaiḥ śālā syurārdho bhramastathā

111

पदार्धसंमितः कुष्टौ जलमार्गो विधीयते। पृष्ठसाधोसिकास्तस्या द्वै कुलामोदिकाष्टमा

padārdhasaṃmitaḥ kuṣṭau jalamārgo vidhīyate| pṛṣṭhasādhosikāstasyā dvai kulāmodikāṣṭamā

112

भागार्धयलमाला--द्वितयशालिना। पृष्ठभद्रे ण जगतीतिलकाले केचिस्तुता

bhāgārdhayalamālā--dvitayaśālinā| pṛṣṭhabhadre ṇa jagatītilakāle kecistutā

113

एतस्यां शुण्डिकायां स्याच्छाला चेन्मुखभूषणम्। असौ --- पल्लवा नाम जगती जायते तदा

etasyāṃ śuṇḍikāyāṃ syācchālā cenmukhabhūṣaṇam| asau --- pallavā nāma jagatī jāyate tadā

114

तिलका गण्डकण्डेषु शाले द्वे भवतो यदा। तेदा सिद्धार्थसंमुखां तदा विद्याधरी भवेत्

tilakā gaṇḍakaṇḍeṣu śāle dve bhavato yadā| tedā siddhārthasaṃmukhāṃ tadā vidyādharī bhavet

115

त्रिविस्तृतं द्विनिष्क्रान्तं पृष्ठशालातलं यदि। विद्याधर्याः पृष्ठभद्रे तदा यक्षं विनिर्दिशेत्

trivistṛtaṃ dviniṣkrāntaṃ pṛṣṭhaśālātalaṃ yadi| vidyādharyāḥ pṛṣṭhabhadre tadā yakṣaṃ vinirdiśet

116

षड्भागविस्तृते क्षेत्रे दशभागकृतायते। द्विभागायामविस्तारं कुर्याच्छालात्रयं बुधः

ṣaḍbhāgavistṛte kṣetre daśabhāgakṛtāyate| dvibhāgāyāmavistāraṃ kuryācchālātrayaṃ budhaḥ

117

तदग्रे तत्समं कुर्यान्मण्डपा अधिवाधिकात्। यथाकामं प्रकुर्वीत कर्मशोभाविभूतये

tadagre tatsamaṃ kuryānmaṇḍapā adhivādhikāt| yathākāmaṃ prakurvīta karmaśobhāvibhūtaye

118

---भागं भ्रमं कुर्यात्तासां पार्श्वचतुष्टये। विशेषकरणायंच शालानां मध्यमैरपि

---bhāgaṃ bhramaṃ kuryāttāsāṃ pārśvacatuṣṭaye| viśeṣakaraṇāyaṃca śālānāṃ madhyamairapi

119

मत्तवारणसंयुक्ताः सुण्डिकागण्डमण्डिताः। इयं त्रिकूटा जगती ख्याता तृपुषपूर्या

mattavāraṇasaṃyuktāḥ suṇḍikāgaṇḍamaṇḍitāḥ| iyaṃ trikūṭā jagatī khyātā tṛpuṣapūryā

120

त्रिकूटा पूर्ववंशस्था त्रिभागायामविस्तृता। विदध्यात्सवमां शालां प्राग्वत्स्याच्चित्रकूटिका

trikūṭā pūrvavaṃśasthā tribhāgāyāmavistṛtā| vidadhyātsavamāṃ śālāṃ prāgvatsyāccitrakūṭikā

121

यथा पृष्ठे तथाग्रेऽपि यदि शाला विधीयते। तदा सरनिकूटीति विज्ञेया जगती बुधैः

yathā pṛṣṭhe tathāgre'pi yadi śālā vidhīyate| tadā saranikūṭīti vijñeyā jagatī budhaiḥ

122

युक्ता प्राणास्य लाभ्यामग्रशालाविवर्जिता। उपमेवाजोत्तमा सा जगती विश्रुता भुवि

yuktā prāṇāsya lābhyāmagraśālāvivarjitā| upamevājottamā sā jagatī viśrutā bhuvi

123

नैरृतानलवाय्वीशकर्णप्रासादकैर्युता। त्रिकूटैर्भवेन्नन्दै विभक्तषडला यथा

nairṛtānalavāyvīśakarṇaprāsādakairyutā| trikūṭairbhavennandai vibhaktaṣaḍalā yathā

124

चित्रकूटा क्रमानर्यां द्विभजनं पूर्विविकूटवद् विचक्षणः। त्रिकूटायामतो रूपे सिद्धिद्व्यायामविस्तृतम्

citrakūṭā kramānaryāṃ dvibhajanaṃ pūrvivikūṭavad vicakṣaṇaḥ| trikūṭāyāmato rūpe siddhidvyāyāmavistṛtam

125

कर्णे कर्णे कृतं कन्दं चतुर्धा प्रविभाजयेत्। भागद्वयेन शाला स्याद्भागेन भ्रमणं तथा

karṇe karṇe kṛtaṃ kandaṃ caturdhā pravibhājayet| bhāgadvayena śālā syādbhāgena bhramaṇaṃ tathā

126

मूलतार्धविस्तारं भवतच्चेह मानतः। याम्योत्तरे चतुर्भागविस्तार भागं निर्गताम्

mūlatārdhavistāraṃ bhavatacceha mānataḥ| yāmyottare caturbhāgavistāra bhāgaṃ nirgatām

127

--- भद्रं भागिकद्वयान्वितम्। शेषं तु भ्रमणं तत्र मध्यपार्श्वेषु कारयेत्

--- bhadraṃ bhāgikadvayānvitam| śeṣaṃ tu bhramaṇaṃ tatra madhyapārśveṣu kārayet

128

एवमग्रेऽपि शाले द्वे द्वारस्योभयपार्श्वयोः। कर्तव्ये भागनिष्क्रान्ते भागिकायामविस्तृती

evamagre'pi śāle dve dvārasyobhayapārśvayoḥ| kartavye bhāganiṣkrānte bhāgikāyāmavistṛtī

129

पृष्ठभद्रं च कर्तव्यं सार्धांशद्वयविस्तृतम्। द्विभागनिर्गमं युक्तं शालया सार्धभागया

pṛṣṭhabhadraṃ ca kartavyaṃ sārdhāṃśadvayavistṛtam| dvibhāganirgamaṃ yuktaṃ śālayā sārdhabhāgayā

130

याम्योत्तरेण चास्यैव कार्यं शालाद्वयं ततः। प्रमाणे पसन्नकार्ये भागे प्रवेशनम्

yāmyottareṇa cāsyaiva kāryaṃ śālādvayaṃ tataḥ| pramāṇe pasannakārye bhāge praveśanam

131

शेषो भ्रमः स्याच्छालानां सप्तानां मध्यगस्ततः। स्याच्छैवी श्रयणी त्वेषा सर्वामरगणप्रिया

śeṣo bhramaḥ syācchālānāṃ saptānāṃ madhyagastataḥ| syācchaivī śrayaṇī tveṣā sarvāmaragaṇapriyā

132

अस्या एव मुखे शाला यदा सञ्जायते तदा। त्रिविक्रमेति विख्याता जगती जायते शुभा

asyā eva mukhe śālā yadā sañjāyate tadā| trivikrameti vikhyātā jagatī jāyate śubhā

133

यदा सार्धविनिष्क्रान्ते सार्धांशद्वयविस्तृते। पार्श्वभद्र द्वये शाले भवेतां भागविस्तृते

yadā sārdhaviniṣkrānte sārdhāṃśadvayavistṛte| pārśvabhadra dvaye śāle bhavetāṃ bhāgavistṛte

134

--- साधभागिकं भ्रमणान्विते। लिप्यते चापि मा शाला क्रमायाता तदा भवेत्

--- sādhabhāgikaṃ bhramaṇānvite| lipyate cāpi mā śālā kramāyātā tadā bhavet

135

शालायाः शुण्डिकाग्रे तु त्रिपथा सैव जायते। चतुर्यातो प्रोक्ता कथ्यन्ते वृत्तजातयः

śālāyāḥ śuṇḍikāgre tu tripathā saiva jāyate| caturyāto proktā kathyante vṛttajātayaḥ

136

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते। मध्ये देवगृहं वृत्तं सार्धांशायामविस्तृति

caturaśrīkṛte kṣetre caturbhāgavibhājite| madhye devagṛhaṃ vṛttaṃ sārdhāṃśāyāmavistṛti

137

भ्रमयेज्जगतीवृत्तं समगां भागिकं ततः। पूर्वोक्तविधिना कार्यं पार्श्वतो मत्तवारणम्

bhramayejjagatīvṛttaṃ samagāṃ bhāgikaṃ tataḥ| pūrvoktavidhinā kāryaṃ pārśvato mattavāraṇam

138

गोपुरद्वारशोभाढ्या जगती वलया भवेत्। वलयापृष्ठतः कन्दं मूलशालासमायतम्

gopuradvāraśobhāḍhyā jagatī valayā bhavet| valayāpṛṣṭhataḥ kandaṃ mūlaśālāsamāyatam

139

पूर्वोक्तविधिना भक्तां शालां कुर्यात्तदर्धतः। कलशेयं समाख्याता जगती कलशाकृतिः

pūrvoktavidhinā bhaktāṃ śālāṃ kuryāttadardhataḥ| kalaśeyaṃ samākhyātā jagatī kalaśākṛtiḥ

140

कर्णस्थं द्विपदायामं कर्णशालाचतुष्टयम्। चतुरश्रं भवेद्यत्र शातार्म्ये--- भिधीयते

karṇasthaṃ dvipadāyāmaṃ karṇaśālācatuṣṭayam| caturaśraṃ bhavedyatra śātārmye--- bhidhīyate

141

सप्तभागायते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः। भागांस्त्रीन्वर्जयेदग्रे चतुरः पृव्यन्तरश्चतान्

saptabhāgāyate kṣetre caturaśre samantataḥ| bhāgāṃstrīnvarjayedagre caturaḥ pṛvyantaraścatān

142

सार्धांस्त्रीन्पार्श्वयोर्भागांस्त्यक्त्वा गर्भततोकयेत्। द्विभागायामविस्तारं वृत्तं स्याद्देवमन्दिरम्

sārdhāṃstrīnpārśvayorbhāgāṃstyaktvā garbhatatokayet| dvibhāgāyāmavistāraṃ vṛttaṃ syāddevamandiram

143

भागमेकं भ्रमस्तस्य विधातव्यः समन्ततः। भ्रमण्याः पृष्ठतः कन्दो भागायामविभूषितः

bhāgamekaṃ bhramastasya vidhātavyaḥ samantataḥ| bhramaṇyāḥ pṛṣṭhataḥ kando bhāgāyāmavibhūṣitaḥ

144

तस्यार्धेन भवेच्छाला तदर्धेन परिक्रमः। गर्भाद्भागद्वयस्यान्त ईशानानलयोर्दिशोः

tasyārdhena bhavecchālā tadardhena parikramaḥ| garbhādbhāgadvayasyānta īśānānalayordiśoḥ

145

द्विभागौ भवतः कन्दावर्धभागप्रवेशितौ। पृष्ठशालोर्ध्वगे तिर्यक्सूत्रेण दत्ते भ्रमान्तिके

dvibhāgau bhavataḥ kandāvardhabhāgapraveśitau| pṛṣṭhaśālordhvage tiryaksūtreṇa datte bhramāntike

146

कर्णिकाद्वितयं कार्यं राक्षसानिलयोर्दिशोः। व्ययशालां च कुर्वीत पृष्ठशालासमां ततः

karṇikādvitayaṃ kāryaṃ rākṣasānilayordiśoḥ| vyayaśālāṃ ca kurvīta pṛṣṭhaśālāsamāṃ tataḥ

147

प्राक्पश्चात् कन्दगर्भस्था सूत्रद्वितययोगतः। कुर्वीत कर्णिकां तीक्ष्णां पार्श्वयोरुभयोरपि

prākpaścāt kandagarbhasthā sūtradvitayayogataḥ| kurvīta karṇikāṃ tīkṣṇāṃ pārśvayorubhayorapi

148

शेषा भ पूर्ववत् सर्वा शुण्डिकादिक्रिया भवेत्। यदागभी करवीरेयमीशादित्रिदशप्रिया

śeṣā bha pūrvavat sarvā śuṇḍikādikriyā bhavet| yadāgabhī karavīreyamīśāditridaśapriyā

149

एतस्या एव पृष्ठस्था यदा सन्त्यष्ट कर्णिकाः। वामशाले विधीयेते नलिनीति तदा भवेत्

etasyā eva pṛṣṭhasthā yadā santyaṣṭa karṇikāḥ| vāmaśāle vidhīyete nalinīti tadā bhavet

150

दत्तंशस्य सालिख्यात्तद्यौ दृशभिः पदैः। सूत्राणि पातयेत्तस्य ततो दिक्षु विदिक्षु च

dattaṃśasya sālikhyāttadyau dṛśabhiḥ padaiḥ| sūtrāṇi pātayettasya tato dikṣu vidikṣu ca

151

प्रासादभ्रमणस्यान्ते द्विपदायामविस्तृतीन्। कुर्वीताष्टसु सम्पातेष्वष्टौ कन्दान् समन्ततः

prāsādabhramaṇasyānte dvipadāyāmavistṛtīn| kurvītāṣṭasu sampāteṣvaṣṭau kandān samantataḥ

152

विधाय तां चतुर्भक्तां कुर्याद् ज्रामांस्तथा। अन्तरेण च कन्दानां कर्तव्यं कर्णिकाष्टाकम्

vidhāya tāṃ caturbhaktāṃ kuryād jrāmāṃstathā| antareṇa ca kandānāṃ kartavyaṃ karṇikāṣṭākam

153

देशात्सार्धं यदा सूत्रे यथा सम्पत्स्यते मिथः। पार्श्वद्वयात् कर्णिकानां संस्थानं स्यात्तथाविधम्

deśātsārdhaṃ yadā sūtre yathā sampatsyate mithaḥ| pārśvadvayāt karṇikānāṃ saṃsthānaṃ syāttathāvidham

154

भक्त्वैवं सर्वभद्रा णि त्रिपदोऽन्तः सुरालयः। पार्श्वभ्रमो व्यर्धपादो दशधा भाजिते भवेत्

bhaktvaivaṃ sarvabhadrā ṇi tripado'ntaḥ surālayaḥ| pārśvabhramo vyardhapādo daśadhā bhājite bhavet

155

कन्दाश्च द्विपदाः कार्या बहिर्दिक्षु विदिक्षु च। अन्योन्याभिमुखास्तेषु शालाः कार्या यथोदिताः

kandāśca dvipadāḥ kāryā bahirdikṣu vidikṣu ca| anyonyābhimukhāsteṣu śālāḥ kāryā yathoditāḥ

156

शक्तियस्ता समीक्षते विष्णोरप्रतिमौजसः। कार्येयं तस्य तान्येस्युः पुण्डरीकविनामतः

śaktiyastā samīkṣate viṣṇorapratimaujasaḥ| kāryeyaṃ tasya tānyesyuḥ puṇḍarīkavināmataḥ

157

एतस्याः कर्णिकास्थाने यदा वृत्तं प्रकल्प्यते। तदानीमातपत्रं स्यात्कर्तव्या ब्रह्मणश्च सा

etasyāḥ karṇikāsthāne yadā vṛttaṃ prakalpyate| tadānīmātapatraṃ syātkartavyā brahmaṇaśca sā

158

कृत्वा वृत्तायतं क्षेत्रं विभजेद्दशभिः पदैः। तस्य मध्ये विधातव्यं देवागारं पदैस्त्रिभिः

kṛtvā vṛttāyataṃ kṣetraṃ vibhajeddaśabhiḥ padaiḥ| tasya madhye vidhātavyaṃ devāgāraṃ padaistribhiḥ

159

तस्य पार्श्वेषु कर्तव्यो भ्रमः सार्धद्विभागिकः। द्विभागं बाह्यवृत्तं स्यात्तत्र कुर्यादिमां क्रियाम्

tasya pārśveṣu kartavyo bhramaḥ sārdhadvibhāgikaḥ| dvibhāgaṃ bāhyavṛttaṃ syāttatra kuryādimāṃ kriyām

160

भागैर्द्वादशभिस्तच्च तुल्यमानैर्विभाजयेत्। एकैकं च पुनर्भागं चतुर्धा तेषु भाजयेत्

bhāgairdvādaśabhistacca tulyamānairvibhājayet| ekaikaṃ ca punarbhāgaṃ caturdhā teṣu bhājayet

161

द्विभागायामविस्तारा शाला मध्ये विधीयते। भागिकश्चतुरश्रश्च दिछा लानृत्रितये भ्रमः

dvibhāgāyāmavistārā śālā madhye vidhīyate| bhāgikaścaturaśraśca dichā lānṛtritaye bhramaḥ

162

वामदक्षिणतः शाले तां ये भवतः शुभे। ते वृत्ते संविधातव्ये संमुखे च परस्परम्

vāmadakṣiṇataḥ śāle tāṃ ye bhavataḥ śubhe| te vṛtte saṃvidhātavye saṃmukhe ca parasparam

163

शाला तु खुमागंस्याच्छालार्धभागार्धविस्तृतः। कल्प्यस्तेनैव मानेन सच्चावा भ्रमणं भवेत्

śālā tu khumāgaṃsyācchālārdhabhāgārdhavistṛtaḥ| kalpyastenaiva mānena saccāvā bhramaṇaṃ bhavet

164

जगत्येषां समाख्याता चक्रवालेति नामतः। दिवाकराय कर्तव्या सग्रहायाथवेन्दवे

jagatyeṣāṃ samākhyātā cakravāleti nāmataḥ| divākarāya kartavyā sagrahāyāthavendave

165

समक्षवायभद्रा यामात्रिषुक्तायं वा पुन। चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते

samakṣavāyabhadrā yāmātriṣuktāyaṃ vā puna| caturaśrīkṛte kṣetre daśabhāgavibhājite

166

गर्भाट्कोणगसूत्रेण सर्वतो वृत्तमालिखेत्। बहिस्त्रिपदविस्तारं कन्दं कुर्याच्चतुष्पदम्

garbhāṭkoṇagasūtreṇa sarvato vṛttamālikhet| bahistripadavistāraṃ kandaṃ kuryāccatuṣpadam

167

शालायां च द्विपदायामां विस्तारात्सार्धभागिकाम् । शेषं तु भद्र शालायाः समन्ताद् भ्रमणं भवेत्

śālāyāṃ ca dvipadāyāmāṃ vistārātsārdhabhāgikām | śeṣaṃ tu bhadra śālāyāḥ samantād bhramaṇaṃ bhavet

168

भद्र स्योभयतो वृत्ते द्विभागायतविस्तृते। शाले च वृत्तयोरन्तर्भागिकायामविस्तृती

bhadra syobhayato vṛtte dvibhāgāyatavistṛte| śāle ca vṛttayorantarbhāgikāyāmavistṛtī

169

याम्यसौम्यापरास्वेवं दिक्षु भद्र त्रयं भवेत्। साधमायामविस्तारास्तदर्धभ्रमणान्विताः

yāmyasaumyāparāsvevaṃ dikṣu bhadra trayaṃ bhavet| sādhamāyāmavistārāstadardhabhramaṇānvitāḥ

170

शाला विदिक्षु कर्तव्याः शोभनाश्चतसृष्वपि। भद्र मध्ये स्थितां शालां हित्वा प्राच्या तु सा भवेत्

śālā vidikṣu kartavyāḥ śobhanāścatasṛṣvapi| bhadra madhye sthitāṃ śālāṃ hitvā prācyā tu sā bhavet

171

सार्धमायामविस्तारास्तत्तदर्धभ्रमणान्विता। सनक्षत्राय सोमाय कर्तव्या पुष्टिहेतवे

sārdhamāyāmavistārāstattadardhabhramaṇānvitā| sanakṣatrāya somāya kartavyā puṣṭihetave

172

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते। पञ्चभागायतां मध्ये शालां वृत्तां प्रकल्पयेत्

caturaśrīkṛte kṣetre daśabhāgavibhājite| pañcabhāgāyatāṃ madhye śālāṃ vṛttāṃ prakalpayet

173

साधभागद्वयस्तमिता देवागारस्य बाह्यतः। अमण संविद्यातव्य कर्णशालाश्च कर्णगाः

sādhabhāgadvayastamitā devāgārasya bāhyataḥ| amaṇa saṃvidyātavya karṇaśālāśca karṇagāḥ

174

कर्णमानं बहिर्वृत्तं भ्रमयित्वासारन्दतः। भद्रो पभद्र कर्णेषु वृत्ताः शालाः प्रकल्पयेत्

karṇamānaṃ bahirvṛttaṃ bhramayitvāsārandataḥ| bhadro pabhadra karṇeṣu vṛttāḥ śālāḥ prakalpayet

175

पदद्वयसमायामा पदत्रितयविस्तृता। भागिकाभ्रमणोपेता शालाः कुर्वीत भद्र जाः

padadvayasamāyāmā padatritayavistṛtā| bhāgikābhramaṇopetā śālāḥ kurvīta bhadra jāḥ

176

द्वे भद्रा त्पार्श्वयोः शाले द्वे च प्रतिरथाश्रये। भागिकायामविस्तारा कुर्यादर्धपरिभ्रमे

dve bhadrā tpārśvayoḥ śāle dve ca pratirathāśraye| bhāgikāyāmavistārā kuryādardhaparibhrame

177

वौ हल्यायामतः साधभागा शालार्धकर्णगा। तासां तदर्धमानेन विधातव्यः परिक्रमः

vau halyāyāmataḥ sādhabhāgā śālārdhakarṇagā| tāsāṃ tadardhamānena vidhātavyaḥ parikramaḥ

178

प्रविष्टौ तु पदाधेन भद्रा न् प्रतिरथावुभौ। इत्येषा जगती प्रोक्ता मानतश्चन्द्र मण्डला

praviṣṭau tu padādhena bhadrā n pratirathāvubhau| ityeṣā jagatī proktā mānataścandra maṇḍalā

179

अथ वृत्ता --- ब्रूमो जगतीः षड्यथाक्रमम्। पञ्चभागायताः क्षेत्रा विस्तरेण चतुष्पदाः

atha vṛttā --- brūmo jagatīḥ ṣaḍyathākramam| pañcabhāgāyatāḥ kṣetrā vistareṇa catuṣpadāḥ

180

विद्ध्यादायतं वृत्तं चमस्यां भवभागिकः। मध्ये स्यात् त्रिपदास्तामा सद्विपदविस्तृताः

viddhyādāyataṃ vṛttaṃ camasyāṃ bhavabhāgikaḥ| madhye syāt tripadāstāmā sadvipadavistṛtāḥ

181

मत्तवारणसंयुक्ता प्रतोल्यालङ्कृता शुभा। सोपानशुण्डिकाप्रान्तं --- गण्डितमण्डिता

mattavāraṇasaṃyuktā pratolyālaṅkṛtā śubhā| sopānaśuṇḍikāprāntaṃ --- gaṇḍitamaṇḍitā

182

उक्तेयं मातुलिङ्गीति जगत्यमरवल्लभा। अस्या एव यदा पृष्ठे द्विभागायामविस्तृतिः

ukteyaṃ mātuliṅgīti jagatyamaravallabhā| asyā eva yadā pṛṣṭhe dvibhāgāyāmavistṛtiḥ

183

शाला पूर्वक्रमेण स्यात्तदा ज्ञेया घटीति सा। तद्रू पे तद्यतालालं द्वे शाले वामदक्षिणे

śālā pūrvakrameṇa syāttadā jñeyā ghaṭīti sā| tadrū pe tadyatālālaṃ dve śāle vāmadakṣiṇe

184

यदि पश्चिमशाला च तत्रेस्यायमती जगती तदा। घटीकर्णेषु सर्वेषु द्विभागायामविस्तृती

yadi paścimaśālā ca tatresyāyamatī jagatī tadā| ghaṭīkarṇeṣu sarveṣu dvibhāgāyāmavistṛtī

185

यदि स्युर्भ्रमसंयुक्ता शाला प्राग्वद विभाजिता। कुरुयेर्धायंतरिक्षे द्वे च पृष्टे वार्तन्तदूर्य

yadi syurbhramasaṃyuktā śālā prāgvada vibhājitā| kuruyerdhāyaṃtarikṣe dve ca pṛṣṭe vārtantadūrya

187

कालिङ्गीयं भवेदेवं पार्श्वयो अंयुर्लमदात्रेषु। एतस्यां तु यदा शाला शुण्डिकाननसंस्थिता। वृत्तायतविनिर्माणा जगती स्यात् ---। एता वृत्तायताः ।। ब्रूमोऽथाष्टाश्रिसंस्थाना जगतीः शुभलक्षणाः

kāliṅgīyaṃ bhavedevaṃ pārśvayo aṃyurlamadātreṣu| etasyāṃ tu yadā śālā śuṇḍikānanasaṃsthitā| vṛttāyatavinirmāṇā jagatī syāt ---| etā vṛttāyatāḥ || brūmo'thāṣṭāśrisaṃsthānā jagatīḥ śubhalakṣaṇāḥ

188

चतुरश्रीकृतं क्षेत्रं सपादैर्दशभिर्भजेत्। परित्यजेत्ततः सूत्रं कर्णे कर्णे पदत्रयम्

caturaśrīkṛtaṃ kṣetraṃ sapādairdaśabhirbhajet| parityajettataḥ sūtraṃ karṇe karṇe padatrayam

189

सपादांश्चतुरो भागान् मध्यभागेऽवशेषयेत्। संसिध्यते च साष्टाश्रि तस्यार्धे स्यात्सुरालयः

sapādāṃścaturo bhāgān madhyabhāge'vaśeṣayet| saṃsidhyate ca sāṣṭāśri tasyārdhe syātsurālayaḥ

190

अष्टाश्रिमध्यभागस्थः --- शेषं भ्रमणं भवेत्। प्रासादश्च चतुर्द्वारश्च चतुर्भिर्मण्डपैर्युतः

aṣṭāśrimadhyabhāgasthaḥ --- śeṣaṃ bhramaṇaṃ bhavet| prāsādaśca caturdvāraśca caturbhirmaṇḍapairyutaḥ

191

प्रासादसाकसूत्र मुखलिङ्गं निवेशयेत्। मूलकन्दार्धतः कन्दा क्रमादिक्षु च

prāsādasākasūtra mukhaliṅgaṃ niveśayet| mūlakandārdhataḥ kandā kramādikṣu ca

192

तुल्यप्रमाणकानष्टौ चतुर्भागविभाजिता। भ्रमशालाश्च पूर्वोक्तक्रमेण परिकल्पयेत्

tulyapramāṇakānaṣṭau caturbhāgavibhājitā| bhramaśālāśca pūrvoktakrameṇa parikalpayet

193

सोपानशुण्डिकागण्डस्ता गोपुराद्यैरलङ्कृताः। करव्यासामेरुपेता ववा सर्वायमुदाहृता

sopānaśuṇḍikāgaṇḍastā gopurādyairalaṅkṛtāḥ| karavyāsāmerupetā vavā sarvāyamudāhṛtā

194

कृत्वा पूर्ववदष्टाश्रि क्षेत्रं भद्रं द्विधा भजेत्। कुर्याद्भागार्धकं भद्रे पक्षयोश्च विनिर्गतम्

kṛtvā pūrvavadaṣṭāśri kṣetraṃ bhadraṃ dvidhā bhajet| kuryādbhāgārdhakaṃ bhadre pakṣayośca vinirgatam

195

तद्विस्तारं भजेत् षड्भिर्निर्गमस्तैस्त्रिभिः पदैः। परिक्रमो भवेत् -- पार्श्वयोः पृष्ठतोऽग्रतः

tadvistāraṃ bhajet ṣaḍbhirnirgamastaistribhiḥ padaiḥ| parikramo bhavet -- pārśvayoḥ pṛṣṭhato'grataḥ

196

शेषं शाला युगं कार्यं भागद्वितयमायतम्। साधभागिकविस्तारं संघचेस्यरस्यं च

śeṣaṃ śālā yugaṃ kāryaṃ bhāgadvitayamāyatam| sādhabhāgikavistāraṃ saṃghacesyarasyaṃ ca

197

अनेनैव प्रकारेण भद्रे भद्रे भवेद्गतिः। कर्णभद्रं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृति

anenaiva prakāreṇa bhadre bhadre bhavedgatiḥ| karṇabhadraṃ vidhātavyaṃ tripadāyāmavistṛti

198

चतुर्धा भाजिते तस्मिन् भागेन भ्रमणं भवेत्। शेषं तु शाला विज्ञेया द्विपदायामविस्तृता

caturdhā bhājite tasmin bhāgena bhramaṇaṃ bhavet| śeṣaṃ tu śālā vijñeyā dvipadāyāmavistṛtā

199

विदिगन्तेषु सर्वेषु न्यासोऽयमतिसुन्दरः। मूलशाला तु कन्दार्धे भ्रमश्चाधीभ्रमं ततः

vidiganteṣu sarveṣu nyāso'yamatisundaraḥ| mūlaśālā tu kandārdhe bhramaścādhībhramaṃ tataḥ

200

मातृकेयं समाख्याता जगतुपसरचन्दितकिन्नरोशप्रदिति। भद्रं --- पदेभ्यः स्याद्भागत्रितयनिर्गतम्

mātṛkeyaṃ samākhyātā jagatupasaracanditakinnarośapraditi| bhadraṃ --- padebhyaḥ syādbhāgatritayanirgatam

201

चतुर्भागिकविस्तारं त्रिपदायामकन्दकम्। तदा स्याच्छेखरा नाम भद्र त्रितयभूषिता

caturbhāgikavistāraṃ tripadāyāmakandakam| tadā syācchekharā nāma bhadra tritayabhūṣitā

202

नित्यप्रमुदितानेकदेववृत्तदकृतास्पदा। प्रागष्ट्य श्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते

nityapramuditānekadevavṛttadakṛtāspadā| prāgaṣṭya śrīkṛte kṣetre caturbhāgavibhājite

203

द्विभागायामविस्तारे प्रासादे दशमे भ्रमे। अश्रिभिः समविस्तारादासष्टौ--- प्रकल्पयेत्

dvibhāgāyāmavistāre prāsāde daśame bhrame| aśribhiḥ samavistārādāsaṣṭau--- prakalpayet

204

सदा भागप्रविस्तारान् तांश्च कुर्यात्पृथक्पृथक्। निर्गमेण चतुर्भागान् भागिक भ्रमणान्वितान्

sadā bhāgapravistārān tāṃśca kuryātpṛthakpṛthak| nirgameṇa caturbhāgān bhāgika bhramaṇānvitān

205

द्विभागायामविस्तारं मध्ये शालाद्वयं भवेत्। पद्मगर्भेयमित्युक्ता प्रजापतिमनःप्रिया

dvibhāgāyāmavistāraṃ madhye śālādvayaṃ bhavet| padmagarbheyamityuktā prajāpatimanaḥpriyā

अथ जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः (cont. 2)

206

भवेदार्यादिदेवीनां सदा चित्तप्रसादिनी। विधाय क्षेत्रमष्टासृतवदर्धायामविस्तृतौ

bhavedāryādidevīnāṃ sadā cittaprasādinī| vidhāya kṣetramaṣṭāsṛtavadardhāyāmavistṛtau

207

मध्ये देवगृहं कार्यं तदर्धेन भ्रमो बहिः। भद्रं भवेद् द्वादशभिस्तैश्चतुर्भिर्विनिर्गमः

madhye devagṛhaṃ kāryaṃ tadardhena bhramo bahiḥ| bhadraṃ bhaved dvādaśabhistaiścaturbhirvinirgamaḥ

208

तस्य भद्रा णां निर्गमोऽपि चतुष्पदः। विस्तारः षट्पदस्तेषां चतुर्भिस्तं विभाजयेत्

tasya bhadrā ṇāṃ nirgamo'pi catuṣpadaḥ| vistāraḥ ṣaṭpadasteṣāṃ caturbhistaṃ vibhājayet

209

भागार्धेन शाला स्याद्भागत्रितयसमायता। भ्रमश्च स्यात्तु कर्तव्यो भागं तत्पार्श्वयोः रुद्रा या

bhāgārdhena śālā syādbhāgatritayasamāyatā| bhramaśca syāttu kartavyo bhāgaṃ tatpārśvayoḥ rudrā yā

210

द्विभागायामविस्तारे शाले स्यातां पदभ्रमे। इयमंशुमती प्रोक्ता जगती शुभलक्षणा

dvibhāgāyāmavistāre śāle syātāṃ padabhrame| iyamaṃśumatī proktā jagatī śubhalakṣaṇā

211

विधाय क्षेत्रमष्टाश्रि तदर्धायामविस्तृति। मध्ये देवगृहं कार्यं तदर्धेन भ्रमो बहिः

vidhāya kṣetramaṣṭāśri tadardhāyāmavistṛti| madhye devagṛhaṃ kāryaṃ tadardhena bhramo bahiḥ

212

प्रासादसमविस्तारं भद्रं कृत्वा ततो भजेत्। चतुर्दशभिरस्य स्यान्नितिर्यमो दशभिश्च तैः

prāsādasamavistāraṃ bhadraṃ kṛtvā tato bhajet| caturdaśabhirasya syānnitiryamo daśabhiśca taiḥ

213

मौलिकभ्रमणस्यान्ते त्रिपदायतविस्तृता। शालातिशोभना कार्या साधभागभ्रमान्विता

maulikabhramaṇasyānte tripadāyatavistṛtā| śālātiśobhanā kāryā sādhabhāgabhramānvitā

214

द्विपदायामविस्तारे भागिकभ्रमणान्विते। कर्तव्ये पार्श्वयोस्तस्याः शाले द्वे चारुदर्शने

dvipadāyāmavistāre bhāgikabhramaṇānvite| kartavye pārśvayostasyāḥ śāle dve cārudarśane

215

प्रतिभद्रं विधातव्यं भागपञ्चकविस्तृतम्। भागत्रयं प्रविष्टं च तत्र शाला त्रिभागिकी

pratibhadraṃ vidhātavyaṃ bhāgapañcakavistṛtam| bhāgatrayaṃ praviṣṭaṃ ca tatra śālā tribhāgikī

216

भागद्वितयविस्तारा भागिकभ्रमणान्विता। पार्श्वयोः प्रतिभद्र स्य कर्णिके भागनिर्गमे

bhāgadvitayavistārā bhāgikabhramaṇānvitā| pārśvayoḥ pratibhadra sya karṇike bhāganirgame

217

सार्धभागायते स्यातां कर्णाः शालायुगान्विताः। पूर्ववच्छुण्डिकाद्यं च कमलेयमुदाहृता

sārdhabhāgāyate syātāṃ karṇāḥ śālāyugānvitāḥ| pūrvavacchuṇḍikādyaṃ ca kamaleyamudāhṛtā

218

चतुर्दशविभक्तासु सप्तस्वस्तिषु कल्पयेत्। निर्गमायामतुल्यासु शालाः पञ्च पृथक्पृथक्

caturdaśavibhaktāsu saptasvastiṣu kalpayet| nirgamāyāmatulyāsu śālāḥ pañca pṛthakpṛthak

219

अग्रभद्रे तु कर्तव्यं शालात्रितयमुत्तमम्। इति विज्ञेय समाख्याता शाला वज्रधरप्रिया

agrabhadre tu kartavyaṃ śālātritayamuttamam| iti vijñeya samākhyātā śālā vajradharapriyā

220

इत्थं जगत्यश्चतुरश्रसंस्थाः। स्पदायतां वर्तुलसन्निवेशाः। वृत्तायता थस्तियुताश्चयः सम्यग्। जङ्घाः सदा शिल्पिभिरप्रमत्तैः

itthaṃ jagatyaścaturaśrasaṃsthāḥ| spadāyatāṃ vartulasanniveśāḥ| vṛttāyatā thastiyutāścayaḥ samyag| jaṅghāḥ sadā śilpibhirapramattaiḥ

अथ लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः

अथ प्रमाणं लिङ्गानां लक्षणं चाभिधीयते। लोहं हस्तत्रिभागेन कनीयसम्

atha pramāṇaṃ liṅgānāṃ lakṣaṇaṃ cābhidhīyate| lohaṃ hastatribhāgena kanīyasam

व्यंशवृद्धानावेवं स्युराहस्तात्रतवाविधे। ह्रस्वमध्योत्तमाख्यानि त्रीणि त्रीण्यकल्पकादिभिः

vyaṃśavṛddhānāvevaṃ syurāhastātratavāvidhe| hrasvamadhyottamākhyāni trīṇi trīṇyakalpakādibhiḥ

लिङ्गनामभिः प्रासाद् स्यानुसारतः। अतश्च द्विगुणानि स्युवारुणाजानि प्रमाणतः

liṅganāmabhiḥ prāsād syānusārataḥ| ataśca dviguṇāni syuvāruṇājāni pramāṇataḥ

त्रिगुणान्यस्माज्जातानि मृत्तिकाप्रभवानि च। स्वस्य कनिष्ठस्य पदेन परिवर्तनात्

triguṇānyasmājjātāni mṛttikāprabhavāni ca| svasya kaniṣṭhasya padena parivartanāt

कनिष्ठायाने हीनं च कर्तव्यं लक्षणं बुधैः। सप्तमे यदि वा तिर्यग्रज्जलोधसनिभाम्

kaniṣṭhāyāne hīnaṃ ca kartavyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ| saptame yadi vā tiryagrajjalodhasanibhām

स्तम्भद्रा तौ दैतकैवलेषा विष्णुवारिता। पक्षरेखा विधातव्या लक्षणोद्धरणार्धनी

stambhadrā tau daitakaivaleṣā viṣṇuvāritā| pakṣarekhā vidhātavyā lakṣaṇoddharaṇārdhanī

पक्षक्षेत्रे कृते षोढा त्यक्तार्धांशकरैर्वृता। पुत्रार्थिनां पक्षलेखा हिता राद्यपिर्थिनानामपि

pakṣakṣetre kṛte ṣoḍhā tyaktārdhāṃśakarairvṛtā| putrārthināṃ pakṣalekhā hitā rādyapirthinānāmapi

अष्टभिर्नवभिर्वास्मिन् भक्ते त्यक्त्वांशकावधः। स्यात्पक्षलेखा षड्भिश्च सप्तभिश्चेष्टकामदा

aṣṭabhirnavabhirvāsmin bhakte tyaktvāṃśakāvadhaḥ| syātpakṣalekhā ṣaḍbhiśca saptabhiśceṣṭakāmadā

यथा षोडशभिर्भक्ते विहायाधॐऽशकद्वयम्। पशुरेखासरैर्नन्दैः स्तर्यैः शक्रैश्च शस्यते

yathā ṣoḍaśabhirbhakte vihāyādhaॐ'śakadvayam| paśurekhāsarairnandaiḥ staryaiḥ śakraiśca śasyate

लिङ्गेऽङ्गुलानि यावन्ति यवत्र्यंशैस्तदुन्मितैः। लक्षणाद्वारणा कार्यमन्तरं लक्ष्यरेखयोः

liṅge'ṅgulāni yāvanti yavatryaṃśaistadunmitaiḥ| lakṣaṇādvāraṇā kāryamantaraṃ lakṣyarekhayoḥ

रेखान्तरेषु मांशस्य नर्थाशे पूर्वकसम्मितम्। खातं कुर्वीत रेखायां विस्तारं च विचक्षणः

rekhāntareṣu māṃśasya narthāśe pūrvakasammitam| khātaṃ kurvīta rekhāyāṃ vistāraṃ ca vicakṣaṇaḥ

कुर्यान्न लक्षणे द्वारं लिङ्गे लोहेच्चरत्रजे। बाणलिङ्गे चले चापि तथातोजाहिलक्षणम्

kuryānna lakṣaṇe dvāraṃ liṅge loheccaratraje| bāṇaliṅge cale cāpi tathātojāhilakṣaṇam

पूजांशमेकादशधा भक्त्वोर्ध्वं सर्वतः समाम्। तिर्यक् तथैकनवतिं भागानां शिरसो भजेत्

pūjāṃśamekādaśadhā bhaktvordhvaṃ sarvataḥ samām| tiryak tathaikanavatiṃ bhāgānāṃ śiraso bhajet

भवेत्सहस्रं लिङ्गानां सैकमित्यसमैः पदैः। सहस्रलिङ्गमित्युक्तं पञ्चाङ्कव्यङ्कमेवता

bhavetsahasraṃ liṅgānāṃ saikamityasamaiḥ padaiḥ| sahasraliṅgamityuktaṃ pañcāṅkavyaṅkamevatā

अर्था विभागं ववधा लिङ्गे सर्वमे भावयेत्। ऊर्ध्वं भागत्रयं त्यक्त्वा भागभागेन कल्पयेत्

arthā vibhāgaṃ vavadhā liṅge sarvame bhāvayet| ūrdhvaṃ bhāgatrayaṃ tyaktvā bhāgabhāgena kalpayet

भागेन शकास्य ग्रीवाः कुर्यात्ततः परम्। भागद्वयेन स्कन्धांशपणै युग्मपटानि च

bhāgena śakāsya grīvāḥ kuryāttataḥ param| bhāgadvayena skandhāṃśapaṇai yugmapaṭāni ca

पुष्पसंस्थे च माशासु विहिते चतसृष्वपि। चतुर्मुखं भवेल्लिङ्गमर्चितं सर्वकामदम्

puṣpasaṃsthe ca māśāsu vihite catasṛṣvapi| caturmukhaṃ bhavelliṅgamarcitaṃ sarvakāmadam

त्रिमुखं तु ललाटानाङ्गान्यंशेन साङ्घ्रिणा। पृथक्पृथक् विधेयानि शेषांशात्स्कन्धकल्पना

trimukhaṃ tu lalāṭānāṅgānyaṃśena sāṅghriṇā| pṛthakpṛthak vidheyāni śeṣāṃśātskandhakalpanā

एकचक्रे तु साधेन ललाटादीनि कल्पयेत्। नवभक्ते त्यजेद् द्वौ द्वौ विभागौ पार्श्वयोर्द्वयोः

ekacakre tu sādhena lalāṭādīni kalpayet| navabhakte tyajed dvau dvau vibhāgau pārśvayordvayoḥ

विधिरेष चतुर्वक्त्रे विभक्ते पार्श्वयोर्द्वयोः। साधं सार्धं त्यजेद् भूषामेकवक्त्रेर्धशस्य च

vidhireṣa caturvaktre vibhakte pārśvayordvayoḥ| sādhaṃ sārdhaṃ tyajed bhūṣāmekavaktrerdhaśasya ca

चन्द्रा र्धालङ्कृतं कार्यं कूटाकूटधरं शिरः। शिरसो वर्तते कार्या पूर्वप्रोक्तेन वर्त्मना

candrā rdhālaṅkṛtaṃ kāryaṃ kūṭākūṭadharaṃ śiraḥ| śiraso vartate kāryā pūrvaproktena vartmanā

एकत्र चातुरो स्यातां विसृते मुखनिर्गमः। स्याद्वा विभागै राकेन्द्रि काराख्यैर्यथाक्रमम्

ekatra cāturo syātāṃ visṛte mukhanirgamaḥ| syādvā vibhāgai rākendri kārākhyairyathākramam

मुखलिङ्गं न कर्तव्यं लिङ्गात्सर्वसमादृते। सर्वेषां मुखलिङ्गानां द्विदलं पीठमिष्यते

mukhaliṅgaṃ na kartavyaṃ liṅgātsarvasamādṛte| sarveṣāṃ mukhaliṅgānāṃ dvidalaṃ pīṭhamiṣyate

तैज दैर्घ्य जायन्ते त्रयस्त्रिंशत् सहोदितैः। लौहानि तद्वद्दारूत्थान्यश्ममृत्प्रभवानि च। तेषां यवनवाल्यायान्यान्तराणि च ततोऽपि षट्। चतुराद्याश्चतुर्वृद्धा हस्तैः सहस्तपद्धतः

taija dairghya jāyante trayastriṃśat sahoditaiḥ| lauhāni tadvaddārūtthānyaśmamṛtprabhavāni ca| teṣāṃ yavanavālyāyānyāntarāṇi ca tato'pi ṣaṭ| caturādyāścaturvṛddhā hastaiḥ sahastapaddhataḥ

ये प्रासादा निरन्धारा नवलिङ्गानि तेष्विह। पञ्च --- द्वादशाद्येषु साधारेष्वा शतार्धतः

ye prāsādā nirandhārā navaliṅgāni teṣviha| pañca --- dvādaśādyeṣu sādhāreṣvā śatārdhataḥ

एकाद्येकोत्तरैहस्तैः शैलजानि प्रचक्षते। प्रासादगर्भमानाद्वा पञ्चदशैस्त्रिभिरुत्तमम्

ekādyekottaraihastaiḥ śailajāni pracakṣate| prāsādagarbhamānādvā pañcadaśaistribhiruttamam

नवांशैः पञ्चभिर्मध्यं कनीयोऽर्धेन तद्भवेत्। प्रभेदैरन्तरस्तेषां यथायोगं त्रिभिस्त्रिभिः

navāṃśaiḥ pañcabhirmadhyaṃ kanīyo'rdhena tadbhavet| prabhedairantarasteṣāṃ yathāyogaṃ tribhistribhiḥ

षडन्यानि भवन्त्येवं नवलिङ्गानि पूर्ववत्। तेभ्योऽप्यवान्तरैर्भेदैः प्राग्वत् सत्रिविधैर्युता

ṣaḍanyāni bhavantyevaṃ navaliṅgāni pūrvavat| tebhyo'pyavāntarairbhedaiḥ prāgvat satrividhairyutā

दिशानया दारुजानि --- यल्लोहजानि च। दैर्घ्ये षोडशधा भक्ते चतुर्भिः सुरपूजितम्

diśānayā dārujāni --- yallohajāni ca| dairghye ṣoḍaśadhā bhakte caturbhiḥ surapūjitam

लिङ्गं विष्कम्भतो नाद्यं भूतैः स अंशतैः शुभैः। भवेत् सर्वसमं षड्भिराद्याख्यं चतुरश्रकम्

liṅgaṃ viṣkambhato nādyaṃ bhūtaiḥ sa aṃśataiḥ śubhaiḥ| bhavet sarvasamaṃ ṣaḍbhirādyākhyaṃ caturaśrakam

कोणे कर्णार्धसूत्रेण लाञ्छिते शेषलोपमात्। अष्टाश्रि स्यात् सप्तभक्ते हानातुणेशयोरन्थ

koṇe karṇārdhasūtreṇa lāñchite śeṣalopamāt| aṣṭāśri syāt saptabhakte hānātuṇeśayorantha

गर्भसीमार्धसूत्रेण वर्तनाद् वृत्तनिर्मिता। अधोमध्योर्ध्वभागाः स्युश्चतुरश्रादिकाः क्रमात्

garbhasīmārdhasūtreṇa vartanād vṛttanirmitā| adhomadhyordhvabhāgāḥ syuścaturaśrādikāḥ kramāt

ब्रह्मविष्णुमहेशानां दैर्घ्याल्लिङ्गे समोत्तमाः। नमस्तेष्वपि लिङ्गानां थुथुभागतः

brahmaviṣṇumaheśānāṃ dairghyālliṅge samottamāḥ| namasteṣvapi liṅgānāṃ thuthubhāgataḥ

पूनाधेवै विधातव्यौ भागौ ब्रह्मशिवाश्रयौ। लिङ्गस्य दैर्घ्यजं पीठे विस्तारोऽसौ विधीयते

pūnādhevai vidhātavyau bhāgau brahmaśivāśrayau| liṅgasya dairghyajaṃ pīṭhe vistāro'sau vidhīyate

लिङ्गविस्तारतश्चान्यत् पार्श्वपीठे विशिष्यते। तत्समो ब्रह्मणो भागात् संप्रदायापहृत्य वा

liṅgavistārataścānyat pārśvapīṭhe viśiṣyate| tatsamo brahmaṇo bhāgāt saṃpradāyāpahṛtya vā

रुद्र भागो विधातव्यो ब्रह्मभागेऽपि तद्वशात्। एवं कृते परिहृतस्त्वाय दोषो भवेदिह

rudra bhāgo vidhātavyo brahmabhāge'pi tadvaśāt| evaṃ kṛte parihṛtastvāya doṣo bhavediha

कर्तुः करेष्टेतुश्च स्यात् तस्मिन् परिहृते शुभम्। ऊर्ध्वं त्र्यंशस्य दानेन वर्तनाद्बालचन्द्र माः

kartuḥ kareṣṭetuśca syāt tasmin parihṛte śubham| ūrdhvaṃ tryaṃśasya dānena vartanādbālacandra māḥ

कुक्कुटाण्डचतुर्यस्य त्रपुसम्भवे तु। अष्टमांस्या स तुच्छत्रं दानादर्धस्य वर्तनात्

kukkuṭāṇḍacaturyasya trapusambhave tu| aṣṭamāṃsyā sa tucchatraṃ dānādardhasya vartanāt

कृतेऽष्टांशे चतुर्धास्मिन् भागवृद्ध्या तदुच्यते। पुण्डरीकं विशालाख्यं श्रीवत्सं शक्रसर्वनम्

kṛte'ṣṭāṃśe caturdhāsmin bhāgavṛddhyā taducyate| puṇḍarīkaṃ viśālākhyaṃ śrīvatsaṃ śakrasarvanam

लिङ्गेषु लक्षणैर्द्वार कर्तव्यः स च कथ्यते। रुद्र भागं त्रिधा भक्त्या द्वाभ्यां लक्षणमुद्धरेत्

liṅgeṣu lakṣaṇairdvāra kartavyaḥ sa ca kathyate| rudra bhāgaṃ tridhā bhaktyā dvābhyāṃ lakṣaṇamuddharet

शिरोर्धायतो लिङ्गे लक्षणापि तदिष्यते। यद्वायताननं षष्ठे कर्तव्यं नवमांशके

śirordhāyato liṅge lakṣaṇāpi tadiṣyate| yadvāyatānanaṃ ṣaṣṭhe kartavyaṃ navamāṃśake

--- वायं --- वाकारपक्षरे विवर्जितम्। पार्श्वरेखात्रिभागेन विस्तृतं चतुरश्रकम्

--- vāyaṃ --- vākārapakṣare vivarjitam| pārśvarekhātribhāgena vistṛtaṃ caturaśrakam

प्राग्वदष्टास्ति वृत्तं च षडश्रिच्छत्रमस्तकम्। शत्रुमर्दनसंज्ञेन च्छत्रेण समलङ्कृतम्

prāgvadaṣṭāsti vṛttaṃ ca ṣaḍaśricchatramastakam| śatrumardanasaṃjñena cchatreṇa samalaṅkṛtam

लिङ्गमिन्द्रा र्चितं शस्तमैन्द्र दिग्विजयार्थिनाम्। प्रतिष्ठाप्यमिदं शत्रोर्यद्वा स्तम्भनमिच्छता

liṅgamindrā rcitaṃ śastamaindra digvijayārthinām| pratiṣṭhāpyamidaṃ śatroryadvā stambhanamicchatā

लोकपालैश्चेति कुर्यात् --- त्र्यंशार्धार्धलक्षणम्। ऐन्द्रे वज्राभमध्येऽस्य पक्षरेखा विधीयते

lokapālaiśceti kuryāt --- tryaṃśārdhārdhalakṣaṇam| aindre vajrābhamadhye'sya pakṣarekhā vidhīyate

स्वदैर्घ्यदलरुद्रा शैंः! पञ्चभिश्चित्रभावनाम्। विस्तृतं चतुरश्रं स्यान्मध्ये वृत्ते च पूर्ववत्

svadairghyadalarudrā śaiṃḥ! pañcabhiścitrabhāvanām| vistṛtaṃ caturaśraṃ syānmadhye vṛtte ca pūrvavat

अश्रिभिः सप्तभिर्युक्तं वृत्तं स्वास्त्रविवर्जितम्। प्राग्विस्तारार्धविस्तारि लक्ष्मस्योतमस्तकम्

aśribhiḥ saptabhiryuktaṃ vṛttaṃ svāstravivarjitam| prāgvistārārdhavistāri lakṣmasyotamastakam

यद्वैकादशभिर्भक्ते पक्षयोश्च छिभिस्त्रिभिः। लुप्तैरंशैस्तदेवांशेनोच्छ्रितं छत्रमिष्यते

yadvaikādaśabhirbhakte pakṣayośca chibhistribhiḥ| luptairaṃśaistadevāṃśenocchritaṃ chatramiṣyate

इदमग्न्यार्चितं लिङ्गं कृत्वाग्नेर्योजयेद्दिशम्। चिकीर्षुणारिसन्तापं प्रतिष्ठाप्यमिदं सदा

idamagnyārcitaṃ liṅgaṃ kṛtvāgneryojayeddiśam| cikīrṣuṇārisantāpaṃ pratiṣṭhāpyamidaṃ sadā

स्वदैर्घ्यार्धनवांशानां पञ्चकेन प्रस्तृतम्। कुर्यात्कुण्डं च ष्टाष्टं च पार्श्वयुगं त्रिभिस्त्रिभिः

svadairghyārdhanavāṃśānāṃ pañcakena prastṛtam| kuryātkuṇḍaṃ ca ṣṭāṣṭaṃ ca pārśvayugaṃ tribhistribhiḥ

नवधा सर्वतः कृत्वा त्रींस्त्रीनुत्सुज्य कोणगान्। कुर्वीताप्यस्त्रमेवं स्यात्क्रमाद्वृत्तं विनाश्रिभिः

navadhā sarvataḥ kṛtvā trīṃstrīnutsujya koṇagān| kurvītāpyastramevaṃ syātkramādvṛttaṃ vināśribhiḥ

मूर्धानं दशभिर्भक्त्वा भागत्रितयलोपने। पक्षयोर्विहिते कुर्यादुच्छ्रितिं दशमांशतः

mūrdhānaṃ daśabhirbhaktvā bhāgatritayalopane| pakṣayorvihite kuryāducchritiṃ daśamāṃśataḥ

लक्षणं पूर्ववत्कार्यं दण्डाग्रकोरमग्रतः। कथं यान्यादिष्वि --- लिङ्गमेतज्जिगीषुभिः

lakṣaṇaṃ pūrvavatkāryaṃ daṇḍāgrakoramagrataḥ| kathaṃ yānyādiṣvi --- liṅgametajjigīṣubhiḥ

वधार्थं वा विपक्षाणां सर्वैर्वैवस्वतार्चितम्। आग्नयवत्कविष्णोसाः किन्त्वर्तुस्यदशापिक

vadhārthaṃ vā vipakṣāṇāṃ sarvairvaivasvatārcitam| āgnayavatkaviṣṇosāḥ kintvartusyadaśāpika

स्वराशिर्मस्तकेरुक्ते सार्धभागपरिक्षते। पार्श्वयोः स्यादभिर्लाभ खड्गाग्राभं च शस्यते

svarāśirmastakerukte sārdhabhāgaparikṣate| pārśvayoḥ syādabhirlābha khaḍgāgrābhaṃ ca śasyate

खड्गा भिधमिदं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य तु निरृतिः। अथापश्यन्दिरासत्व तत्त्वव्योगं च शाङ्करम्

khaḍgā bhidhamidaṃ liṅgaṃ pratiṣṭhāpya tu nirṛtiḥ| athāpaśyandirāsatva tattvavyogaṃ ca śāṅkaram

सार्वसप्तांशकलिंविंष्वास्यारुणान्वितो। चतुर्भिर्लक्ष्म चैतस्य पाशाग्राभं कतासिचत्

sārvasaptāṃśakaliṃviṃṣvāsyāruṇānvito| caturbhirlakṣma caitasya pāśāgrābhaṃ katāsicat

लिङ्गमेतत्प्रतिष्ठाप्य वरुणास्वादिगासतम्। योगं तथाप्तवानैशं किन्त्वेतच्छान्तिपुष्टिकृत्

liṅgametatpratiṣṭhāpya varuṇāsvādigāsatam| yogaṃ tathāptavānaiśaṃ kintvetacchāntipuṣṭikṛt

स्वर्धे द्वादशभागांशैः सप्तभिः पुवतेनिले। वेष्णासांकं शोकैः भक्ते द्वित्रिलोपने परश्चतम्

svardhe dvādaśabhāgāṃśaiḥ saptabhiḥ puvatenile| veṣṇāsāṃkaṃ śokaiḥ bhakte dvitrilopane paraścatam

विधेयं पूर्ववद्वृत्तं शरच्छत्रं विनांपरम्। लक्ष्म ध्वजाग्रवच्चास्य त्वैतसृषतांपरिः

vidheyaṃ pūrvavadvṛttaṃ śaracchatraṃ vināṃparam| lakṣma dhvajāgravaccāsya tvaitasṛṣatāṃpariḥ

अथाप सुदिर्गसेत्थं तथा योगं च शाम्भवम्। द्विषदुच्चाटविश्लेष परौक्षकंपान्विधेश्वाभिः

athāpa sudirgasetthaṃ tathā yogaṃ ca śāmbhavam| dviṣaduccāṭaviśleṣa paraukṣakaṃpānvidheśvābhiḥ

प्रतिष्ठाप्यमिदं लिङ्गं व्यधीयां --- मनीषिभिः। कार्यवारुणः सव्याक्षं किन्त्वाच्चोसे गुरुदशाम्

pratiṣṭhāpyamidaṃ liṅgaṃ vyadhīyāṃ --- manīṣibhiḥ| kāryavāruṇaḥ savyākṣaṃ kintvāccose gurudaśām

पत्तांशेमूर्द्वि पार्श्वस्थ---पादांशपरिच्युतेः। छत्रं स्यात् लक्ष्म चैतस्य गदाग्रसदृशं भवेत्

pattāṃśemūrdvi pārśvastha---pādāṃśaparicyuteḥ| chatraṃ syāt lakṣma caitasya gadāgrasadṛśaṃ bhavet

एतन्ननेश्वरः कृत्वा स्वदिर्गासत्वसाद्मवान्। योगं च शिवधामाप्त्यै विभूतिं प्राप्तवानतः

etannaneśvaraḥ kṛtvā svadirgāsatvasādmavān| yogaṃ ca śivadhāmāptyai vibhūtiṃ prāptavānataḥ

स्वद्वे रुद्रा शं!कैः षड्भिर्विस्तृतं चतुरश्रकम्। भवभक्ते त्रयं त्यागाद् भवत्यथाश्रि पार्श्वयोः

svadve rudrā śaṃ!kaiḥ ṣaḍbhirvistṛtaṃ caturaśrakam| bhavabhakte trayaṃ tyāgād bhavatyathāśri pārśvayoḥ

वृत्तं तु पूर्ववत् कार्यं कुक्कुटाण्डनिभं शिरः। त्र्यंशवसयैर्नवभिः कुक्कुटाण्डमिदं भवेत्

vṛttaṃ tu pūrvavat kāryaṃ kukkuṭāṇḍanibhaṃ śiraḥ| tryaṃśavasayairnavabhiḥ kukkuṭāṇḍamidaṃ bhavet

मूषनवभिः पार्श्वयोस्त्रिस्त्रिशातनाः कुक्कुटाण्डकम्। अश्रित्रयं च कर्तव्यं पूजाभागसमाश्रयम्

mūṣanavabhiḥ pārśvayostristriśātanāḥ kukkuṭāṇḍakam| aśritrayaṃ ca kartavyaṃ pūjābhāgasamāśrayam

शूलाग्रप्रतिमं लक्ष्म लिङ्गे कर्तव्यमैश्वरे। स्यादिदं योगसाम्राज्यज्ञानसम्प्राप्तिकारकम्

śūlāgrapratimaṃ lakṣma liṅge kartavyamaiśvare| syādidaṃ yogasāmrājyajñānasamprāptikārakam

ब्राह्मे स्याद् रौद्र वत्सर्वे पद्मकुड्मलवच्छिरः। लक्ष्मास्मिन् कमलाकारं लिङ्गे कमलजन्मनः

brāhme syād raudra vatsarve padmakuḍmalavacchiraḥ| lakṣmāsmin kamalākāraṃ liṅge kamalajanmanaḥ

लिङ्गमेतत्प्रतिष्ठाप्य प्राजापत्यं प्रजापतिः। लेभे पदमतः स्थासिदं व्येषूपदेस्यतिः

liṅgametatpratiṣṭhāpya prājāpatyaṃ prajāpatiḥ| lebhe padamataḥ sthāsidaṃ vyeṣūpadesyatiḥ

वैष्णवे रौद्र वत् सर्वं शिरोऽस्मिन् कुन्तसन्निभम्। भक्ता भवजतुल्यं वा कर्तव्यं लक्ष्म वैष्णवे

vaiṣṇave raudra vat sarvaṃ śiro'smin kuntasannibham| bhaktā bhavajatulyaṃ vā kartavyaṃ lakṣma vaiṣṇave

पुण्यक्षेत्रोद्भवमिदं द्विजादीनां सिताद्यया। संग्राहयेच्छिलाद्र व्यं गुक्तयोषितयान्विराम्

puṇyakṣetrodbhavamidaṃ dvijādīnāṃ sitādyayā| saṃgrāhayecchilādra vyaṃ guktayoṣitayānvirām

इदं पक्वमपक्वं वा लोहतू भयगर्भितम्। अपक्वं वज्रलेपाद्यं कर्तव्यं सिद्धिभिः

idaṃ pakvamapakvaṃ vā lohatū bhayagarbhitam| apakvaṃ vajralepādyaṃ kartavyaṃ siddhibhiḥ

भूतये लोहजं लिङ्गं सीसकत्रपुवर्जितम्। काञ्चनशत्रुच्छेदकाययि संचितम्

bhūtaye lohajaṃ liṅgaṃ sīsakatrapuvarjitam| kāñcanaśatrucchedakāyayi saṃcitam

यास्य लिङ्गोक्तलक्ष्मैतत्त्रापुंसांनागाकुन्मचात्र्यादि। लोहोद्भवं वा यन्मातृ---गुह्यकसिद्धिकृत्

yāsya liṅgoktalakṣmaitattrāpuṃsāṃnāgākunmacātryādi| lohodbhavaṃ vā yanmātṛ---guhyakasiddhikṛt

भिक्षूणां चलमेतत्स्यान्मुमुषूणां च वेश्मशु। श्रेष्ठं समस्त रान्ताछ्रं वज्जज्जं ज्रजं तदरिच्छिदे

bhikṣūṇāṃ calametatsyānmumuṣūṇāṃ ca veśmaśu| śreṣṭhaṃ samasta rāntāchraṃ vajjajjaṃ jrajaṃ tadaricchide

पद्मरागं महाभृत्यौ सौभाग्या मौक्तिकम्। पुष्परागमहानीलौ---यातीरसमुद्भवम्

padmarāgaṃ mahābhṛtyau saubhāgyā mauktikam| puṣparāgamahānīlau---yātīrasamudbhavam

यशसे कुलसन्तत्यै तेजसे सूर्यकान्तरम्। ता---च्छं स्फाटिकं सर्वकामद शूलारस्रो

yaśase kulasantatyai tejase sūryakāntaram| tā---cchaṃ sphāṭikaṃ sarvakāmada śūlārasro

मणिजं --- शत्रुक्षयाय पुलका तथा। सस्यकं सस्यनिष्पत्त्यै भोजगं दिव्यसिद्धिदम्

maṇijaṃ --- śatrukṣayāya pulakā tathā| sasyakaṃ sasyaniṣpattyai bhojagaṃ divyasiddhidam

श्रेष्ठं सारक्त--- लिङ्गमारोग्याहितचेतसाम्। वैकृन्तकसहावर्तराकायस्कान्तजं हितम्

śreṣṭhaṃ sārakta--- liṅgamārogyāhitacetasām| vaikṛntakasahāvartarākāyaskāntajaṃ hitam

क्षुद्र सिस्त्रिषु तन्मन्त्र---जातिसंस्कृतम्। फलं सम्यग्गुणादूह्यमन्यासु मणिजातिषु

kṣudra sistriṣu tanmantra---jātisaṃskṛtam| phalaṃ samyagguṇādūhyamanyāsu maṇijātiṣu

वर्णाभिधानसंस्थानविशेषाभ्य --- तद्विदा। पृथियां सपीठं वा तस्यान्नोर्ध्वं नवाङ्गुलात्

varṇābhidhānasaṃsthānaviśeṣābhya --- tadvidā| pṛthiyāṃ sapīṭhaṃ vā tasyānnordhvaṃ navāṅgulāt

सिद्धये चरदारान्तावश्वनकाद्वा प्रशस्यते। सुसंस्थानं सुदीतं चेदवाक्यं पिनयं दोषकृत्

siddhaye caradārāntāvaśvanakādvā praśasyate| susaṃsthānaṃ sudītaṃ cedavākyaṃ pinayaṃ doṣakṛt

सूक्ष्मोपकोगुणोपेत बलीयान् सर्वदोषकृत्। सान्निध्यकारणं दीप्तिः समस्तमणिजन्मनाम्

sūkṣmopakoguṇopeta balīyān sarvadoṣakṛt| sānnidhyakāraṇaṃ dīptiḥ samastamaṇijanmanām

मानोन्मानप्रमाणादित्येषु ग्राह्यं नवा बुधैः। शैलं हस्तादधः स्थेयः प्रासादेषु च शस्यते

mānonmānapramāṇādityeṣu grāhyaṃ navā budhaiḥ| śailaṃ hastādadhaḥ stheyaḥ prāsādeṣu ca śasyate

ततश्चलमपि प्राहुर्हीणाश्रयसिस्त्रियो। इतश्चेदकृत्ये सुयवांकं पिण्डिकाधियाङ्कम्

tataścalamapi prāhurhīṇāśrayasistriyo| itaścedakṛtye suyavāṃkaṃ piṇḍikādhiyāṅkam

अर्था भागद्वये ता--- भागपिण्डिकावटे। वृत्ता भागास्त्रयोऽप्यस्य प्रतिष्ठा स्याद्गुहासु च

arthā bhāgadvaye tā--- bhāgapiṇḍikāvaṭe| vṛttā bhāgāstrayo'pyasya pratiṣṭhā syādguhāsu ca

क्षेत्रे परिगृहीतेऽसौ देशे देशाधिपक्षयः। निष्पन्नरूपप्रगुप्तं मण्डलां भाव्यसाकया

kṣetre parigṛhīte'sau deśe deśādhipakṣayaḥ| niṣpannarūpapraguptaṃ maṇḍalāṃ bhāvyasākayā

सिद्धरालाप्तधौतेस्मिनभिः सिद्धरसं गतम्। यत्रोक्तः गर्भस्तंकास्यात्तत्रालेखात्समा भवेत्

siddharālāptadhautesminabhiḥ siddharasaṃ gatam| yatroktaḥ garbhastaṃkāsyāttatrālekhātsamā bhavet

करखीइजटाकाङ्का हरितालविष्टेधिभिः। सर्वेषाभिः प्रविष्टाभिरनालिं ने लेखनीकृतम्

karakhīijaṭākāṅkā haritālaviṣṭedhibhiḥ| sarveṣābhiḥ praviṣṭābhiranāliṃ ne lekhanīkṛtam

प्रदेशो यानित्यां विभ्रान्ति व्यक्तिकृद्भवेत्। विषरुद्र जटापथ्या चब्रूकन्दविभीतकैः

pradeśo yānityāṃ vibhrānti vyaktikṛdbhavet| viṣarudra jaṭāpathyā cabrūkandavibhītakaiḥ

सुदर्शनाश्वमाराभ्यामविदुग्धेन संयुतः। प्रलेपो यदि वा पार्श्वे चिह्नाभिव्यक्तिहेतवे

sudarśanāśvamārābhyāmavidugdhena saṃyutaḥ| pralepo yadi vā pārśve cihnābhivyaktihetave

इदानीमिह पीठानां स्तथाव कथ्यते। मानतो नामतोर्घाच विशेषेतरसिद्धये

idānīmiha pīṭhānāṃ stathāva kathyate| mānato nāmatorghāca viśeṣetarasiddhaye

देव्यादि भेदवतीठं तु पदेको गर्भमानतः। तत्सिद्धिर्मुखतः प्रोक्त शुनं षंगे मुक्तयो

devyādi bhedavatīṭhaṃ tu padeko garbhamānataḥ| tatsiddhirmukhataḥ prokta śunaṃ ṣaṃge muktayo

कारादिलिङ्गमानेन यामितंन्यमुखं ततः। भुक्तये मुक्तये चैतान्युपदिष्टानि मुख्यतः

kārādiliṅgamānena yāmitaṃnyamukhaṃ tataḥ| bhuktaye muktaye caitānyupadiṣṭāni mukhyataḥ

लिङ्गवद्गर्भमानेन सम्यग्वा तानि कल्पयेत्। लिङ्गदैर्घ्यप्रमाणानि मानेषु वेश्मसा

liṅgavadgarbhamānena samyagvā tāni kalpayet| liṅgadairghyapramāṇāni māneṣu veśmasā

अव्यक्तमुक्तलिङ्गानां समं विष्पतः। कारादिलिङ्गमानेन यामितान्यनुषङ्गतः

avyaktamuktaliṅgānāṃ samaṃ viṣpataḥ| kārādiliṅgamānena yāmitānyanuṣaṅgataḥ

भक्तये मुक्तये तेनात्फपदिव्यभानां तदर्दाघ्रविस्तृतिः। नृपार्कविक्तजायामास्तदर्धोच्छ्रायविस्तृतिः

bhaktaye muktaye tenātphapadivyabhānāṃ tadardāghravistṛtiḥ| nṛpārkaviktajāyāmāstadardhocchrāyavistṛtiḥ

100

उत्तमादि सहार्घानां सिद्ध्यै कुर्वीत पीठिकाम्। वृत्तं वा चतुरश्रं वा सर्वप्रासादलिङ्गगगम्

uttamādi sahārghānāṃ siddhyai kurvīta pīṭhikām| vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā sarvaprāsādaliṅgagagam

101

वृत्तं व्यक्तेषु न हितं विनाशादि ---। विधिना पृथिवी --- पोवकी पूर्णसंज्ञिता

vṛttaṃ vyakteṣu na hitaṃ vināśādi ---| vidhinā pṛthivī --- povakī pūrṇasaṃjñitā

102

भाभावती त्रपाक्षी च गण्यन्ते ताश्च नामतः। इन्द्रा दिलोकपालानां कार्या लिङ्गे व्यचसु क्रमात्

bhābhāvatī trapākṣī ca gaṇyante tāśca nāmataḥ| indrā dilokapālānāṃ kāryā liṅge vyacasu kramāt

103

ऐशानलिङ्गे रौद्रा न्ति---या पीठिका भवेत्। ते चैतासु त्रयेऽन्यास्तु भुक्तिमुक्तिफलप्रदा

aiśānaliṅge raudrā nti---yā pīṭhikā bhavet| te caitāsu traye'nyāstu bhuktimuktiphalapradā

104

पपापपावरावापी वज्ज चन्द्र कला स्मृता। संवर्ता नन्दिकावर्ते चैताः साधारणा मताः

papāpapāvarāvāpī vajja candra kalā smṛtā| saṃvartā nandikāvarte caitāḥ sādhāraṇā matāḥ

105

अथ लक्षणमेतेषां तासां सर्वासामभिधीयते। ऐन्द्र लिङ्गा वृत्ता पृथ्वी स्तम्भादौ चतुरश्रिका

atha lakṣaṇameteṣāṃ tāsāṃ sarvāsāmabhidhīyate| aindra liṅgā vṛttā pṛthvī stambhādau caturaśrikā

106

चतुरश्रस्य यः कर्णस्तच्चतुर्थांशमष्टधा। कृत्वांशसप्तकेनास्य तुर्यात्तर्गत्सकल्पनात्

caturaśrasya yaḥ karṇastaccaturthāṃśamaṣṭadhā| kṛtvāṃśasaptakenāsya turyāttargatsakalpanāt

107

पाश्चात्यभागयोः पार्श्वे बहिः सूत्रस्थितावथे। वृत्तद्वयस्य भ्रमणं विदधीत विचक्षणः

pāścātyabhāgayoḥ pārśve bahiḥ sūtrasthitāvathe| vṛttadvayasya bhramaṇaṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ

108

चतुरश्रे पुरोगर्भसूत्राष्टस्यासवर्धनात्। कृतपत्रभमुद्देशं पार्श्वाभ्यां सूत्रमात्रयेत्

caturaśre purogarbhasūtrāṣṭasyāsavardhanāt| kṛtapatrabhamuddeśaṃ pārśvābhyāṃ sūtramātrayet

109

लोपनात् त्यक्तभागस्या होतासि पीठिका भवेत्। आग्नेयलिङ्गं स्याच्छत्रुनाशसन्तापदाहकृत्

lopanāt tyaktabhāgasyā hotāsi pīṭhikā bhavet| āgneyaliṅgaṃ syācchatrunāśasantāpadāhakṛt

110

क्षेत्रे---चतुरश्रेऽस्य द्वादशांशं परित्यजेत्। पामदो गर्भनस्तेन वृत्तस्यार्धं समालिखेत्

kṣetre---caturaśre'sya dvādaśāṃśaṃ parityajet| pāmado garbhanastena vṛttasyārdhaṃ samālikhet

111

इत्यर्धचन्द्रा कारोऽयं सामी भवति पीठिका। याम्यलिङ्गस्य नगरादिक्षिणास्था रिनाशनी

ityardhacandrā kāro'yaṃ sāmī bhavati pīṭhikā| yāmyaliṅgasya nagarādikṣiṇāsthā rināśanī

112

चतुरश्रे विभागार्धवर्धनात्पार्श्वयोर्द्वयोः। परिस्वी भागवृद्ध्या च सूत्रद्वयनिपातनात्

caturaśre vibhāgārdhavardhanātpārśvayordvayoḥ| parisvī bhāgavṛddhyā ca sūtradvayanipātanāt

113

रौत्संत्तत्या नैरृती स्त्रीमरणद्वेषरोगकृत्। पूर्वचन्द्र माकृतिर्णा वारुणी परिमेखला

rautsaṃttatyā nairṛtī strīmaraṇadveṣarogakṛt| pūrvacandra mākṛtirṇā vāruṇī parimekhalā

114

शान्तिके पौष्टिके चाथ मृत्युनाशेने च पीठिका। प्रतीच्यो षडंशस्य वृद्धिं कृत्वा --- तः

śāntike pauṣṭike cātha mṛtyunāśene ca pīṭhikā| pratīcyo ṣaḍaṃśasya vṛddhiṃ kṛtvā --- taḥ

115

गर्भाव वृत्तलेखेन यत्सम्पातचतुष्टयम्। कर्णाभ्यकर्णं भवेत्तेन वृत्तस्थानद्वयेन च

garbhāva vṛttalekhena yatsampātacatuṣṭayam| karṇābhyakarṇaṃ bhavettena vṛttasthānadvayena ca

116

षडश्रं सममालेख्यं यद्वा वज्रसमाकृति। नाभस्वती पीठिका स्यात् पर्णेनिर्मरुतो दिशि

ṣaḍaśraṃ samamālekhyaṃ yadvā vajrasamākṛti| nābhasvatī pīṭhikā syāt parṇenirmaruto diśi

117

कर्मसूच्चाटनाद्येषु विनियोज्या जिगीषुभिः। याक्षी त्रिमेखला वृत्ता वित्ताप्त्यै धनदार्चिते

karmasūccāṭanādyeṣu viniyojyā jigīṣubhiḥ| yākṣī trimekhalā vṛttā vittāptyai dhanadārcite

118

गणाद्विमखलाष्पश्रितः। कुर्वीतैकेन खुरकं चतुर्भिर्जाड्यकुम्भकम्

gaṇādvimakhalāṣpaśritaḥ| kurvītaikena khurakaṃ caturbhirjāḍyakumbhakam

119

द्वाभ्यामञ्जं तथैकेन प्रवेशोऽत्र जाड्यकुम्भस्य शस्यते। अञ्जूयस्य चतुर्भिस्तैः कर्णिकाया द्वये नराः

dvābhyāmañjaṃ tathaikena praveśo'tra jāḍyakumbhasya śasyate| añjūyasya caturbhistaiḥ karṇikāyā dvaye narāḥ

120

एकेन कण्ठकश्चातो निर्यात्येकेन कर्णिका। विभाजैरं पुशं षड्भिस्ततश्चैकेन मेखलाः

ekena kaṇṭhakaścāto niryātyekena karṇikā| vibhājairaṃ puśaṃ ṣaḍbhistataścaikena mekhalāḥ

121

पद्मयं पीठिका ख्याता सर्वकामप्रदायिनी। क्षेत्रे षोडशधा भक्ते भागेन खुरको भवेत्

padmayaṃ pīṭhikā khyātā sarvakāmapradāyinī| kṣetre ṣoḍaśadhā bhakte bhāgena khurako bhavet

122

चतुर्भिर्जरातां कुम्भस्त्रिभिरेकेन कर्णिका। त्रिभिः कण्ठश्चतुर्भिश्च पूर्ववन्निर्गमो भवेत्

caturbhirjarātāṃ kumbhastribhirekena karṇikā| tribhiḥ kaṇṭhaścaturbhiśca pūrvavannirgamo bhavet

123

इयं --- व्यक्तलिङ्गेषु पीठका स्यात्पयोधरा। एवंविधैव चापीठ स्यात्किंमुच्यक्तो लक्षणे

iyaṃ --- vyaktaliṅgeṣu pīṭhakā syātpayodharā| evaṃvidhaiva cāpīṭha syātkiṃmucyakto lakṣaṇe

124

भक्ते द्वादशभिः पीठमानं द्विर्भागिको भवेत्। जगतीति त्रिभिः कुसे द्वाभ्यामेकेन वेदिका

bhakte dvādaśabhiḥ pīṭhamānaṃ dvirbhāgiko bhavet| jagatīti tribhiḥ kuse dvābhyāmekena vedikā

125

कण्ठो द्वाभ्यामथैकेन वेदिका पुनरुत्तरा। एकैकेन तु भागेन ततः स्यात्पीठिकाद्वयम्

kaṇṭho dvābhyāmathaikena vedikā punaruttarā| ekaikena tu bhāgena tataḥ syātpīṭhikādvayam

126

एवं षडश्रा कर्तव्या वज्राक्षा पीठिका बुधैः। पीठिका क्षेत्रेण निर्भक्तषो भागेन खुरको भवेत्

evaṃ ṣaḍaśrā kartavyā vajrākṣā pīṭhikā budhaiḥ| pīṭhikā kṣetreṇa nirbhaktaṣo bhāgena khurako bhavet

127

द्वाभ्यां जङ्घाथ भागेन वेदी द्वाभ्यां तु कण्ठकः। उभयाभ्यां निर्गमः सा स्त्रीच्छि चन्द्र कला भवेत्

dvābhyāṃ jaṅghātha bhāgena vedī dvābhyāṃ tu kaṇṭhakaḥ| ubhayābhyāṃ nirgamaḥ sā strīcchi candra kalā bhavet

128

आपायनाययुद्यौ च पदारेखैव चामृता। भवेत् षण्मेखलादर्धादूर्ध्वकण्ठोऽथ भागिकः

āpāyanāyayudyau ca padārekhaiva cāmṛtā| bhavet ṣaṇmekhalādardhādūrdhvakaṇṭho'tha bhāgikaḥ

129

पट्टिकात्रितयं शेषे क्षेत्रे स्यान्निर्गमान्तरम्। रुद्रा र्चिता पीठिकेयं संवर्तेत्यभिधानतः

paṭṭikātritayaṃ śeṣe kṣetre syānnirgamāntaram| rudrā rcitā pīṭhikeyaṃ saṃvartetyabhidhānataḥ

130

यां कृत्वा प्रकृतेरूर्ध्वं गताः संवर्तकादयः। रुद्रा वोथस्तराख्यं ते भेजिरे पदमव्ययम्

yāṃ kṛtvā prakṛterūrdhvaṃ gatāḥ saṃvartakādayaḥ| rudrā vothastarākhyaṃ te bhejire padamavyayam

131

षोढा पीठोदये भक्ते भागं स्यात्पट्टिकात्रयम्। एकेन कण्ठो भागेन पट्टिकान्यापि भागिका

ṣoḍhā pīṭhodaye bhakte bhāgaṃ syātpaṭṭikātrayam| ekena kaṇṭho bhāgena paṭṭikānyāpi bhāgikā

132

नन्द्यावर्ताङ्किता सेयं नन्द्यावर्तेति कीर्तिता। साधारणीयं सर्वेषां लिङ्गानां सर्वसिद्धिदा

nandyāvartāṅkitā seyaṃ nandyāvarteti kīrtitā| sādhāraṇīyaṃ sarveṣāṃ liṅgānāṃ sarvasiddhidā

133

भवाकण्ठसुवासध्यानामियं सिद्धखुरा। दोदेरन्योनमिथै भवन्त्यन्याश्च पीठिकाः

bhavākaṇṭhasuvāsadhyānāmiyaṃ siddhakhurā| doderanyonamithai bhavantyanyāśca pīṭhikāḥ

134

मानसंस्था न कथितास्तासामानन्त्यकारणात्। त्र्यंशेन गर्तः स्यादासां षोडशांशेन मेखला

mānasaṃsthā na kathitāstāsāmānantyakāraṇāt| tryaṃśena gartaḥ syādāsāṃ ṣoḍaśāṃśena mekhalā

135

खातश्च नेयः श्वभ्रान्तं मेखलामध्यतो ह्यसौ। प्राणालार्घासमा दैर्घ्यविस्ताराभ्यामुदद्गिशि

khātaśca neyaḥ śvabhrāntaṃ mekhalāmadhyato hyasau| prāṇālārghāsamā dairghyavistārābhyāmudadgiśi

136

पञ्चाशद्विशयंस्ताल सद्वयंमन्तरा। सदांसद्विभयं प्रान्ते खातोऽग्रे द्विगुणामुखान्

pañcāśadviśayaṃstāla sadvayaṃmantarā| sadāṃsadvibhayaṃ prānte khāto'gre dviguṇāmukhān

137

सार्धाभमेखला कार्याः प्राणालः स्वसृतं भागतः। गुणागुणास्त्रयो लिङ्गे तान्यापत्रेव भावयेत्

sārdhābhamekhalā kāryāḥ prāṇālaḥ svasṛtaṃ bhāgataḥ| guṇāguṇāstrayo liṅge tānyāpatreva bhāvayet

138

आवर्ताः शोभनाकाराः शुभाः स्यु --- धः। नतु पीठब्रह्मशिले शस्ते लिङ्गजात्यनुगे सदा

āvartāḥ śobhanākārāḥ śubhāḥ syu --- dhaḥ| natu pīṭhabrahmaśile śaste liṅgajātyanuge sadā

139

गर्भकर्णचतुर्थांशमाना स्याद्ब्रह्मणः शिला। --- गस्य कर्णेन यद्वा ब्रह्मशिला भवेत्

garbhakarṇacaturthāṃśamānā syādbrahmaṇaḥ śilā| --- gasya karṇena yadvā brahmaśilā bhavet

140

याताभिधेक ब्रह्मशिला ब्रह्मांशतो भवेत्। तावताभ्यधिका कार्या तस्याः कर्मशिला बुधैः

yātābhidheka brahmaśilā brahmāṃśato bhavet| tāvatābhyadhikā kāryā tasyāḥ karmaśilā budhaiḥ

141

स्थापयेत्पुरुषत्रया शिवं मध्ये निवेशयेत्। ब्रह्माणं दक्षिणेनास्य वामतः पुरुषोत्तमम्

sthāpayetpuruṣatrayā śivaṃ madhye niveśayet| brahmāṇaṃ dakṣiṇenāsya vāmataḥ puruṣottamam

142

अन्यथास्थापनादेषां प्रत्यवायो महान् भवेत्। त्रिभागौना शचा स्यातां कोशान्तश्चक्रिणो भवेत्

anyathāsthāpanādeṣāṃ pratyavāyo mahān bhavet| tribhāgaunā śacā syātāṃ kośāntaścakriṇo bhavet

143

त्रिभागोनस्तिवासातां कोशान्तश्चक्रिणो भवेत्। त्रिभागोन्नतस्यादान्तः कोकस्यान्तः पद्मजन्मनः

tribhāgonastivāsātāṃ kośāntaścakriṇo bhavet| tribhāgonnatasyādāntaḥ kokasyāntaḥ padmajanmanaḥ

144

ब्रह्मविष्णुमहेशानां --- निवेशने। प्रमाणमेतेषु द्विश्च पृथक्स्थानां यदृच्छया

brahmaviṣṇumaheśānāṃ --- niveśane| pramāṇameteṣu dviśca pṛthaksthānāṃ yadṛcchayā

145

उमामहेश्वरौ यत्र तत्रोमा ब्रह्मविष्णुवत्। आकाशे प्रतिमा येष्टा चत्वारिंशच्च पञ्च च

umāmaheśvarau yatra tatromā brahmaviṣṇuvat| ākāśe pratimā yeṣṭā catvāriṃśacca pañca ca

146

हस्तान् कार्या त्रिभागोना मध्या हीना तदर्धतः। यात्राथा प्रतिमा द्वारप्रमाणेन विधीयते

hastān kāryā tribhāgonā madhyā hīnā tadardhataḥ| yātrāthā pratimā dvārapramāṇena vidhīyate

148

तच्च द्वारं त्रिधा भक्त्वा पीठं भागेन कल्पयेत्। द्वाभ्यां तु प्रतिमा कार्या ज्येष्ठायां मानमीदृशम्। मध्यायां नवधा द्वारं कृत्वैकं भागमुत्सृजेत्। शेषान् भागान् त्रिधा कृत्वा पीठं भागेन कल्पयेत्

tacca dvāraṃ tridhā bhaktvā pīṭhaṃ bhāgena kalpayet| dvābhyāṃ tu pratimā kāryā jyeṣṭhāyāṃ mānamīdṛśam| madhyāyāṃ navadhā dvāraṃ kṛtvaikaṃ bhāgamutsṛjet| śeṣān bhāgān tridhā kṛtvā pīṭhaṃ bhāgena kalpayet

149

अर्चामुभाभ्यां हीनायां विदध्याद् द्वारमष्टधा। एकमुत्सृज्य शेषेण ---

arcāmubhābhyāṃ hīnāyāṃ vidadhyād dvāramaṣṭadhā| ekamutsṛjya śeṣeṇa ---

150

पीठात् तत् त्रितयेनार्चामुपविष्टां प्रकल्पयेत्। द्वारस्यार्धं त्रिधा कृत्वा द्वाभ्यां पीठं विधीयते

pīṭhāt tat tritayenārcāmupaviṣṭāṃ prakalpayet| dvārasyārdhaṃ tridhā kṛtvā dvābhyāṃ pīṭhaṃ vidhīyate

151

चाकॢप्तिरुक्तवतयद्वा द्वेधा चतुर्धा वा द्वारं कृत्वैकमुत्सृजेत्। शेषं भागत्रयं कृत्वा पीठमर्चां च पूर्ववत्

cākḷptiruktavatayadvā dvedhā caturdhā vā dvāraṃ kṛtvaikamutsṛjet| śeṣaṃ bhāgatrayaṃ kṛtvā pīṭhamarcāṃ ca pūrvavat

152

द्वारोच्छ्रितेः पञ्चदशभागं कृ त्यक्त्वा विधीयते। भागत्रयं तदेकेन पीठमर्चां तु तद्द्वयात्

dvārocchriteḥ pañcadaśabhāgaṃ kṛ tyaktvā vidhīyate| bhāgatrayaṃ tadekena pīṭhamarcāṃ tu taddvayāt

153

भागान् पञ्च विधीयेत यदि वा भागयुग्मतः। पीठं तत् त्रितयेनार्चामुपविष्टां प्रकल्पयेत्

bhāgān pañca vidhīyeta yadi vā bhāgayugmataḥ| pīṭhaṃ tat tritayenārcāmupaviṣṭāṃ prakalpayet

154

द्वारस्यार्धं त्रिधा कृत्वा द्वाभ्यां पीठं विधीयते। भागेनार्चाशयानागार्धेऽर्चां वेश्मानुसारतः

dvārasyārdhaṃ tridhā kṛtvā dvābhyāṃ pīṭhaṃ vidhīyate| bhāgenārcāśayānāgārdhe'rcāṃ veśmānusārataḥ

155

भक्ते प्रासादगर्भार्धे दशधा पृष्ठभागतः। पिशाचरक्षोदनुजाः स्थाप्या गन्धर्वगुह्यकाः

bhakte prāsādagarbhārdhe daśadhā pṛṣṭhabhāgataḥ| piśācarakṣodanujāḥ sthāpyā gandharvaguhyakāḥ

156

आदित्यचन्द्रि काविष्णुब्रह्मेशानान्ता पदक्रमात्। गर्भे षड्भागभक्ते वा त्यक्त्वैकं पृथता शत। स्थापनं सर्वदेवानां पञ्चमेंऽशे प्रशस्यते

ādityacandri kāviṣṇubrahmeśānāntā padakramāt| garbhe ṣaḍbhāgabhakte vā tyaktvaikaṃ pṛthatā śata| sthāpanaṃ sarvadevānāṃ pañcameṃ'śe praśasyate

157

यदङ्गप्रत्यङ्गप्रहरणगतं लक्ष्म विततं। तदर्थानां चित्रकनावधो वाच्यमक्ष्य। सपीठार्चा लिङ्गोन्मपि विदित्वा वहुमतो। भवेद्भूपालानां कृतिभिरपि पूज्येत सकलैः

yadaṅgapratyaṅgapraharaṇagataṃ lakṣma vitataṃ| tadarthānāṃ citrakanāvadho vācyamakṣya| sapīṭhārcā liṅgonmapi viditvā vahumato| bhavedbhūpālānāṃ kṛtibhirapi pūjyeta sakalaiḥ

अथ चित्रोद्देशो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः

अथ प्रियं वितेऽस्माभिर्विन्यासश्चित्रकर्मणः। चित्रं हि सर्वशिल्पानां मुखं लोकस्य च प्रियम्

atha priyaṃ vite'smābhirvinyāsaścitrakarmaṇaḥ| citraṃ hi sarvaśilpānāṃ mukhaṃ lokasya ca priyam

पदे पदे वा कुड्ये वा यथा चित्रं सं वचने। वर्तयः कृतबन्धाश्च लेखामानं यथा भवेत्

pade pade vā kuḍye vā yathā citraṃ saṃ vacane| vartayaḥ kṛtabandhāśca lekhāmānaṃ yathā bhavet

वर्णगव्यक्तिया यादृग्यादृशो वर्तनाक्रमः। नानोन्मानविधिश्चैव नवस्थाने विधिस्तथा

varṇagavyaktiyā yādṛgyādṛśo vartanākramaḥ| nānonmānavidhiścaiva navasthāne vidhistathā

हस्तानां यश्च विन्यासो लक्षणनात्रसंशय। दिव्यानां मानुषाणां च दिव्या सा मुखजन्मना

hastānāṃ yaśca vinyāso lakṣaṇanātrasaṃśaya| divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca divyā sā mukhajanmanā

गणरक्षःकिन्नराणां कुब्जवामनयस्तेषाम्। विकल्पाकृतिमानानि रूपसंस्थानमेव च

gaṇarakṣaḥkinnarāṇāṃ kubjavāmanayasteṣām| vikalpākṛtimānāni rūpasaṃsthānameva ca

वृक्षगुल्मलतावल्लीवीरुधां पापकर्मणाम्। शूराणां दुर्विधानां च धनिनां पृथिवीभृताम्

vṛkṣagulmalatāvallīvīrudhāṃ pāpakarmaṇām| śūrāṇāṃ durvidhānāṃ ca dhanināṃ pṛthivībhṛtām

ब्राह्मणानां विसासोडजातन क्रूरकर्मणाम्। मानिनामथ रङ्गोपजीविनां चेह्रङ्गकथ्यते

brāhmaṇānāṃ visāsoḍajātana krūrakarmaṇām| mānināmatha raṅgopajīvināṃ cehraṅgakathyate

रूपलक्षणनैपथ्यं सतीनां राजयोषिताम्। दासीप्रव्रजितारण्डायतिवल्लीषु लक्षणा

rūpalakṣaṇanaipathyaṃ satīnāṃ rājayoṣitām| dāsīpravrajitāraṇḍāyativallīṣu lakṣaṇā

कन्यानामसंकारणां च विध्याना गजवाजिनाम्। मकरव्यालसिंहानां तथा यज्ञोपयोगिनाम्

kanyānāmasaṃkāraṇāṃ ca vidhyānā gajavājinām| makaravyālasiṃhānāṃ tathā yajñopayoginām

विना रात्रिविभागस्य ऋतूनां चापि लक्षणम्। अत्र योज्यं याप्यंभ्र कथं भवति

vinā rātrivibhāgasya ṛtūnāṃ cāpi lakṣaṇam| atra yojyaṃ yāpyaṃbhra kathaṃ bhavati

प्रविभागस्य देवानां रेखाणां चापि लक्षणम्। लक्षणं पञ्चभूतानां तेषामारम्भ एव च

pravibhāgasya devānāṃ rekhāṇāṃ cāpi lakṣaṇam| lakṣaṇaṃ pañcabhūtānāṃ teṣāmārambha eva ca

वृकादीनां विहङ्गानां सर्वेषां जलवासिनाम्। चित्रन्यासविधानस्य ब्रूमः सम्प्रति लक्षणम्

vṛkādīnāṃ vihaṅgānāṃ sarveṣāṃ jalavāsinām| citranyāsavidhānasya brūmaḥ samprati lakṣaṇam

कर्मण कर्मा करमे यस्माच्चित्रकर्मणि वर्तते। तस्याङ्गान्यभिधीयन्ते तेन सर्वानि विस्तरात्

karmaṇa karmā karame yasmāccitrakarmaṇi vartate| tasyāṅgānyabhidhīyante tena sarvāni vistarāt

वर्तिका प्रथमं तेषां द्वितीयं भूमिबन्धनम्। लेख्यं तृतीयं स्याद् रेखाकर्माणि वर्ततेमिह लक्षणम्

vartikā prathamaṃ teṣāṃ dvitīyaṃ bhūmibandhanam| lekhyaṃ tṛtīyaṃ syād rekhākarmāṇi vartatemiha lakṣaṇam

पञ्चमं कर्षकर्मच्च षाष्ठं स्याद् वर्तनाक्रमः। सप्तमं लेखनं लेखकरणं द्विचकर्म तथाष्टमम्

pañcamaṃ karṣakarmacca ṣāṣṭhaṃ syād vartanākramaḥ| saptamaṃ lekhanaṃ lekhakaraṇaṃ dvicakarma tathāṣṭamam

सङ्ग्रहोऽयमिति चैव कर्मणः। सूत्रिति तदनुक्रमेणा थः। भावयेन्न खलु मोहमेत्यसौ। चित्रकर्मणि कृती च जायते

saṅgraho'yamiti caiva karmaṇaḥ| sūtriti tadanukrameṇā thaḥ| bhāvayenna khalu mohametyasau| citrakarmaṇi kṛtī ca jāyate

अथ भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः

इदानीं वर्तिकालक्ष्म भूमिबन्धश्च कथ्यते। गुल्मान्तरे शुभे क्षेत्रे पद्मिन्यां सरितस्तटे

idānīṃ vartikālakṣma bhūmibandhaśca kathyate| gulmāntare śubhe kṣetre padminyāṃ saritastaṭe

पार्वतानां च कक्षेषु वापिकाननान्तरे। भौमा लवणपिण्डाः स्युर्मूलेषु च महीरुहाम्

pārvatānāṃ ca kakṣeṣu vāpikānanāntare| bhaumā lavaṇapiṇḍāḥ syurmūleṣu ca mahīruhām

क्षेत्रेष्वेतेषु या जाताः स्थिराः श्लक्ष्णाश्च पाण्डराः। ग्राह्या मृद्वावसासेष्वा विज्ञेया कटुशर्करा

kṣetreṣveteṣu yā jātāḥ sthirāḥ ślakṣṇāśca pāṇḍarāḥ| grāhyā mṛdvāvasāseṣvā vijñeyā kaṭuśarkarā

क्षेत्राणामानुपूर्व्येण मृत्तिका कथिता शुभा। पेषयेत्कुट्टयित्वा तां ततः कल्कं समाचरेत्

kṣetrāṇāmānupūrvyeṇa mṛttikā kathitā śubhā| peṣayetkuṭṭayitvā tāṃ tataḥ kalkaṃ samācaret

शालिभक्तस्य दातव्यस्तत्र भागो यथोदितः। ग्रीष्मर्तौ सप्तमं भागं शीतकाले च पञ्चमम्

śālibhaktasya dātavyastatra bhāgo yathoditaḥ| grīṣmartau saptamaṃ bhāgaṃ śītakāle ca pañcamam

षष्ठं शरदि वर्षासु चतुर्थं भागमानयेत्। वर्तिकाबन्धनार्थामायान्ति तेन ता

ṣaṣṭhaṃ śaradi varṣāsu caturthaṃ bhāgamānayet| vartikābandhanārthāmāyānti tena tā

अग्राया शालिवक्क्राभा यवं यव्यां सुखगृहम्। कुर्कुटाराग्रसदृशी कर्मभागविकल्पतः

agrāyā śālivakkrābhā yavaṃ yavyāṃ sukhagṛham| kurkuṭārāgrasadṛśī karmabhāgavikalpataḥ

शिक्षाकालेऽङ्गुलद्वन्द्वं प्रमाणेन विधीयते। कुथरेखासु शस्यन्ते वर्तिकाः त्र्यङ्गुलोन्मिताः

śikṣākāle'ṅguladvandvaṃ pramāṇena vidhīyate| kutharekhāsu śasyante vartikāḥ tryaṅgulonmitāḥ

पटा रेखासु कुर्वीत मानेन चतुरङ्गुलाः। इदानीमभिधास्यामो वसुधाबन्धनक्रियाम्

paṭā rekhāsu kurvīta mānena caturaṅgulāḥ| idānīmabhidhāsyāmo vasudhābandhanakriyām

पक्षिका चैव कूटाश्च --- पट एव च। तस्य तस्य किभान भूमिबन्धो निगद्यते

pakṣikā caiva kūṭāśca --- paṭa eva ca| tasya tasya kibhāna bhūmibandho nigadyate

पुण्यनक्षत्रवारेषु माङ्गल्यदिवसेषु च। क्षतो वासो भुक्ता च कर्ता भर्ताथ शिक्षकः

puṇyanakṣatravāreṣu māṅgalyadivaseṣu ca| kṣato vāso bhuktā ca kartā bhartātha śikṣakaḥ

अनेकवर्णैः कुसुमैर्गन्धैः न कृपापाः। नानाधूपैः सुरभिभिरर्चयित्वारभेत ताम्

anekavarṇaiḥ kusumairgandhaiḥ na kṛpāpāḥ| nānādhūpaiḥ surabhibhirarcayitvārabheta tām

नवसूत्रात्तुलमृद्वस्तितजलेन समं समम्। नवत्वामात्सदृशं वृक्तनभविद्वात्यपराक्रियः

navasūtrāttulamṛdvastitajalena samaṃ samam| navatvāmātsadṛśaṃ vṛktanabhavidvātyaparākriyaḥ

लिङ्गसूत्रविनीक्षेतानिकटं सहतं नवः। अनुत्ततमनिस्मं च कुर्याद्यावत्क्षितौ समम्

liṅgasūtravinīkṣetānikaṭaṃ sahataṃ navaḥ| anuttatamanismaṃ ca kuryādyāvatkṣitau samam

सुस्थितं जलवक्षायं सम्यगालोक्य धीमता। कृत्वा भूमिक्रियामेतां पश्चाद्बन्धनमाचरेत्

susthitaṃ jalavakṣāyaṃ samyagālokya dhīmatā| kṛtvā bhūmikriyāmetāṃ paścādbandhanamācaret

लुचिमलांस्तिस्व व्रीहितण्डुलसन्निभाम्। संगृह्य तीर्थमथवा पिष्ट्वा कल्कं समाचरेत्

lucimalāṃstisva vrīhitaṇḍulasannibhām| saṃgṛhya tīrthamathavā piṣṭvā kalkaṃ samācaret

तेन पिण्डं प्रकुर्वीत शोषेयेचतमात्तयो। शवयेत् कल्कयेद्येन व्यासाद्व्यषव्यस्तुया

tena piṇḍaṃ prakurvīta śoṣeyecatamāttayo| śavayet kalkayedyena vyāsādvyaṣavyastuyā

एवमेव चतुष्कोन्ता सप्त वारान् प्रघर्षयेत्। हस्तेन संमृशेत् पश्चाद्यथा लोनं च जायते

evameva catuṣkontā sapta vārān pragharṣayet| hastena saṃmṛśet paścādyathā lonaṃ ca jāyate

अथवा शिक्षिकाभूमौ खरवन्धनमाचरेत्। पूर्वोदितस्य कल्कस्य निर्यासे बन्धनं क्षिपेत्

athavā śikṣikābhūmau kharavandhanamācaret| pūrvoditasya kalkasya niryāse bandhanaṃ kṣipet

पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मकालेषु शस्यते। शरद्यंशत्रयं साधं त्रीनंशा समागमम्

pañcabhāgapramāṇena grīṣmakāleṣu śasyate| śaradyaṃśatrayaṃ sādhaṃ trīnaṃśā samāgamam

वर्षाकाले हि भागेन प्रदद्यादिति निश्चयः। पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मसं ---

varṣākāle hi bhāgena pradadyāditi niścayaḥ| pañcabhāgapramāṇena grīṣmasaṃ ---

बन्धानयं प्रकुर्वीतापपूर्वकं धिनाक्षितो। लेपयेद् रोमकूर्चेण शुष्कां शुष्कामनुक्रमात्

bandhānayaṃ prakurvītāpapūrvakaṃ dhinākṣito| lepayed romakūrceṇa śuṣkāṃ śuṣkāmanukramāt

तोयेन हस्तक्तवचि प्रदातव्यो विचक्षणैः। विधिनैवं कृतं श्रेष्ठं शिक्षिकाभूमिबन्धनम्

toyena hastaktavaci pradātavyo vicakṣaṇaiḥ| vidhinaivaṃ kṛtaṃ śreṣṭhaṃ śikṣikābhūmibandhanam

बन्धनं कुड्यभूमेश्च यथावत्कथ्यतेऽधुना। स्नुहीवास्तुककूश्माण्डकुद्दालीनामुपाहरेत्

bandhanaṃ kuḍyabhūmeśca yathāvatkathyate'dhunā| snuhīvāstukakūśmāṇḍakuddālīnāmupāharet

क्षीरमन्यतमस्यापामामीस्येक्षरुकस्य च। तेषांणां वागसूत्रे सप्तरात्रं निधापयेत्

kṣīramanyatamasyāpāmāmīsyekṣarukasya ca| teṣāṃṇāṃ vāgasūtre saptarātraṃ nidhāpayet

सिंहपासननिम्बानां त्रिफलव्याधेर्द्यातयो। समाहरेद्यथालाभं कथया कुटजस्य च

siṃhapāsananimbānāṃ triphalavyādherdyātayo| samāharedyathālābhaṃ kathayā kuṭajasya ca

कषायक्षारयुक्तेन सामुद्र लवणेन च। पूर्वा कुढ्यं रामं कृत्वा कषायैः परिषे परिषेभयतु

kaṣāyakṣārayuktena sāmudra lavaṇena ca| pūrvā kuḍhyaṃ rāmaṃ kṛtvā kaṣāyaiḥ pariṣe pariṣebhayatu

चिक्कणां मृदमादाय स्थूलपाषाणवर्जिताम्। मानुषांस्ताद्द्विगुणान् स्यवालुकामृदाम्। ककुभस्य स्कन्दद्याधान्माषाणां शालमलेरपि। श्रीफलानां रसं तद्वद् दद्यात्कालानुरूपतः

cikkaṇāṃ mṛdamādāya sthūlapāṣāṇavarjitām| mānuṣāṃstāddviguṇān syavālukāmṛdām| kakubhasya skandadyādhānmāṣāṇāṃ śālamalerapi| śrīphalānāṃ rasaṃ tadvad dadyātkālānurūpataḥ

पूर्वकालानुसारेण यत्प्रोक्तं बन्धनं क्षितेः। तत्सर्वं सिकतायुक्तं कृत्वैकत्र नवं बुधः

pūrvakālānusāreṇa yatproktaṃ bandhanaṃ kṣiteḥ| tatsarvaṃ sikatāyuktaṃ kṛtvaikatra navaṃ budhaḥ

कुमाद्यमालयापातं म हस्तिचर्मप्रमाणतः। विशेषां ष्याथ प्रतिक्षिपेत्तोयं कुर्यादशसन्निभाम्

kumādyamālayāpātaṃ ma hasticarmapramāṇataḥ| viśeṣāṃ ṣyātha pratikṣipettoyaṃ kuryādaśasannibhām

विशुद्ध विमलं स्निग्धं पाण्डुरं मृदुलं स्फुटम्। पूर्वोदितां समादाय विधिवत्कण्टकर्करीम्

viśuddha vimalaṃ snigdhaṃ pāṇḍuraṃ mṛdulaṃ sphuṭam| pūrvoditāṃ samādāya vidhivatkaṇṭakarkarīm

तां कुट्टयित्वा घृष्ट्वा च कल्कं कुर्याद् विचक्षणः। पूर्वोक्तभक्तभागं च निर्यासांश्च प्रदापयेत्

tāṃ kuṭṭayitvā ghṛṣṭvā ca kalkaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ| pūrvoktabhaktabhāgaṃ ca niryāsāṃśca pradāpayet

विष्वङ्क यदि वा दद्यात् कूटसर्करया समम्। त्रीन् वारान् लेपयेत्कुड्यं पूर्वोक्तेन विचक्षणः

viṣvaṅka yadi vā dadyāt kūṭasarkarayā samam| trīn vārān lepayetkuḍyaṃ pūrvoktena vicakṣaṇaḥ

हलेन हस्तमालिप्य प्रदद्यात् कूटकूर्तकाम्। जायते विधिनानेन कुड्यबन्धनमुत्तमम्

halena hastamālipya pradadyāt kūṭakūrtakām| jāyate vidhinānena kuḍyabandhanamuttamam

साम्प्रतं कथयिष्यामः पट्टभूमिनिबन्धनम्। बिम्बाबीजानि संगृह्य त्यक्त्वा तेषां मलं बुधः

sāmprataṃ kathayiṣyāmaḥ paṭṭabhūminibandhanam| bimbābījāni saṃgṛhya tyaktvā teṣāṃ malaṃ budhaḥ

एवं विशोध्य निष्पावान् यदि वा शालितण्डुलान्। तेषामन्यतमं श्लक्ष्णं पिष्ट्वा पात्रे विपाचयेत्

evaṃ viśodhya niṣpāvān yadi vā śālitaṇḍulān| teṣāmanyatamaṃ ślakṣṇaṃ piṣṭvā pātre vipācayet

पट्टमालिप्य बन्धेन पूर्वोक्तमिवा विधिमा चरेत्। पूर्वोक्तनिर्यासा पुना विधात्तयः कटशर्कराम्

paṭṭamālipya bandhena pūrvoktamivā vidhimā caret| pūrvoktaniryāsā punā vidhāttayaḥ kaṭaśarkarām

तोयेन तां प्रचांकृत्य पटमालेखयेत्तया। अनेन विधिना बन्धश्चित्रकर्मणि शस्यते

toyena tāṃ pracāṃkṛtya paṭamālekhayettayā| anena vidhinā bandhaścitrakarmaṇi śasyate

विधिनान्येन वा कुर्यात् सादानां भूमिबन्धनम्। प्राद्यद्यामिकतालपङ्कनिर्यास समन्विताम्

vidhinānyena vā kuryāt sādānāṃ bhūmibandhanam| prādyadyāmikatālapaṅkaniryāsa samanvitām

निर्याससंयुतां दद्यात्त्रिस्ततः कटशर्कराम्। पाटायनां भूमिबन्धोऽयं विक्षेप्तव्यः प्रयत्नतः

niryāsasaṃyutāṃ dadyāttristataḥ kaṭaśarkarām| pāṭāyanāṃ bhūmibandho'yaṃ vikṣeptavyaḥ prayatnataḥ

गोमयेन कटंपेने शैस्तदनन्तरम्। कटशर्करयुक्तिवारास्त्राक्तर्चकेन च। यथा पन्यत्तास्वां पश्चाद् भूमिबन्धः कटेपिहः

gomayena kaṭaṃpene śaistadanantaram| kaṭaśarkarayuktivārāstrāktarcakena ca| yathā panyattāsvāṃ paścād bhūmibandhaḥ kaṭepihaḥ

इति निगदितमेवं लक्षणं वर्तिकाना- मिहकपदकुड्यक्ष्मानिविविविधेश्च ।। इदमखिलमवैति ग्रन्थतो योऽर्थतश्च। प्रतिवति स विधातुर्विभ्रमस्यास्य योगात्

iti nigaditamevaṃ lakṣaṇaṃ vartikānā- mihakapadakuḍyakṣmānivivividheśca || idamakhilamavaiti granthato yo'rthataśca| prativati sa vidhāturvibhramasyāsya yogāt

अथ लेप्यकर्मादिकं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

लेप्यकर्म समृल्लक्ष्म लक्षा लक्ष्म च कथ्यते। वापीकूपतटाकानि पद्मिन्यो दीर्घिकास्तथा

lepyakarma samṛllakṣma lakṣā lakṣma ca kathyate| vāpīkūpataṭākāni padminyo dīrghikāstathā

वृक्षमूलं नदीतीरं पद्मिन्यो दीर्घिकास्तथा

vṛkṣamūlaṃ nadītīraṃ padminyo dīrghikāstathā

वृक्षमूलं नदीतीरं गुल्ममध्यं तथैव च। मृत्तिकानामिति क्षेत्राण्युक्तान्येतानि तत्त्वतः

vṛkṣamūlaṃ nadītīraṃ gulmamadhyaṃ tathaiva ca| mṛttikānāmiti kṣetrāṇyuktānyetāni tattvataḥ

तासां वर्णः सिताक्षौद्र सन्निभो गौर एव च। कपिलश्चेति ते स्निग्धाः शस्ता विप्रादिषु क्रमात्

tāsāṃ varṇaḥ sitākṣaudra sannibho gaura eva ca| kapilaśceti te snigdhāḥ śastā viprādiṣu kramāt

इन्द्रा शीं! मृत्तिका ग्राह्या स्थूलपाषाणवर्जिता। शाल्मलीमाषककुभं मधूकत्रिफलोद्भवम्

indrā śīṃ! mṛttikā grāhyā sthūlapāṣāṇavarjitā| śālmalīmāṣakakubhaṃ madhūkatriphalodbhavam

रसं विनिक्षिपेत्तस्यां पप्रेक्षस्यसिकथितां चापि। क्रमुकं चनका बिल्वे सटालोमालि वाजिनः

rasaṃ vinikṣipettasyāṃ paprekṣasyasikathitāṃ cāpi| kramukaṃ canakā bilve saṭālomāli vājinaḥ

गवां रोमाणि वा दद्यान्नालिकेरस्य वल्कलम्। मृदां संयोज्य मृद्गीयाद्दद्याद्वा द्विगुणांस्तुषान्

gavāṃ romāṇi vā dadyānnālikerasya valkalam| mṛdāṃ saṃyojya mṛdgīyāddadyādvā dviguṇāṃstuṣān

वालुकातीवती चापि त्तपासांयोगयेन्मृदम्। भागद्वयं मृत्तिकायै कार्पासांशेन मिश्रयेत्

vālukātīvatī cāpi ttapāsāṃyogayenmṛdam| bhāgadvayaṃ mṛttikāyai kārpāsāṃśena miśrayet

तदेकीकृत्य मृद्भागं तृतीयमुपरि क्षिपेत्। पूर्वोदितां सन्निधाय ततश्च कटशर्कराम्

tadekīkṛtya mṛdbhāgaṃ tṛtīyamupari kṣipet| pūrvoditāṃ sannidhāya tataśca kaṭaśarkarām

कल्कं विधाय चीरेण रूपं तत्परिवेष्टितम्। तेन निर्यासयुक्तेन कुर्यादाकारमादृतः

kalkaṃ vidhāya cīreṇa rūpaṃ tatpariveṣṭitam| tena niryāsayuktena kuryādākāramādṛtaḥ

कटशर्करया लिम्पेत् कूर्चकेन विचक्षणः। मृत्तिकाक्वाथसङ्घाताल्लेपकर्म प्रशस्यते

kaṭaśarkarayā limpet kūrcakena vicakṣaṇaḥ| mṛttikākvāthasaṅghātāllepakarma praśasyate

रवयेल्लोहसङ्घातं लसंकार्यसुधामध्यये। युक्तं पक्षेत संयोज्य मोममान योजयेत्

ravayellohasaṅghātaṃ lasaṃkāryasudhāmadhyaye| yuktaṃ pakṣeta saṃyojya momamāna yojayet

अनेपकं समायुक्तं कर्तुः स्थानविनाशनम्। लेपकर्ममृत्तिकानिर्णयः ।। विलेखालक्षणं सम्यगिदानीमभिधीयते

anepakaṃ samāyuktaṃ kartuḥ sthānavināśanam| lepakarmamṛttikānirṇayaḥ || vilekhālakṣaṇaṃ samyagidānīmabhidhīyate

कूर्चनं कूर्चकेनाथ द्वितीयं हस्तकूर्चकम्। तृतीयं भासकूर्चाख्यं चतुर्थं चल्लकूर्चनम्

kūrcanaṃ kūrcakenātha dvitīyaṃ hastakūrcakam| tṛtīyaṃ bhāsakūrcākhyaṃ caturthaṃ callakūrcanam

वर्तनं पञ्चमं वर्तन्यकूर्चमान्यकूर्चनमिष्यते। लेप्यकर्मणि तच्छस्तमनामणवः

vartanaṃ pañcamaṃ vartanyakūrcamānyakūrcanamiṣyate| lepyakarmaṇi tacchastamanāmaṇavaḥ

जलचूर्णकमानीतमिह सत्सन्तितो ---। कूर्चकं धारयेद् धीमान् वृषश्रवणरोमभिः

jalacūrṇakamānītamiha satsantito ---| kūrcakaṃ dhārayed dhīmān vṛṣaśravaṇaromabhiḥ

--- तत्कृतकूर्चकैः। वल्कलैर्वा विधातव्यः खरकेशैरथापि वा

--- tatkṛtakūrcakaiḥ| valkalairvā vidhātavyaḥ kharakeśairathāpi vā

कूर्चको येमतिर्यापि विहितोऽत्र प्रशस्यते। कूर्चकं धारयेद्धीमान् वृषश्रवणरोमभिः

kūrcako yematiryāpi vihito'tra praśasyate| kūrcakaṃ dhārayeddhīmān vṛṣaśravaṇaromabhiḥ

तन्तूतः कूर्चकः श्रेष्ठो विलेखाकर्मणि स्वतः। आद्यो वदाङ्कुराकारस्ततो स्वच्छाङ्कुराकृतिः

tantūtaḥ kūrcakaḥ śreṣṭho vilekhākarmaṇi svataḥ| ādyo vadāṅkurākārastato svacchāṅkurākṛtiḥ

प्लक्षसूचीनिभश्चान्यस्तृतीयः कूर्चको भवेत्। उदुम्बराङ्कुराकारश्चतुर्थः परिकीर्तितः

plakṣasūcīnibhaścānyastṛtīyaḥ kūrcako bhavet| udumbarāṅkurākāraścaturthaḥ parikīrtitaḥ

स्थूला लेखा न कुर्वीत वटाङ्कुरनिभादितः। न्यूनलेखा न कुर्वीत प्लक्षाङ्कुरसमेन च

sthūlā lekhā na kurvīta vaṭāṅkuranibhāditaḥ| nyūnalekhā na kurvīta plakṣāṅkurasamena ca

अश्वत्थाङ्कुररूपेण यत्र विद्वतसहीकरात्। उदुम्बराङ्कुराकारो लेप्यकर्मणि शस्यते। ज्येष्ठः स्यादायतो दण्डो वैणवो --- ङ्गुलः

aśvatthāṅkurarūpeṇa yatra vidvatasahīkarāt| udumbarāṅkurākāro lepyakarmaṇi śasyate| jyeṣṭhaḥ syādāyato daṇḍo vaiṇavo --- ṅgulaḥ

लेप्यकर्म --- समासतः। संस्कृतेः विधिरनन्तरं मृदः। अत्र सम्यगुदिता विलेखनी। कूर्चकस्य रचना च पञ्चधा

lepyakarma --- samāsataḥ| saṃskṛteḥ vidhiranantaraṃ mṛdaḥ| atra samyaguditā vilekhanī| kūrcakasya racanā ca pañcadhā

अथाण्डकप्रमाणं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

अथात्र प्रक्रमायाता कथ्यतेऽण्डकवर्तना। कायप्रमाणामपि च जातिभावादिसंश्रयम्

athātra prakramāyātā kathyate'ṇḍakavartanā| kāyapramāṇāmapi ca jātibhāvādisaṃśrayam

अथ मधोतिरालिख्य तोरका सन्निवेशयेत्। तारका त्रयमालेख्य तत्राननसमायति

atha madhotirālikhya torakā sanniveśayet| tārakā trayamālekhya tatrānanasamāyati

तावत्प्रमाणमायामं गोलकस्योत्तमं विदुः। तेन गोलकत्वेन मानोन्माने तु कारयेत्

tāvatpramāṇamāyāmaṃ golakasyottamaṃ viduḥ| tena golakatvena mānonmāne tu kārayet

मुखाण्डकस्य विस्तारो लेपषट्केन सम्मितः। द्विदैर्घ्यं तु गोलकाः सप्त वापीसंस्थानमेव च

mukhāṇḍakasya vistāro lepaṣaṭkena sammitaḥ| dvidairghyaṃ tu golakāḥ sapta vāpīsaṃsthānameva ca

मुखाण्डकमिदं श्रेष्ठं कर्तव्यं चित्रकर्मणि। त्रिकोटि वृत्तिमालेख्यं वृत्ताण्डकमिति क्रमात्

mukhāṇḍakamidaṃ śreṣṭhaṃ kartavyaṃ citrakarmaṇi| trikoṭi vṛttimālekhyaṃ vṛttāṇḍakamiti kramāt

भावाण्डकान्यथ ब्रूमः सोहस्याभिप्रस्तवेडकम्। गोलार्धाभ्यधिकं कार्यं पूर्वेस्तोत्तद्विचक्षणैः

bhāvāṇḍakānyatha brūmaḥ sohasyābhiprastaveḍakam| golārdhābhyadhikaṃ kāryaṃ pūrvestottadvicakṣaṇaiḥ

अर्धगोलकमायामादलसाण्डकमुच्यते। नवगोलकदैर्घ्यं तदद्वहासमुखं भवेत्

ardhagolakamāyāmādalasāṇḍakamucyate| navagolakadairghyaṃ tadadvahāsamukhaṃ bhavet

पुंसां षडादात्तं मानं विस्तारात्पञ्चगोलकम्। वनिताण्डकमालेख्यं नालिकेरफलोपमम्

puṃsāṃ ṣaḍādāttaṃ mānaṃ vistārātpañcagolakam| vanitāṇḍakamālekhyaṃ nālikeraphalopamam

चतुर्गोलकविस्तीर्णमायतं पञ्चगोलकान्। शिशूनामण्डकं तावत्कर्तव्यं चित्रकर्मणि

caturgolakavistīrṇamāyataṃ pañcagolakān| śiśūnāmaṇḍakaṃ tāvatkartavyaṃ citrakarmaṇi

हास्योभिः प्रस्रवेत् तस्य गोलकार्धान् विशेषयेत्। आलस्याण्डकमप्येवं रोदनं तद्वदेव तु

hāsyobhiḥ prasravet tasya golakārdhān viśeṣayet| ālasyāṇḍakamapyevaṃ rodanaṃ tadvadeva tu

षड्गोलकप्रविस्तारमायतं सप्तगोलकम्। राक्षसस्याण्डकं कुर्याच्चन्द्र मण्डलसन्निभम्

ṣaḍgolakapravistāramāyataṃ saptagolakam| rākṣasasyāṇḍakaṃ kuryāccandra maṇḍalasannibham

हास्योभिप्रस्तवे तस्य गोलकार्धान् विशेषयेत्। देवाण्डकं प्रमाणेन तदालस्येऽत्र कीर्तितः

hāsyobhiprastave tasya golakārdhān viśeṣayet| devāṇḍakaṃ pramāṇena tadālasye'tra kīrtitaḥ

षड्गोलकप्रविस्तारं गोलकाष्टकमायतम्। वृत्तां या समालेख्यं दिव्याण्डकमिति स्मृतम्

ṣaḍgolakapravistāraṃ golakāṣṭakamāyatam| vṛttāṃ yā samālekhyaṃ divyāṇḍakamiti smṛtam

अथाभिधीयते दिव्यमानुषाण्डक लक्षणम्। गोलकार्धाधिकं भे तच्च कार्यं मानुषमानतः

athābhidhīyate divyamānuṣāṇḍaka lakṣaṇam| golakārdhādhikaṃ bhe tacca kāryaṃ mānuṣamānataḥ

पश्चगोलकविस्तीर्णं षड्गोलसेकमायुतम्। मुखाण्डं मानुषं कृत्वा केत्तरस्य विधीयते

paścagolakavistīrṇaṃ ṣaḍgolasekamāyutam| mukhāṇḍaṃ mānuṣaṃ kṛtvā kettarasya vidhīyate

शिशुकाण्डकमानेन प्रमथानां मुखाण्डकम्। राक्षसाण्डकमानेन यातुधानाण्डकं भवेत्

śiśukāṇḍakamānena pramathānāṃ mukhāṇḍakam| rākṣasāṇḍakamānena yātudhānāṇḍakaṃ bhavet

दानवस्याण्डकं कुर्याद्देवानां वदनोपमम्। गन्धर्वनागयक्षाणां तद्वदेवाण्डकं भवेत्

dānavasyāṇḍakaṃ kuryāddevānāṃ vadanopamam| gandharvanāgayakṣāṇāṃ tadvadevāṇḍakaṃ bhavet

विद्याधराणां विज्ञेयं दिव्यमानुषमण्डकम्। बुध्यन्ते केऽपि शास्त्रार्थं केचित्कर्माणि कुर्वते

vidyādharāṇāṃ vijñeyaṃ divyamānuṣamaṇḍakam| budhyante ke'pi śāstrārthaṃ kecitkarmāṇi kurvate

करामलकवत्यास्यं पर द्वयमप्यदः। न वेत्ति शास्त्रवित्कर्म न शास्त्रमपि कर्मवित्। यो वेत्ति द्वयमप्येतत्स हि चित्रकरो वरः

karāmalakavatyāsyaṃ para dvayamapyadaḥ| na vetti śāstravitkarma na śāstramapi karmavit| yo vetti dvayamapyetatsa hi citrakaro varaḥ

अथ मानोत्पत्तिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

ब्रूमोऽथ मातमङ्गणां परमाण्वादि तद्भवेत्

brūmo'tha mātamaṅgaṇāṃ paramāṇvādi tadbhavet

परमाणू रजो रोम लिक्षा प्ररिका यवोऽङ्गुलम्। क्रमशोऽष्टगुणा वृद्धिरेवं मानाङ्गुलं भवेत्

paramāṇū rajo roma likṣā prarikā yavo'ṅgulam| kramaśo'ṣṭaguṇā vṛddhirevaṃ mānāṅgulaṃ bhavet

द्व्यङ्गुलो गोलको ज्ञेयः कलां वा तां प्रचक्षते। द्वे कले गोलकौ बाहौ भागो मानेन तेन तु

dvyaṅgulo golako jñeyaḥ kalāṃ vā tāṃ pracakṣate| dve kale golakau bāhau bhāgo mānena tena tu

आयामाद् विस्तृतेश्चित्रमन्यूनाधिकमाचरेत्। देवादीनां शरीरं स्याद्विस्तारेणाष्टभागिकम्

āyāmād vistṛteścitramanyūnādhikamācaret| devādīnāṃ śarīraṃ syādvistāreṇāṣṭabhāgikam

त्रिदशद्गायतं चैतद् विदध्याच्चित्रशास्त्रवित्। असुराणां सरं स्याद्भागान् समार्धसंयुतान्

tridaśadgāyataṃ caitad vidadhyāccitraśāstravit| asurāṇāṃ saraṃ syādbhāgān samārdhasaṃyutān

विस्तारेण तदायामादेकान्नत्रिंशदिष्यते। सप्तभागं राक्षसानां विस्तारेणायतं पुनः

vistāreṇa tadāyāmādekānnatriṃśadiṣyate| saptabhāgaṃ rākṣasānāṃ vistāreṇāyataṃ punaḥ

सप्तविंशतिभागं स्याद्यत् पुनर्दिव्यमानुषम्। सार्धा तु षडंशास्त कुर्यात्याद्वशत्यायतम्

saptaviṃśatibhāgaṃ syādyat punardivyamānuṣam| sārdhā tu ṣaḍaṃśāsta kuryātyādvaśatyāyatam

षड्भागविस्तृतं कार्यं शरीरं मर्त्यजन्मनि। चतुर्विंशतिभागान् --- सार्धान् कुर्वीत दैर्घ्यतः

ṣaḍbhāgavistṛtaṃ kāryaṃ śarīraṃ martyajanmani| caturviṃśatibhāgān --- sārdhān kurvīta dairghyataḥ

पुरुषस्योत्तमस्यैतन्मानमस्माभिरीरितम्। मध्यमस्य तु सार्धं स्याद्विस्ताराद्भागपञ्चमम्

puruṣasyottamasyaitanmānamasmābhirīritam| madhyamasya tu sārdhaṃ syādvistārādbhāgapañcamam

आयामस्तस्य तु प्रोक्तो विंशतिंस्विति रन्विता। कनीयसानां कुब्जानां विस्तारान् पञ्चभागिका

āyāmastasya tu prokto viṃśatiṃsviti ranvitā| kanīyasānāṃ kubjānāṃ vistārān pañcabhāgikā

दैर्घ्यमस्य विधातव्यस्तथा शरीरस्य विस्तरा पञ्चभागिका। दैर्घ्यं द्वाविंशतिर्भागा वपुषोऽस्य प्रशस्यते

dairghyamasya vidhātavyastathā śarīrasya vistarā pañcabhāgikā| dairghyaṃ dvāviṃśatirbhāgā vapuṣo'sya praśasyate

कार्यां शरीरस्य कुब्जानां विस्तारात्पञ्चभागिकम्। दैर्घ्यमस्य विधातव्यं तथा भागं शुभदश

kāryāṃ śarīrasya kubjānāṃ vistārātpañcabhāgikam| dairghyamasya vidhātavyaṃ tathā bhāgaṃ śubhadaśa

भागपञ्चकविस्तारं वामनानां वपुर्भवेत्। कुर्वीत सार्धान् सप्तैव भागान् दैर्घ्येण तद्वत्पुनः

bhāgapañcakavistāraṃ vāmanānāṃ vapurbhavet| kurvīta sārdhān saptaiva bhāgān dairghyeṇa tadvatpunaḥ

किंवांराणि प्रोक्तं प्रमाणमिदमेदमेव हि। प्रथमानं तु विस्तारो वपुषॐऽशचतुष्टयम्

kiṃvāṃrāṇi proktaṃ pramāṇamidamedameva hi| prathamānaṃ tu vistāro vapuṣaॐ'śacatuṣṭayam

दैर्घ्यैदो पुनमूस्ये भागषट्कप्रमाणतः। उक्तं देहप्रमाणस्य भागसूत्रमिदं पृथक्

dairghyaido punamūsye bhāgaṣaṭkapramāṇataḥ| uktaṃ dehapramāṇasya bhāgasūtramidaṃ pṛthak

देवानामसुराणां च राक्षसानां तथैव च। दिव्यमानुषमर्त्यानां कुब्जवामनयोरपि। किन्नराणां सभूतानां क्रमेणास्मिन्नुदाहृतम्

devānāmasurāṇāṃ ca rākṣasānāṃ tathaiva ca| divyamānuṣamartyānāṃ kubjavāmanayorapi| kinnarāṇāṃ sabhūtānāṃ krameṇāsminnudāhṛtam

इत्थमण्डक वेले च वनं क्रमं। कायमानमपि जातिभेदतः ।। भावतश्च कथितं विभाजन्मना वयन्। यलित्याख्या स्तखलु चित्रवित्तमः

itthamaṇḍaka vele ca vanaṃ kramaṃ| kāyamānamapi jātibhedataḥ || bhāvataśca kathitaṃ vibhājanmanā vayan| yalityākhyā stakhalu citravittamaḥ

अथ मानसमुत्पत्तिर्यथावदभिधीयते

atha mānasamutpattiryathāvadabhidhīyate

देवानां त्रीणि रूपाणि सुरजो --- कुम्भकौ। स्याद्दिव्यमानुषस्यैकं शरीरं दिव्यमानुषम्

devānāṃ trīṇi rūpāṇi surajo --- kumbhakau| syāddivyamānuṣasyaikaṃ śarīraṃ divyamānuṣam

असुराणां त्रिधा रूपं चक्रमुत्तीर्णकं तथा। दुर्दरः शकटः कूर्मत्रिदिवौ इति द्वे रक्षसां पुनः

asurāṇāṃ tridhā rūpaṃ cakramuttīrṇakaṃ tathā| durdaraḥ śakaṭaḥ kūrmatridivau iti dve rakṣasāṃ punaḥ

पुंसां रूपाणि पञ्च स्युस्तान्युच्यन्ते यथाक्रमम्। हंसः सामाप्ररूचको भक्तामालाव्य एव च

puṃsāṃ rūpāṇi pañca syustānyucyante yathākramam| haṃsaḥ sāmāprarūcako bhaktāmālāvya eva ca

कुयस्वविद्विधौ ज्ञेयो मेषो वृत्तकरस्तथा। वामनास्त्रिविधा ज्ञेयाः सपिण्डास्थानपद्मकाः

kuyasvavidvidhau jñeyo meṣo vṛttakarastathā| vāmanāstrividhā jñeyāḥ sapiṇḍāsthānapadmakāḥ

कूष्माण्डकर्वटस्तिर्यक्--- प्रथमतः। मयूरः कुर्वटः काशः किन्नरस्त्रिविधो भवेत्

kūṣmāṇḍakarvaṭastiryak--- prathamataḥ| mayūraḥ kurvaṭaḥ kāśaḥ kinnarastrividho bhavet

वालकापौरुषी वृत्ता --- दण्डका तथा। त्रयः पञ्चधा प्रोक्ताः समस्ताश्चित्रवेदिभिः

vālakāpauruṣī vṛttā --- daṇḍakā tathā| trayaḥ pañcadhā proktāḥ samastāścitravedibhiḥ

भद्रो मन्दो मृगो मिश्र इति हस्ती चतुर्विधः। जन्मतस्त्रिविधं प्राहु ग्निधिर्न र्गिरिनद्यूरुखांश्रयम्

bhadro mando mṛgo miśra iti hastī caturvidhaḥ| janmatastrividhaṃ prāhu gnidhirna rgirinadyūrukhāṃśrayam

विविधा वाजिनो रथ्य पारसादुत्तरान्ततः। सिंहाश्चतुर्धा शिखरबिलद्गमतृणारव्यया

vividhā vājino rathya pārasāduttarāntataḥ| siṃhāścaturdhā śikharabiladgamatṛṇāravyayā

व्यालाः षोडश निर्दिष्टा हरिणो गृध्रकः शुकः। कुक्कुटः सिंहशार्दूलवृकाजागण्डकीगजाः

vyālāḥ ṣoḍaśa nirdiṣṭā hariṇo gṛdhrakaḥ śukaḥ| kukkuṭaḥ siṃhaśārdūlavṛkājāgaṇḍakīgajāḥ

क्रडाश्वमहिषश्वानो मर्कटः खर इत्यमी। एसामिन्दमासं यं याम्यनैरृतवारुणै

kraḍāśvamahiṣaśvāno markaṭaḥ khara ityamī| esāmindamāsaṃ yaṃ yāmyanairṛtavāruṇai

वायव्यां सौम्यमित्युक्तं जज्ञिपातमिहव्यधारु। नतस्तमिहर्भामः शिषद्या सूकरोऽपि च

vāyavyāṃ saumyamityuktaṃ jajñipātamihavyadhāru| natastamiharbhāmaḥ śiṣadyā sūkaro'pi ca

पशुर्गोः सुसुमारुश्च गजमेषश्चतुर्मुख। तुरङ्गसिंहशार्दूलमेषाश्चेत्यत्र षोडश

paśurgoḥ susumāruśca gajameṣaścaturmukha| turaṅgasiṃhaśārdūlameṣāścetyatra ṣoḍaśa

जातसंस्तृतिः ।। शुक्लवासाः शुचिर्दक्षः स्त्रीशूद्रा नभिलाषुकः। स्थाने कर्मारभेतैतद्विभक्ते संवृतेऽपि च

jātasaṃstṛtiḥ || śuklavāsāḥ śucirdakṣaḥ strīśūdrā nabhilāṣukaḥ| sthāne karmārabhetaitadvibhakte saṃvṛte'pi ca

आरम्भो देवतार्चानां रोहिण्यामुत्तरेषु च। साधकं वा भवेत्यस्तु भवारम्भो विधीयते

ārambho devatārcānāṃ rohiṇyāmuttareṣu ca| sādhakaṃ vā bhavetyastu bhavārambho vidhīyate

मुखं भागेन कुर्वीत ग्रीवा वक्त्रात् त्रिभागिका। ओयमतन्मुखं ज्ञेयं केशान्तं द्वादशाङ्गुलम्

mukhaṃ bhāgena kurvīta grīvā vaktrāt tribhāgikā| oyamatanmukhaṃ jñeyaṃ keśāntaṃ dvādaśāṅgulam

द्वादशैवाङ्गुलान्येतद्विस्तारेण पुनर्भवेत्। प्रविमानं त्रिभागेन नासिका च त्रिभागतः

dvādaśaivāṅgulānyetadvistāreṇa punarbhavet| pravimānaṃ tribhāgena nāsikā ca tribhāgataḥ

त्रिभागेन ललाटं स्यादुत्सेधात्त्रिसमं मुखम्। अक्षिणी द्व्यङ्गुलायामे तदर्धाध्यपि विस्तृते

tribhāgena lalāṭaṃ syādutsedhāttrisamaṃ mukham| akṣiṇī dvyaṅgulāyāme tadardhādhyapi vistṛte

तारकाक्षित्रिभागेन कर्तव्या सुप्रतिष्ठिता। तारकायास्ततो मध्ये ज्योतिस्त्र्यंशेन कल्पयेत्

tārakākṣitribhāgena kartavyā supratiṣṭhitā| tārakāyāstato madhye jyotistryaṃśena kalpayet

भ्रवौ व्यक्षिरामे कुर्यादक्षिमांसयो। मंकाराणा स्युरुच्चाता सम्यगालिखेत्। एवं विधानतो योज्यं रूपजातमशेषतः

bhravau vyakṣirāme kuryādakṣimāṃsayo| maṃkārāṇā syuruccātā samyagālikhet| evaṃ vidhānato yojyaṃ rūpajātamaśeṣataḥ

जातीनां वशत इति प्रमाणमुक्तं। दिवादिष्वखिलमुक्तं देवामिदं स्फुटं विदित्वा। यश्चित्रं लिखति बहुप्रकारमस्मै। प्राधान्यं वितरति चित्रकृत्समूहः

jātīnāṃ vaśata iti pramāṇamuktaṃ| divādiṣvakhilamuktaṃ devāmidaṃ sphuṭaṃ viditvā| yaścitraṃ likhati bahuprakāramasmai| prādhānyaṃ vitarati citrakṛtsamūhaḥ

अथ प्रतिमालक्षणं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः

प्रतिमानामथ ब्रूमो लक्षणं द्र व्यमेव च। सुवर्णरूप्यताम्राः स्युर्दारुलेखानि शक्तितः

pratimānāmatha brūmo lakṣaṇaṃ dra vyameva ca| suvarṇarūpyatāmrāḥ syurdārulekhāni śaktitaḥ

चित्रं चेति विनिर्दिष्टं द्र व्यमर्चासु सप्तधा। सुवर्णं पुष्टिकृद्विद्याद्र जतं कीर्तिवर्धनम्

citraṃ ceti vinirdiṣṭaṃ dra vyamarcāsu saptadhā| suvarṇaṃ puṣṭikṛdvidyādra jataṃ kīrtivardhanam

प्रजाविवृद्धिजं ताम्रं शैलेयं भूजयावहम्। आयुष्यं दावरवं द्र व्यं लेख्यचित्रे धनावहे

prajāvivṛddhijaṃ tāmraṃ śaileyaṃ bhūjayāvaham| āyuṣyaṃ dāvaravaṃ dra vyaṃ lekhyacitre dhanāvahe

प्रारभेद् विधिना प्राज्ञो ब्रह्मचारी जितेन्द्रि यः। हविष्यनियताहारो जपहोमपरायणः

prārabhed vidhinā prājño brahmacārī jitendri yaḥ| haviṣyaniyatāhāro japahomaparāyaṇaḥ

शयानो धरणीपृष्ठे कुशास्तरणे तदन्तरम्। अप्राप्ताया द्वयोर्मध्यं भवेत्पञ्चाक्षिसम्मितम्

śayāno dharaṇīpṛṣṭhe kuśāstaraṇe tadantaram| aprāptāyā dvayormadhyaṃ bhavetpañcākṣisammitam

नेत्रश्रवणयोर्मध्यं भवेदङ्गुलपञ्चकम्। कर्णौ चाक्षिसमौ ज्ञेयावुत्सेधाद्द्विगुणायतौ

netraśravaṇayormadhyaṃ bhavedaṅgulapañcakam| karṇau cākṣisamau jñeyāvutsedhāddviguṇāyatau

साकर्णपाली स्यान्मध्यं पत्पिष्यल्यकृकूटयोः। द्विभागोलकायता पिष्पल्याश्रिताङ्गुलविस्तृता

sākarṇapālī syānmadhyaṃ patpiṣyalyakṛkūṭayoḥ| dvibhāgolakāyatā piṣpalyāśritāṅgulavistṛtā

अरोमप्रभवा ज्ञेया व्याकृष्टधनुराकृतिः। एवम्प्रमाणं स्यादेषां कर्णपृष्ठाश्रयोऽपि च

aromaprabhavā jñeyā vyākṛṣṭadhanurākṛtiḥ| evampramāṇaṃ syādeṣāṃ karṇapṛṣṭhāśrayo'pi ca

ऊर्ध्वबन्धादधोबन्धः कर्णमूलसमाश्रितः। अध्यर्धं गोलकं ज्ञेयः पृष्ठतश्चैवमेव सः

ūrdhvabandhādadhobandhaḥ karṇamūlasamāśritaḥ| adhyardhaṃ golakaṃ jñeyaḥ pṛṣṭhataścaivameva saḥ

निष्पावसदृशाकारा कर्तव्या कर्णपिप्पली। आयामेनाङ्गुलं सा स्याद्विस्तारेण चतुर्यवा

niṣpāvasadṛśākārā kartavyā karṇapippalī| āyāmenāṅgulaṃ sā syādvistāreṇa caturyavā

पिप्पल्याधातयोर्मध्ये लकार इति संज्ञितः। स्यादध्यर्धाङ्गुलायामो विस्तारेण च सोऽङ्गुलम्

pippalyādhātayormadhye lakāra iti saṃjñitaḥ| syādadhyardhāṅgulāyāmo vistāreṇa ca so'ṅgulam

मध्ये लकारो निम्नः स्यान्मानाद्यवचतुष्टयम्। मूले पिप्पलिकायाः स्याच्छ्रोत्रच्छिद्रं चतुर्यवम्

madhye lakāro nimnaḥ syānmānādyavacatuṣṭayam| mūle pippalikāyāḥ syācchrotracchidraṃ caturyavam

या गोलकारपीगूष्मो स्तूतिकेति प्रकीर्तिता। अर्धाङ्गुलायता सा स्याद्यवद्वितयविस्तृता

yā golakārapīgūṣmo stūtiketi prakīrtitā| ardhāṅgulāyatā sā syādyavadvitayavistṛtā

लकारावर्तयोर्मध्ये पीयुषी सा प्रकीर्तिता। अङ्गुलद्वितयायामा विस्तृता साधमङ्गुलम्

lakārāvartayormadhye pīyuṣī sā prakīrtitā| aṅguladvitayāyāmā vistṛtā sādhamaṅgulam

कर्णस्य बाह्या रेखा या तामावर्तं प्रचक्षते। षडङ्गुलप्रमाणः स्याद्वक्रो वृत्तायतश्च सः

karṇasya bāhyā rekhā yā tāmāvartaṃ pracakṣate| ṣaḍaṅgulapramāṇaḥ syādvakro vṛttāyataśca saḥ

मूलांशोऽर्धाङ्गुलः कार्यः क्रमान्मध्ये यवद्वयम्। अग्रे यवप्रमाणश्च विस्तारेण विधीयते

mūlāṃśo'rdhāṅgulaḥ kāryaḥ kramānmadhye yavadvayam| agre yavapramāṇaśca vistāreṇa vidhīyate

लकारावर्तयोर्मध्यमुद्धात इति कीर्तितम्। अधोभागे --- पीयूष्या विस्तारेण यवत्रयम्

lakārāvartayormadhyamuddhāta iti kīrtitam| adhobhāge --- pīyūṣyā vistāreṇa yavatrayam

ऊर्ध्वतः कर्णविस्तारो गोलकाद् द्वियवान्वितः। मध्ये च द्विगुणं नालं मूले मात्रा सषड्यवा

ūrdhvataḥ karṇavistāro golakād dviyavānvitaḥ| madhye ca dviguṇaṃ nālaṃ mūle mātrā saṣaḍyavā

समुदायप्रमाणे णोलकद्वितयायतः। कर्णप्रसप्तः कर्तव्यो निम्नोच्चूमतविभागवान्

samudāyapramāṇe ṇolakadvitayāyataḥ| karṇaprasaptaḥ kartavyo nimnoccūmatavibhāgavān

अङ्गुलं पश्चिमं नालं पूर्वमर्धाङ्गुलं भवेत्। कुर्वीत कोमले नाले कला द्वितयमायते

aṅgulaṃ paścimaṃ nālaṃ pūrvamardhāṅgulaṃ bhavet| kurvīta komale nāle kalā dvitayamāyate

श्रवणस्य विभागोऽयं पर्वायथावत् परिकीर्तितः। अन्यूनाधिकमानः स्यात्प्रशस्तो दूषितोऽन्यथा

śravaṇasya vibhāgo'yaṃ parvāyathāvat parikīrtitaḥ| anyūnādhikamānaḥ syātpraśasto dūṣito'nyathā

चिबुकं द्व्यङ्गुलायामं तस्यार्धमधरं विदुः। तदर्धमुत्तरोष्ठः स्याद्भाजी चार्धाङ्गुलोच्छ्रया

cibukaṃ dvyaṅgulāyāmaṃ tasyārdhamadharaṃ viduḥ| tadardhamuttaroṣṭhaḥ syādbhājī cārdhāṅgulocchrayā

नासापुटौ तु विज्ञेयौ चतुर्थं भागमोष्ठयोः। तयोः प्रान्तौ तु कर्तव्यौ करवीरसमौ शुभौ

nāsāpuṭau tu vijñeyau caturthaṃ bhāgamoṣṭhayoḥ| tayoḥ prāntau tu kartavyau karavīrasamau śubhau

तारकान्तःसमे चैव सृक्वणी परिचक्षते। नासिका स्यात्प्रमाणेन चतुरङ्गुलमायता

tārakāntaḥsame caiva sṛkvaṇī paricakṣate| nāsikā syātpramāṇena caturaṅgulamāyatā

पुटप्रान्ते च विस्तारो नासाग्रस्याङ्गुलद्वयम्। विस्तारेणाङ्गुलान्यष्टौ तदर्थमपि चायतम्

puṭaprānte ca vistāro nāsāgrasyāṅguladvayam| vistāreṇāṅgulānyaṣṭau tadarthamapi cāyatam

प्रमाणगुणसंयुक्तं ललाटं परिकीर्तितम्। आरभ्य चिबूकाद्यावत् केशान्तं पश्चिमात्तथा

pramāṇaguṇasaṃyuktaṃ lalāṭaṃ parikīrtitam| ārabhya cibūkādyāvat keśāntaṃ paścimāttathā

गणिकन्तं शिरसो मानं भवेद्द्वात्रिंशदङ्गुलम्। --- कर्णयोर्मध्ये मष्टकोऽष्टादशाङ्गुलः

gaṇikantaṃ śiraso mānaṃ bhaveddvātriṃśadaṅgulam| --- karṇayormadhye maṣṭako'ṣṭādaśāṅgulaḥ

--- ग्रीवयोः परीणाहो विंशतिश्चतुरन्विता। ग्रीवातः स्यादुरोभाग उरसो नाभिरेव च

--- grīvayoḥ parīṇāho viṃśatiścaturanvitā| grīvātaḥ syādurobhāga uraso nābhireva ca

नामेन्द्रं भवेद्भागौ द्वावुभयमेव च। ऊर्वोः समे मते जङ्घे जानुनी चतुरङ्गुले

nāmendraṃ bhavedbhāgau dvāvubhayameva ca| ūrvoḥ same mate jaṅghe jānunī caturaṅgule

चतुर्दशाङ्गुलौ पादौ स्मृतावायाममानतः। षडङ्गुलौ तु विस्तारादुत्सेधाच्चतुरङ्गुलौ

caturdaśāṅgulau pādau smṛtāvāyāmamānataḥ| ṣaḍaṅgulau tu vistārādutsedhāccaturaṅgulau

पञ्चाङ्गुलपरीणाह अङ्गुलौ त्र्यङ्गुलायतः। अङ्गुष्ठकसमा चैव स्यादायामात्प्रदेशिनी

pañcāṅgulaparīṇāha aṅgulau tryaṅgulāyataḥ| aṅguṣṭhakasamā caiva syādāyāmātpradeśinī

तस्याः षोडशभागेन हीना स्यान्मध्यमाङ्गुलिः। अष्टभागेन मध्याया हीनां विद्यादनामिकाम्

tasyāḥ ṣoḍaśabhāgena hīnā syānmadhyamāṅguliḥ| aṣṭabhāgena madhyāyā hīnāṃ vidyādanāmikām

तस्याश्चैवाष्टभागेन हीना ज्ञेया कनिष्ठिका। पादोनमङ्गुलं कुर्यादङ्गुष्ठस्य नखं बुधः

tasyāścaivāṣṭabhāgena hīnā jñeyā kaniṣṭhikā| pādonamaṅgulaṃ kuryādaṅguṣṭhasya nakhaṃ budhaḥ

अङ्गुलीनां नखान् कुर्यात् खं पञ्चत्र्यंशसंमितान्। कुर्वीताङ्गुलकोत्सेधं त्रिभ्यन्वित्तमङ्गुलाम्

aṅgulīnāṃ nakhān kuryāt khaṃ pañcatryaṃśasaṃmitān| kurvītāṅgulakotsedhaṃ tribhyanvittamaṅgulām

प्रदेशिन्यङ्गुलोत्सेधा हीना शेषा यथाक्रमम्। जङ्घामध्ये परीणाहो भवेदष्टादशाङ्गुलः

pradeśinyaṅgulotsedhā hīnā śeṣā yathākramam| jaṅghāmadhye parīṇāho bhavedaṣṭādaśāṅgulaḥ

जानुमध्ये परीणाहस्त्वङ्गुलान्येकविंशतिः। तस्यैव सप्तमं भागं विद्याज्जानुकपालकम्

jānumadhye parīṇāhastvaṅgulānyekaviṃśatiḥ| tasyaiva saptamaṃ bhāgaṃ vidyājjānukapālakam

ऊरुमध्ये परीणाहो भवेद्द्वात्रिंशदङ्गुलः। भागार्धमाशै वृषणौ मेढ्रं वृषणसंस्थितम्

ūrumadhye parīṇāho bhaveddvātriṃśadaṅgulaḥ| bhāgārdhamāśai vṛṣaṇau meḍhraṃ vṛṣaṇasaṃsthitam

षडङ्गुलपरीणाहं कोशस्तु चतुरङ्गुलः। अष्टादशाङ्गुलमिता विस्तारेण कटिर्भवेत्

ṣaḍaṅgulaparīṇāhaṃ kośastu caturaṅgulaḥ| aṣṭādaśāṅgulamitā vistāreṇa kaṭirbhavet

अङ्गुलार्धं भवेन्नारीरोधोवश्वाङ्गुलं भवेत्। नाभिमध्ये परीणाहः षट्चत्वारिंशदङ्गुलः

aṅgulārdhaṃ bhavennārīrodhovaśvāṅgulaṃ bhavet| nābhimadhye parīṇāhaḥ ṣaṭcatvāriṃśadaṅgulaḥ

द्वादशाङ्गुलमात्रं तु स्तनयोरन्तरं विदुः। स्तनयोरुपरिष्टात्तु कक्षप्रान्तौ षडङ्गुलौ

dvādaśāṅgulamātraṃ tu stanayorantaraṃ viduḥ| stanayorupariṣṭāttu kakṣaprāntau ṣaḍaṅgulau

उत्सेधात्पृष्ठविस्तारो विंशतिश्चतुरन्विता। उरसः सह पृष्ठेन परीणाहः प्रकीर्तितः

utsedhātpṛṣṭhavistāro viṃśatiścaturanvitā| urasaḥ saha pṛṣṭhena parīṇāhaḥ prakīrtitaḥ

षडङ्गात्परीमाणादङ्गुलानीति निश्चयः। परीणाहाच्चतुर्विंशत्यङ्गुलाष्टौ च विस्तृता

ṣaḍaṅgātparīmāṇādaṅgulānīti niścayaḥ| parīṇāhāccaturviṃśatyaṅgulāṣṭau ca vistṛtā

ग्रीवा कार्या भुजायामः षट्चत्वारिंशदङ्गुलः। पर्वोपरितनं बाहोः कार्यमष्टादशाङ्गुलम्

grīvā kāryā bhujāyāmaḥ ṣaṭcatvāriṃśadaṅgulaḥ| parvoparitanaṃ bāhoḥ kāryamaṣṭādaśāṅgulam

षोडशाङ्गुलमात्रं तु द्वितीयं पर्व कथ्यते। बाहुमध्ये परीणाहो भवेदष्टादशाङ्गुलः

ṣoḍaśāṅgulamātraṃ tu dvitīyaṃ parva kathyate| bāhumadhye parīṇāho bhavedaṣṭādaśāṅgulaḥ

प्रवाहोस्तु परीणाहो भवति द्वादशाङ्गुलः। आयामेन तलत्वापि कीर्तितो द्वादशाङ्गुलः

pravāhostu parīṇāho bhavati dvādaśāṅgulaḥ| āyāmena talatvāpi kīrtito dvādaśāṅgulaḥ

अङ्गुलीरहितः प्राज्ञैः सप्ताङ्गुल उदाहृतः। पञ्चाङ्गुलानि विस्तीर्णो लेखालक्षणलक्षितः

aṅgulīrahitaḥ prājñaiḥ saptāṅgula udāhṛtaḥ| pañcāṅgulāni vistīrṇo lekhālakṣaṇalakṣitaḥ

पञ्चाङ्गुलानि मानेन कर्तव्या मध्यमाङ्गुलिः। पर्वणोऽर्धं तु मध्याया हीनां विद्यात्प्रदेशिनीम्

pañcāṅgulāni mānena kartavyā madhyamāṅguliḥ| parvaṇo'rdhaṃ tu madhyāyā hīnāṃ vidyātpradeśinīm

प्रदेशिनीसमा चैव स्यादायामादनामिका। पर्वार्धमानहीना च प्रमाणेन कनिष्ठिका

pradeśinīsamā caiva syādāyāmādanāmikā| parvārdhamānahīnā ca pramāṇena kaniṣṭhikā

अङ्गुलीनां नखाः कार्याः सर्वे पर्वार्धसंमिताः। आयाममात्रमेतासां परीणाहं प्रचक्षते

aṅgulīnāṃ nakhāḥ kāryāḥ sarve parvārdhasaṃmitāḥ| āyāmamātrametāsāṃ parīṇāhaṃ pracakṣate

अङ्गुष्ठकस्य दैर्घ्यं स्यादङ्गुलानां चतुष्टयम्। पञ्चाङ्गुलं परीणाहं स्पष्टचारुयवाङ्कितं

aṅguṣṭhakasya dairghyaṃ syādaṅgulānāṃ catuṣṭayam| pañcāṅgulaṃ parīṇāhaṃ spaṣṭacāruyavāṅkitaṃ

तुङ्गास्थमानपर्यन्तात् किञ्चिद्धीना नखा मताः। अङ्गुष्ठकप्रदेशिन्योरन्तरं द्व्यङ्गुलं भवेत्

tuṅgāsthamānaparyantāt kiñciddhīnā nakhā matāḥ| aṅguṣṭhakapradeśinyorantaraṃ dvyaṅgulaṃ bhavet

स्त्रीणामप्येवमेतत्स्यात्स्तनोरुजघनाधिकम्। त्रीणि चत्वारि चत्वारि त्रीणि चत्वार्यथापि च

strīṇāmapyevametatsyātstanorujaghanādhikam| trīṇi catvāri catvāri trīṇi catvāryathāpi ca

एकादशैकाडश वा दशधा विंशतिस्त्रयम्। विंशतिस्त्रीणि च स्त्रीणां मानमेतत् प्रकीर्तितम्

ekādaśaikāḍaśa vā daśadhā viṃśatistrayam| viṃśatistrīṇi ca strīṇāṃ mānametat prakīrtitam

कनिष्ठं मानमेतत्स्यान्मध्यं सत्र्यंशमष्टकम्। पलानाष्टमकं सार्धमुत्तमं परिकीर्तितम्

kaniṣṭhaṃ mānametatsyānmadhyaṃ satryaṃśamaṣṭakam| palānāṣṭamakaṃ sārdhamuttamaṃ parikīrtitam

उरसश्च भवेत्तासां विस्तारोऽष्टादशाङ्गुलः। कर्तव्यः कटिविस्तारो विंशति चतुरुताः। एतत्प्रमाणमुद्दिष्टं प्रतिमानां समासतः

urasaśca bhavettāsāṃ vistāro'ṣṭādaśāṅgulaḥ| kartavyaḥ kaṭivistāro viṃśati caturutāḥ| etatpramāṇamuddiṣṭaṃ pratimānāṃ samāsataḥ

प्रमाणमेतत् सकलाशराणामर्धास्तु निर्दिष्टमनुक्रमेण । कार्यं सदा शिल्पिभिरंशुमतैर्यथोचितद्र व्यसमुद्भवासु

pramāṇametat sakalāśarāṇāmardhāstu nirdiṣṭamanukrameṇa | kāryaṃ sadā śilpibhiraṃśumatairyathocitadra vyasamudbhavāsu

अथ देवादिरूपप्रहरणसंयोगलक्षणं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

त्रिदशानामथाकारान् ब्रूमः प्रहरणानि च। दैत्यानामथ यक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

tridaśānāmathākārān brūmaḥ praharaṇāni ca| daityānāmatha yakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām

विद्याधरपिशाचानां --- यथायथम्। ब्रह्मानलार्चिःप्रतिमः कर्तव्यः सुमहाद्युतिः

vidyādharapiśācānāṃ --- yathāyatham| brahmānalārciḥpratimaḥ kartavyaḥ sumahādyutiḥ

स्थूलाङ्गः श्वेतषुष्पश्च श्वेतवेष्टनवेष्टितः। कृष्णाजिनोत्तरीयश्च श्वेतवासाश्चतुर्मुखः

sthūlāṅgaḥ śvetaṣuṣpaśca śvetaveṣṭanaveṣṭitaḥ| kṛṣṇājinottarīyaśca śvetavāsāścaturmukhaḥ

दण्डः कमण्डलुश्चास्य कर्तव्यो वामहस्तयोः। अक्षसूत्रधरस्तद्वद् मौञ्ज्या मेखलया वृतः

daṇḍaḥ kamaṇḍaluścāsya kartavyo vāmahastayoḥ| akṣasūtradharastadvad mauñjyā mekhalayā vṛtaḥ

कार्यो वर्धयमानस्तु जगद् दक्षिणपाणिना। एवं कृते तु लोके क्षेमं भवति सर्वतः

kāryo vardhayamānastu jagad dakṣiṇapāṇinā| evaṃ kṛte tu loke kṣemaṃ bhavati sarvataḥ

ब्राह्मणार्थवर्धन्ते सर्वकामैर्न संशयः। यदा विरूपादीनां वा कृरसोदरी

brāhmaṇārthavardhante sarvakāmairna saṃśayaḥ| yadā virūpādīnāṃ vā kṛrasodarī

ब्राह्मणैर्वा भवेद्वर्णा सा नेष्टा भयदायिनी। निहन्ति कारकं रौद्रा दीनरूपा च शिल्पिनम्

brāhmaṇairvā bhavedvarṇā sā neṣṭā bhayadāyinī| nihanti kārakaṃ raudrā dīnarūpā ca śilpinam

कृशा व्याधिं विनाशं च कुर्यात्कारयितुः सदा। कृशोदरी तु दुर्भिक्षं विरूपा चानपत्यताम्

kṛśā vyādhiṃ vināśaṃ ca kuryātkārayituḥ sadā| kṛśodarī tu durbhikṣaṃ virūpā cānapatyatām

एतान् दोषान् परित्यज्य कर्तव्या सा सुशोभना। ब्रह्मणोवार्चा विधानज्ञैः प्रथमे यौवने स्थिता

etān doṣān parityajya kartavyā sā suśobhanā| brahmaṇovārcā vidhānajñaiḥ prathame yauvane sthitā

चन्द्रा ङ्कितजटः श्रीमान् नीलकण्ठः सुसंयतः। विचित्रमुकुटः शम्भुर्निशाकरसमप्रभः

candrā ṅkitajaṭaḥ śrīmān nīlakaṇṭhaḥ susaṃyataḥ| vicitramukuṭaḥ śambhurniśākarasamaprabhaḥ

दोर्भ्यां द्वाभ्यां चतुर्भिवा वधा युक्तो वा दोर्भिरष्टभिः। पट्टिशव्यग्रहस्तश्च पन्नगाजिनसंयुतः

dorbhyāṃ dvābhyāṃ caturbhivā vadhā yukto vā dorbhiraṣṭabhiḥ| paṭṭiśavyagrahastaśca pannagājinasaṃyutaḥ

सर्वलक्षणसम्पूर्णो नेत्रत्रितयभूषणः। एवंविधगुणैर्युक्तो यत्र लोकेश्वरो हरः

sarvalakṣaṇasampūrṇo netratritayabhūṣaṇaḥ| evaṃvidhaguṇairyukto yatra lokeśvaro haraḥ

परा तत्र भवेद् वृद्धिर्देशस्य च नृपस्य च। यदारण्ये समाने वा विधीयेत महेश्वरः

parā tatra bhaved vṛddhirdeśasya ca nṛpasya ca| yadāraṇye samāne vā vidhīyeta maheśvaraḥ

एवं रूपस्तदा कार्यः कारकस्य शुभावहः। अष्टादशभुजो दोष्णां विंशत्या वा समन्वितः

evaṃ rūpastadā kāryaḥ kārakasya śubhāvahaḥ| aṣṭādaśabhujo doṣṇāṃ viṃśatyā vā samanvitaḥ

शतबाहुः कदाचिद्वा सहस्रभुज एव च। रौद्र रूपो गणवृतः सिंहचर्मोत्तरीयकः

śatabāhuḥ kadācidvā sahasrabhuja eva ca| raudra rūpo gaṇavṛtaḥ siṃhacarmottarīyakaḥ

तीक्ष्णदंष्ट्राग्रदशनः शिरोमालाविभूषितः। चन्द्रा ङ्कितशिराः श्रीमान् पीनोरस्कोग्रदर्शनः

tīkṣṇadaṃṣṭrāgradaśanaḥ śiromālāvibhūṣitaḥ| candrā ṅkitaśirāḥ śrīmān pīnoraskogradarśanaḥ

भद्र मू कर्तव्यः श्मशानस्थो महेश्वरः। द्विभुजो राजधान्यां तु पत्तने स्याच्चतुर्भुजः

bhadra mū kartavyaḥ śmaśānastho maheśvaraḥ| dvibhujo rājadhānyāṃ tu pattane syāccaturbhujaḥ

कर्तव्यो विंशतिभुजः श्मशानारण्यमध्यगः। एकोऽपि भगवान् भद्र स्थानभेदविकल्पितः

kartavyo viṃśatibhujaḥ śmaśānāraṇyamadhyagaḥ| eko'pi bhagavān bhadra sthānabhedavikalpitaḥ

रौद्र सौम्यस्वभावश्च क्रियमाणो भवेद्बुधैः। उद्याद्यथा भावद्भागभगवान् सौम्यदर्शनः

raudra saumyasvabhāvaśca kriyamāṇo bhavedbudhaiḥ| udyādyathā bhāvadbhāgabhagavān saumyadarśanaḥ

स एव तीक्ष्णतामेति मध्यन्दिनगतः पुनः। तथारण्यस्थितो नित्यं रौद्रो भवति शङ्करः

sa eva tīkṣṇatāmeti madhyandinagataḥ punaḥ| tathāraṇyasthito nityaṃ raudro bhavati śaṅkaraḥ

स येद सौम्यावति स्थाने सौम्यो व्यवस्थितः। स्थानान्येतानि सर्वाणि ज्ञात्वा किम्पुरुषादिभिः

sa yeda saumyāvati sthāne saumyo vyavasthitaḥ| sthānānyetāni sarvāṇi jñātvā kimpuruṣādibhiḥ

प्रमथैः सहितः कार्यः शङ्करो लोकशङ्करः। एतद्यथावत्कथितं संस्थानं त्रिपुरद्रुहः

pramathaiḥ sahitaḥ kāryaḥ śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ| etadyathāvatkathitaṃ saṃsthānaṃ tripuradruhaḥ

कार्त्तिकेयस्य संस्थानमिदानीमभिधीयते। तरुणार्कनिभो रक्तवासाः पावकसप्रभः

kārttikeyasya saṃsthānamidānīmabhidhīyate| taruṇārkanibho raktavāsāḥ pāvakasaprabhaḥ

ईषद्बालाकृतिः कान्तो मङ्गल्यः प्रियदर्शनः। प्रसन्नवदनः श्रीमानोजस्तेजोन्वितः शुभः

īṣadbālākṛtiḥ kānto maṅgalyaḥ priyadarśanaḥ| prasannavadanaḥ śrīmānojastejonvitaḥ śubhaḥ

विशेषान्मुटुकैश्चित्रि मुक्तामणि भूषितः। षण्मुखो वैकवक्त्रो वा शक्तिं रोचिष्मतीं दधत्

viśeṣānmuṭukaiścitri muktāmaṇi bhūṣitaḥ| ṣaṇmukho vaikavaktro vā śaktiṃ rociṣmatīṃ dadhat

नगरे द्वादशभुजः खेटके षड्भुजो भवेत्। ग्रामे भुजद्वयोपेतः कर्तव्यः शुभमिच्छता

nagare dvādaśabhujaḥ kheṭake ṣaḍbhujo bhavet| grāme bhujadvayopetaḥ kartavyaḥ śubhamicchatā

शक्तिः शरस्तथा खड्गो मुसृण्टी मुद्गरोऽपि च। हस्तेषु दक्षिणेष्वेतान्यायुधान्यस्य दर्शयेत्

śaktiḥ śarastathā khaḍgo musṛṇṭī mudgaro'pi ca| hasteṣu dakṣiṇeṣvetānyāyudhānyasya darśayet

एकः प्रसारितश्चान्यः षष्ठो हस्तः प्रकीर्तितः। चतुः पताका घण्टा च खेटः कुक्कुटस्तथा

ekaḥ prasāritaścānyaḥ ṣaṣṭho hastaḥ prakīrtitaḥ| catuḥ patākā ghaṇṭā ca kheṭaḥ kukkuṭastathā

वामहस्तेषु षष्ठस्तु तत्र शोजर्जन करः। एवमायुधसम्पन्नः संग्रामस्थो विधीयते

vāmahasteṣu ṣaṣṭhastu tatra śojarjana karaḥ| evamāyudhasampannaḥ saṃgrāmastho vidhīyate

अव्यया तु विधातव्यः क्रीडालीलान्वितश्च सः। छागकुक्कुटसंयुक्तः शिखियुक्तो मनोरमः

avyayā tu vidhātavyaḥ krīḍālīlānvitaśca saḥ| chāgakukkuṭasaṃyuktaḥ śikhiyukto manoramaḥ

नगरेषु सदा कार्यः स्कन्दः परजयैषिभिः। खेटके तु विधातव्यः षण्मुखो ज्वलनप्रभः

nagareṣu sadā kāryaḥ skandaḥ parajayaiṣibhiḥ| kheṭake tu vidhātavyaḥ ṣaṇmukho jvalanaprabhaḥ

तथा तीक्ष्णायुधोपेतः स्रद्गामभिरलङ्कृतः। ग्रामेऽपि द्विभुजः कार्यः कान्तिद्युतिसमन्वितः

tathā tīkṣṇāyudhopetaḥ sradgāmabhiralaṅkṛtaḥ| grāme'pi dvibhujaḥ kāryaḥ kāntidyutisamanvitaḥ

दक्षिणा च भवेद्भक्तिर्नाम हस्ते तु कुक्कुटः। विचित्रपक्षः सुमहान् कर्तव्योऽतिमनोहरः

dakṣiṇā ca bhavedbhaktirnāma haste tu kukkuṭaḥ| vicitrapakṣaḥ sumahān kartavyo'timanoharaḥ

एवं पुरे खेटके च ग्रामे वाभिलं शुभम्। कार्त्तिकेयं --- कुर्यादाचार्यः शास्त्रकोविदः

evaṃ pure kheṭake ca grāme vābhilaṃ śubham| kārttikeyaṃ --- kuryādācāryaḥ śāstrakovidaḥ

अविरुद्धेषु कार्येषु खेटे याग्रामे पुरोत्तमे। कार्त्तिकेयस्य संस्थानमेतद् यत्नेन कारयेत्

aviruddheṣu kāryeṣu kheṭe yāgrāme purottame| kārttikeyasya saṃsthānametad yatnena kārayet

बालस्तु सुभुजः श्रीमान् स्थले केतु महाद्युतिः। वनमालाकुलोरस्को निशाकरसमप्रभः

bālastu subhujaḥ śrīmān sthale ketu mahādyutiḥ| vanamālākulorasko niśākarasamaprabhaḥ

गृहीतसीरमुसलः कार्यो दिव्यमदोत्कटः। चतुर्भुजः सौम्यवक्रो नीलाम्बरसमावृतः

gṛhītasīramusalaḥ kāryo divyamadotkaṭaḥ| caturbhujaḥ saumyavakro nīlāmbarasamāvṛtaḥ

मुकुटालङ्कृतशिरोरोहो रागविभूषितः। रेवतीसहितः कार्यो वनदेवः प्रतापवान्

mukuṭālaṅkṛtaśiroroho rāgavibhūṣitaḥ| revatīsahitaḥ kāryo vanadevaḥ pratāpavān

विष्णुर्वैदूर्यसङ्काशः पीतवासाः श्रियाकृतः। वराहो वामनश्च स्यान्नरसिंहो भयानकः

viṣṇurvaidūryasaṅkāśaḥ pītavāsāḥ śriyākṛtaḥ| varāho vāmanaśca syānnarasiṃho bhayānakaḥ

कार्यो वा दाशरथी रामो जामदग्न्यश्च वीर्यवान्। द्विभुजोऽष्टभुजो वापि चतुर्बाहुररिन्दमः

kāryo vā dāśarathī rāmo jāmadagnyaśca vīryavān| dvibhujo'ṣṭabhujo vāpi caturbāhurarindamaḥ

शङ्खचक्रगदापाणिरोजस्वी कान्तिसंयुतः। नानारूपस्तु कर्तव्यो ज्ञात्वा कार्यान्तरं विभुः

śaṅkhacakragadāpāṇirojasvī kāntisaṃyutaḥ| nānārūpastu kartavyo jñātvā kāryāntaraṃ vibhuḥ

इत्येष विष्णुः कथितः सुरास्वरनमस्वरनमस्त्वतः। त्रिदशेशः सहस्राक्षो वज्रभृत्सुभुजो बली

ityeṣa viṣṇuḥ kathitaḥ surāsvaranamasvaranamastvataḥ| tridaśeśaḥ sahasrākṣo vajrabhṛtsubhujo balī

किरीटी सगदः श्रीमाञ्श्वेताम्बरधरस्तथा। श्रोणिसूत्रेण महा दिव्याभरणभूषितः

kirīṭī sagadaḥ śrīmāñśvetāmbaradharastathā| śroṇisūtreṇa mahā divyābharaṇabhūṣitaḥ

कार्यो राजश्रिया युक्तः पुरोहितसहायवान्। वैवस्वतस्तु विज्ञेयः कालेः केसं परायणः

kāryo rājaśriyā yuktaḥ purohitasahāyavān| vaivasvatastu vijñeyaḥ kāleḥ kesaṃ parāyaṇaḥ

तेजसा सूर्यसङ्काशो जाम्बूनदविभूषितः। सम्पूर्णचन्द्र वदनः पीतवासास्तुः शुभेक्षणः

tejasā sūryasaṅkāśo jāmbūnadavibhūṣitaḥ| sampūrṇacandra vadanaḥ pītavāsāstuḥ śubhekṣaṇaḥ

विचित्रमुकुटः कार्यो वराङ्गदविभूषितः। तेजसा सूर्यसङ्काशः कर्तव्यो बलवाञ्छुभः

vicitramukuṭaḥ kāryo varāṅgadavibhūṣitaḥ| tejasā sūryasaṅkāśaḥ kartavyo balavāñchubhaḥ

धन्वन्तरिर्भरद्वाजः प्रजानीयतयस्तथा। दक्षार्थाः सदृशाः कार्या कार्यो रूपाणि --- रपि

dhanvantarirbharadvājaḥ prajānīyatayastathā| dakṣārthāḥ sadṛśāḥ kāryā kāryo rūpāṇi --- rapi

अर्चिष्मान् ज्वलनः कार्यः यत्कण्ठाश्वसमीरणः। सौम्यः कार्यस्तथा विस्या--- रुद्र शरीरिणः

arciṣmān jvalanaḥ kāryaḥ yatkaṇṭhāśvasamīraṇaḥ| saumyaḥ kāryastathā visyā--- rudra śarīriṇaḥ

रक्तवस्त्रधराः कृष्णा नानाभरणभूषिताः। कर्तव्या राक्षसाः सर्वे बहुप्रहरणान्विताः

raktavastradharāḥ kṛṣṇā nānābharaṇabhūṣitāḥ| kartavyā rākṣasāḥ sarve bahupraharaṇānvitāḥ

पूर्णचन्द्र मुखा शुभ्रा बिम्बोष्ठी चारुहासिनी। श्वेतवस्त्रधरा कान्ता दिव्यालङ्कारभूषिता

pūrṇacandra mukhā śubhrā bimboṣṭhī cāruhāsinī| śvetavastradharā kāntā divyālaṅkārabhūṣitā

कटिदेशनिविष्टेन वामहस्तेन शोभना। सपद्मेन वान्तेन दक्षिणेन शुचिस्मिता

kaṭideśaniviṣṭena vāmahastena śobhanā| sapadmena vāntena dakṣiṇena śucismitā

कर्तव्या श्रीः प्रसन्नास्या प्रथमे यौवने स्थिता। गृहीतशूलपरिघपाहिकापट्टिसध्वजा

kartavyā śrīḥ prasannāsyā prathame yauvane sthitā| gṛhītaśūlaparighapāhikāpaṭṭisadhvajā

बिभ्राणा खेटकोपेतलघुखड्गं च पाणिना। घण्टामेकां च सौवर्णीं दधती घोररूपिणी

bibhrāṇā kheṭakopetalaghukhaḍgaṃ ca pāṇinā| ghaṇṭāmekāṃ ca sauvarṇīṃ dadhatī ghorarūpiṇī

कौशिकी पीतकौशेयवसना सिंहवाहना। सेचोष्टौ --- विधातव्याः शुक्लाम्बरधराः ---

kauśikī pītakauśeyavasanā siṃhavāhanā| secoṣṭau --- vidhātavyāḥ śuklāmbaradharāḥ ---

शोभमानाश्च मुकुटैर्नानारत्नविभूषितैः। सदृशावश्विनौ कार्यौ लोकस्य शुभदायकौ

śobhamānāśca mukuṭairnānāratnavibhūṣitaiḥ| sadṛśāvaśvinau kāryau lokasya śubhadāyakau

शुक्लमाल्याम्बरधरौ जाम्बूनदविभूषितौ। त्रिपञ्चदशपूतिरस्येदं भृङ्गवन्मेचकप्रभाम्

śuklamālyāmbaradharau jāmbūnadavibhūṣitau| tripañcadaśapūtirasyedaṃ bhṛṅgavanmecakaprabhām

वैदूर्यशकंसङ्काशा हरितश्मश्रवोऽपि च। रोहिता विकृता रक्तलोचना बहुरूपिणः

vaidūryaśakaṃsaṅkāśā haritaśmaśravo'pi ca| rohitā vikṛtā raktalocanā bahurūpiṇaḥ

नागैः शिरोरुहालीनैर्विरागाभरणाम्बराः। कार्याः पिशाचा भूताश्च परुषासत्यवादिनः

nāgaiḥ śiroruhālīnairvirāgābharaṇāmbarāḥ| kāryāḥ piśācā bhūtāśca paruṣāsatyavādinaḥ

बहुप्रकारमन्दहा विरूपा विकृताननाः। घोररूपा विधातव्या ह्रस्वा नानासुधाश्च ते

bahuprakāramandahā virūpā vikṛtānanāḥ| ghorarūpā vidhātavyā hrasvā nānāsudhāśca te

सुभीमविक्रमा भीमा सङ्घा यज्ञोपवीतिनः। वर्मभिः शाटिकाचित्रैर्भूताः कार्याः सदा बुधैः

subhīmavikramā bhīmā saṅghā yajñopavītinaḥ| varmabhiḥ śāṭikācitrairbhūtāḥ kāryāḥ sadā budhaiḥ

येऽपि नोक्ता विधातव्यास्तेऽपि कार्यानुरूपतः। यस्य यस्य च यल्लिङ्गमसुरस्य सुरस्य च

ye'pi noktā vidhātavyāste'pi kāryānurūpataḥ| yasya yasya ca yalliṅgamasurasya surasya ca

यक्षराक्षसयोर्वापि नाना गन्धर्वयोरपि। तेन लिङ्गेन कार्यः स यथा साधुविजानता

yakṣarākṣasayorvāpi nānā gandharvayorapi| tena liṅgena kāryaḥ sa yathā sādhuvijānatā

प्रायेण वा वीर्यवन्तो हि दानवाः क्रूरकर्मिणः। किरीटिनश्च कर्तव्या विविधायुधपाणयः

prāyeṇa vā vīryavanto hi dānavāḥ krūrakarmiṇaḥ| kirīṭinaśca kartavyā vividhāyudhapāṇayaḥ

तेभ्योऽपीषत्कनीयांसो दैत्याः कार्या गुणैरपि। दैत्येभ्यः परिहीणास्तु यक्षाः कार्या मदोत्कटाः

tebhyo'pīṣatkanīyāṃso daityāḥ kāryā guṇairapi| daityebhyaḥ parihīṇāstu yakṣāḥ kāryā madotkaṭāḥ

हीनास्तेभ्योऽपि गन्धर्वा गन्धर्वेभ्योऽपि पन्नगाः। नागेभ्यो राक्षसा हीनाः क्रूरविक्रिमतसूषिणः

hīnāstebhyo'pi gandharvā gandharvebhyo'pi pannagāḥ| nāgebhyo rākṣasā hīnāḥ krūravikrimatasūṣiṇaḥ

विद्याधराश्च यक्षेभ्यो हीनदेहधराः स्मृताः। चित्रमाल्याम्बरधराश्चित्रचर्मासिपाणयः

vidyādharāśca yakṣebhyo hīnadehadharāḥ smṛtāḥ| citramālyāmbaradharāścitracarmāsipāṇayaḥ

नानावेषधरा घोरा भूतसङ्घा भयानकाः। पिशाचेभ्योऽधिकाः स्थूलास्तेजसा परुषास्तथा

nānāveṣadharā ghorā bhūtasaṅghā bhayānakāḥ| piśācebhyo'dhikāḥ sthūlāstejasā paruṣāstathā

अन्यूनाधिकरूपांश्च कुर्वीत प्रायशः शुभान्। दिव्यैरासणाभरणैश्च युक्ताः। कृतीथविदधीत यथोदितांस्तान्

anyūnādhikarūpāṃśca kurvīta prāyaśaḥ śubhān| divyairāsaṇābharaṇaiśca yuktāḥ| kṛtīthavidadhīta yathoditāṃstān

अथ दोषगुणनिरूपणं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः

अथ वर्ज्यानि रूपाणि ब्रूमहेऽर्चादिकर्मसु। यथोक्तं शास्त्रतत्त्वज्ञैर्गोब्राह्मणाहितार्थिभिः

atha varjyāni rūpāṇi brūmahe'rcādikarmasu| yathoktaṃ śāstratattvajñairgobrāhmaṇāhitārthibhiḥ

अशास्त्रज्ञेन घटितं शिल्पिना दोषसंयुतम्। अपि माधुर्यसम्पन्नं ग्राह्यं शास्त्रवेदिभिः

aśāstrajñena ghaṭitaṃ śilpinā doṣasaṃyutam| api mādhuryasampannaṃ grāhyaṃ śāstravedibhiḥ

अश्लिष्टसन्धिं विभ्रान्तां वक्रां चावनतां तथा। अस्थितामुन्नतां चैव काकजङ्घां तथैव च

aśliṣṭasandhiṃ vibhrāntāṃ vakrāṃ cāvanatāṃ tathā| asthitāmunnatāṃ caiva kākajaṅghāṃ tathaiva ca

प्रत्यङ्गहीनां विकटां मध्ये ग्रन्थिनतां तथा। ईदृशीं देवतां प्राज्ञो हि तार्थं नैव कारयेत्

pratyaṅgahīnāṃ vikaṭāṃ madhye granthinatāṃ tathā| īdṛśīṃ devatāṃ prājño hi tārthaṃ naiva kārayet

अश्लिष्टसन्ध्या मरणं भ्रान्तया स्थानविभ्रमम्। वक्रया कलहं विद्यान्नतयामिवसः क्षयम्

aśliṣṭasandhyā maraṇaṃ bhrāntayā sthānavibhramam| vakrayā kalahaṃ vidyānnatayāmivasaḥ kṣayam

नित्यमस्थितया पुंसामर्थस्य क्षयमादिशेत्। भयमुन्नतया विद्याद्धृद्रो गं च न संशयः

nityamasthitayā puṃsāmarthasya kṣayamādiśet| bhayamunnatayā vidyāddhṛdro gaṃ ca na saṃśayaḥ

देशान्तरेषु गमनं सततं काकजङ्घया। प्रत्यङ्गहीनया नित्यं भर्तुः स्यादनपत्यता

deśāntareṣu gamanaṃ satataṃ kākajaṅghayā| pratyaṅgahīnayā nityaṃ bhartuḥ syādanapatyatā

विकटाकारया ज्ञेयं भयं दारुणमर्धया। अधोमुख्या शिरोरोगं तथानयापि च

vikaṭākārayā jñeyaṃ bhayaṃ dāruṇamardhayā| adhomukhyā śirorogaṃ tathānayāpi ca

एतैरुपेता दोषैर्या वर्जयेत्तां प्रयत्नतः। अन्यैरपि युतां दोषैरर्चां ब्रूमोऽथ सम्प्रति

etairupetā doṣairyā varjayettāṃ prayatnataḥ| anyairapi yutāṃ doṣairarcāṃ brūmo'tha samprati

उद्बद्धपिण्डिका सासिसासि स्वामिनो दुःखमावहेत्। कुक्षिष्टिप्राय दुर्भिक्षं रोगान् कुब्जार्चिता नृणाम्

udbaddhapiṇḍikā sāsisāsi svāmino duḥkhamāvahet| kukṣiṣṭiprāya durbhikṣaṃ rogān kubjārcitā nṛṇām

पाश्वहीना तु भवति राज्यस्याशुभदर्शनी। शालायासनया स्थानं स्त्रीश्र प्रतिमया भवेत्

pāśvahīnā tu bhavati rājyasyāśubhadarśanī| śālāyāsanayā sthānaṃ strīśra pratimayā bhavet

आसनालयहीनायां बन्धनं स्थानविच्युतिः। नानाकाष्ठसमायुक्ता या चैवायसपिण्डिता

āsanālayahīnāyāṃ bandhanaṃ sthānavicyutiḥ| nānākāṣṭhasamāyuktā yā caivāyasapiṇḍitā

सन्धिभिः प्रविसहिर्या सानर्थभयदा भवेत्। सम्बन्धाकृष्टलोहेन त्रपुणा वा कदाचन

sandhibhiḥ pravisahiryā sānarthabhayadā bhavet| sambandhākṛṣṭalohena trapuṇā vā kadācana

दारुणा च तथैवोक्ता प्रतिमायास्तु शास्त्रवेदिभिः। सन्धयश्चापि कर्तव्याः सुश्लिष्टाः पुष्टिमिच्छता

dāruṇā ca tathaivoktā pratimāyāstu śāstravedibhiḥ| sandhayaścāpi kartavyāḥ suśliṣṭāḥ puṣṭimicchatā

अर्चनाम धराधेन शास्त्रदृष्टविधानतः। बध्नीयात्ताम्रलोहेन सुवर्णरजतेन वा

arcanāma dharādhena śāstradṛṣṭavidhānataḥ| badhnīyāttāmralohena suvarṇarajatena vā

कृतेन केणुना चान्यथा स्तुसामबद्वावरुजावहा। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्थपतिः शास्त्रकोविदः

kṛtena keṇunā cānyathā stusāmabadvāvarujāvahā| tasmātsarvaprayatnena sthapatiḥ śāstrakovidaḥ

कुर्यादर्चां यथान्यायं सुविभक्तां प्रमाणतः। न क्षता नोपदिगां च न च विवर्जिता

kuryādarcāṃ yathānyāyaṃ suvibhaktāṃ pramāṇataḥ| na kṣatā nopadigāṃ ca na ca vivarjitā

न प्रत्यङ्गैः प्रहीनं च घाणपादैर्नखादिभिः। सुबिभक्तां यथोत्सेधां प्रसन्नवदनां शुभाम्

na pratyaṅgaiḥ prahīnaṃ ca ghāṇapādairnakhādibhiḥ| subibhaktāṃ yathotsedhāṃ prasannavadanāṃ śubhām

निगूढसन्धिकरणां समायतिमृजुस्थिताम्। ईदृशां राणायेदर्घां प्रमाणगुणसंयुताम्

nigūḍhasandhikaraṇāṃ samāyatimṛjusthitām| īdṛśāṃ rāṇāyedarghāṃ pramāṇaguṇasaṃyutām

समोपचितमांसाङ्गाः पुरुषाः स्युः समासतः। प्रमाणलक्षणयुता वस्त्ररत्नविभूषितः

samopacitamāṃsāṅgāḥ puruṣāḥ syuḥ samāsataḥ| pramāṇalakṣaṇayutā vastraratnavibhūṣitaḥ

क्षान्त गुणान् परिकल्प्य च दोषजात- मर्चां यथोदितगुणां विदधीता मतून्या ।। शिष्यत्वमेत्य विविधमुपासतेऽन्ये। तं शिल्पिनः कृतघ्येयश्च मुहुः स्तुवन्ति

kṣānta guṇān parikalpya ca doṣajāta- marcāṃ yathoditaguṇāṃ vidadhītā matūnyā || śiṣyatvametya vividhamupāsate'nye| taṃ śilpinaḥ kṛtaghyeyaśca muhuḥ stuvanti

अथ ऋज्वागतादिस्थानलक्षणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नेविस्थानविधिक्रमम्। संपात्यारुघाणां हि जायन्ते नव वृत्तयः

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nevisthānavidhikramam| saṃpātyārughāṇāṃ hi jāyante nava vṛttayaḥ

पूर्वभृष्कागतं तेषां ततोऽर्ध्वं क्षरगतं भवेत्। ततः शचीक्षतं विद्यादध्यर्धाक्षमनन्तरम्

pūrvabhṛṣkāgataṃ teṣāṃ tato'rdhvaṃ kṣaragataṃ bhavet| tataḥ śacīkṣataṃ vidyādadhyardhākṣamanantaram

चत्वार्यूर्ध्वागतादीनि परावृत्तानि तानि च। ऋज्वागतपरावृत्तं ततोऽर्धर्ज्वागतादिकम्

catvāryūrdhvāgatādīni parāvṛttāni tāni ca| ṛjvāgataparāvṛttaṃ tato'rdharjvāgatādikam

शचीकृत् परावृत्तं ततोऽध्यर्धाक्षपूर्वकम्। पार्श्वागतं च नवमं स्थानं भित्तिकविग्रहम्

śacīkṛt parāvṛttaṃ tato'dhyardhākṣapūrvakam| pārśvāgataṃ ca navamaṃ sthānaṃ bhittikavigraham

ऋज्वर्धऋजुनोर्मध्ये चत्वारि व्यन्तराणि च। अर्धर्जुसाचीकृतयोर्मध्ये च व्यन्तरत्रयम्

ṛjvardhaṛjunormadhye catvāri vyantarāṇi ca| ardharjusācīkṛtayormadhye ca vyantaratrayam

द्व्यर्धार्ज्वा साचीकृतयोर्मध्ये द्वे व्यन्तरे परे। परोद्व्यर्धक्षपार्श्व व्यन्तरं चैकमन्तरे

dvyardhārjvā sācīkṛtayormadhye dve vyantare pare| parodvyardhakṣapārśva vyantaraṃ caikamantare

ऋज्वागतपरावृत्तपार्श्वाभ्यागतयोर्दश। अन्तरे व्यन्तराणि स्युः स्थानकान्यपराण्यपि

ṛjvāgataparāvṛttapārśvābhyāgatayordaśa| antare vyantarāṇi syuḥ sthānakānyaparāṇyapi

ऋज्वागताद्यं मध्यं च विग्रहं वेन्वा---। ऋज्वागतां --- शेषभाव्यन्तरा व्यया

ṛjvāgatādyaṃ madhyaṃ ca vigrahaṃ venvā---| ṛjvāgatāṃ --- śeṣabhāvyantarā vyayā

अर्धापाङ्गमर्धपुटमर्धार्धपुटमेव च। अर्धर्ज्वंसेऽपि कथितं सिलीदव्यन्तरं व्ययः

ardhāpāṅgamardhapuṭamardhārdhapuṭameva ca| ardharjvaṃse'pi kathitaṃ silīdavyantaraṃ vyayaḥ

अर्धसाचीकृतं चैव स्वस्तिकं च ततः परम्। साचीकृतोशे द्वावुक्तावंशौ द्व्यर्धाक्षसंज्ञिते

ardhasācīkṛtaṃ caiva svastikaṃ ca tataḥ param| sācīkṛtośe dvāvuktāvaṃśau dvyardhākṣasaṃjñite

द्व्यर्धाक्षांशपरावृत्तं द्व्यर्धाक्षांसं च ते उभे। द्विज्वाक्षे व्यन्तरे प्रोक्ते चित्रशास्त्रविशारदैः

dvyardhākṣāṃśaparāvṛttaṃ dvyardhākṣāṃsaṃ ca te ubhe| dvijvākṣe vyantare prokte citraśāstraviśāradaiḥ

ऋज्वागतादध्यर्धाक्षं यथा प्रोक्तानि संज्ञया। व्यन्तराणि तथैव स्युः परावृत्ते यथाक्रमम्

ṛjvāgatādadhyardhākṣaṃ yathā proktāni saṃjñayā| vyantarāṇi tathaiva syuḥ parāvṛtte yathākramam

वैचित्र्यं भित्तिके नास्तीत्येव चित्रविचित्र्यं विविदो विदुः। एकान्नत्रिंशदेवं च स्थानानि व्यस्तवर्त्मना

vaicitryaṃ bhittike nāstītyeva citravicitryaṃ vivido viduḥ| ekānnatriṃśadevaṃ ca sthānāni vyastavartmanā

वैतस्त्यमन्तरं स्थाप्यं पादयोः सुप्रतिष्ठितम्। हिक्कायां पादयोश्चान्तभूमौ लम्बे प्रतिष्ठिते

vaitastyamantaraṃ sthāpyaṃ pādayoḥ supratiṣṭhitam| hikkāyāṃ pādayoścāntabhūmau lambe pratiṣṭhite

प्रोक्तमृज्वागतं पूर्वं प्रमाणेन निरूपितम्। ततोऽर्धर्ज्वागतस्येदं प्रमाणमुपलक्षयेत्

proktamṛjvāgataṃ pūrvaṃ pramāṇena nirūpitam| tato'rdharjvāgatasyedaṃ pramāṇamupalakṣayet

ब्रह्मसूत्रं तु कर्तव्यं मुखस्यैव तु मध्यगम्। नेत्ररेखासमत्वेन तिर्यक्तालो भवेन्मुखम्

brahmasūtraṃ tu kartavyaṃ mukhasyaiva tu madhyagam| netrarekhāsamatvena tiryaktālo bhavenmukham

अपाङ्गस्याक्षिकूटस्य कर्णस्य च भवेत्क्षयः। अन्यत्र कर्णमानं स्यादर्धाङ्गुलविशेषितम्

apāṅgasyākṣikūṭasya karṇasya ca bhavetkṣayaḥ| anyatra karṇamānaṃ syādardhāṅgulaviśeṣitam

दृक्सूत्रे ब्रह्मलेखाया अपरे स्यात्कलाहवम्। यच्छमात्राश्रुपातोक्षि क्षीयतान्योपवस्तथा

dṛksūtre brahmalekhāyā apare syātkalāhavam| yacchamātrāśrupātokṣi kṣīyatānyopavastathā

त्रियवाः श्वेतभागः स्यात्तारा च प्रोक्तमानतः। विस्तारः श्वेतभागश्च करवीरोऽपि चोक्तवत्

triyavāḥ śvetabhāgaḥ syāttārā ca proktamānataḥ| vistāraḥ śvetabhāgaśca karavīro'pi coktavat

परभाः करवीरं स्याद्ब्रह्मसूत्रात्तथाङ्गुलम्। पूर्वभाकरवीरात्तु सङ्गमश्चाङ्गुलं भवेत्

parabhāḥ karavīraṃ syādbrahmasūtrāttathāṅgulam| pūrvabhākaravīrāttu saṅgamaścāṅgulaṃ bhavet

कर्णनेत्रान्तरं प्रोक्तं कलाध्यार्धाङ्गुलाधिका। पूर्वकू सर्वदिस्याविक्षायत्कथयेत्पराम्

karṇanetrāntaraṃ proktaṃ kalādhyārdhāṅgulādhikā| pūrvakū sarvadisyāvikṣāyatkathayetparām

पुटोऽङ्गुलं ब्रह्मसूत्रात्कपोलाद् द्व्यङ्गुलं भवेत्। पूर्वे परत्र मात्रार्धं पुटः स्याच्छेषमुक्तवत्

puṭo'ṅgulaṃ brahmasūtrātkapolād dvyaṅgulaṃ bhavet| pūrve paratra mātrārdhaṃ puṭaḥ syāccheṣamuktavat

परभागान्तराष्ट स्यादङ्गुलं द्वियवाधिकम्। अधरः परभागे तु यवषट्कं विधीयते

parabhāgāntarāṣṭa syādaṅgulaṃ dviyavādhikam| adharaḥ parabhāge tu yavaṣaṭkaṃ vidhīyate

अधरान्ता कला गण्डो ब्रह्मसूत्रात् पुनर्हनुः। परभागेऽङ्गुलं सार्धं मुखलेखाङ्गुलं ततः

adharāntā kalā gaṇḍo brahmasūtrāt punarhanuḥ| parabhāge'ṅgulaṃ sārdhaṃ mukhalekhāṅgulaṃ tataḥ

आरुड वा यत्कार्यं मुखयां पर्यतलेखया। परिवर्तसुखादेशा ज्ञात्वा कार्या प्रयत्नतः

āruḍa vā yatkāryaṃ mukhayāṃ paryatalekhayā| parivartasukhādeśā jñātvā kāryā prayatnataḥ

अपादमध्यं हि ज्ञातः सूत्रेऽन्यस्मिन् प्रवर्तिते। खरे लुप्येत तुर्यांशः पूर्वेत्वेवाविवर्धते

apādamadhyaṃ hi jñātaḥ sūtre'nyasmin pravartite| khare lupyeta turyāṃśaḥ pūrvetvevāvivardhate

कक्षाधरः परे भागे सूत्रतः पञ्चगोलकः। पूर्वभागे तृतं विद्यात्षड्गोलपरिमाणतः

kakṣādharaḥ pare bhāge sūtrataḥ pañcagolakaḥ| pūrvabhāge tṛtaṃ vidyātṣaḍgolaparimāṇataḥ

मध्ये सूत्रात् पार्श्वलेखा --- गावच्चतुष्कलम्। उरसो मध्यमात् सूत्रात्कक्षा स्यान्नवमाभवा

madhye sūtrāt pārśvalekhā --- gāvaccatuṣkalam| uraso madhyamāt sūtrātkakṣā syānnavamābhavā

द्गंतलेखात्तस्मात्वं विधाकलत्रयम्। स्तनाः पार्श्वकलां कुर्यात्स्तनं वा पतमण्डलम्

dgaṃtalekhāttasmātvaṃ vidhākalatrayam| stanāḥ pārśvakalāṃ kuryātstanaṃ vā patamaṇḍalam

परतो हस्तकः कार्यः कर्मयोगानुसारतः। पार्श्वपर्यन्त सर्वा भागे षषंडलालम्

parato hastakaḥ kāryaḥ karmayogānusārataḥ| pārśvaparyanta sarvā bhāge ṣaṣaṃḍalālam

तथैव पूर्वहस्तस्य यथायोगं प्रकल्पना। अभ्ययस्वाग --- दीनां क्रिया स्याद्दक्षिणे करे

tathaiva pūrvahastasya yathāyogaṃ prakalpanā| abhyayasvāga --- dīnāṃ kriyā syāddakṣiṇe kare

मध्ये षडङ्गुला रेखा बाह्यसूत्रात्परे भवेत्। पूर्वस्मिन् बाह्यलेखा तो मध्ये स्यादष्टमात्रका

madhye ṣaḍaṅgulā rekhā bāhyasūtrātpare bhavet| pūrvasmin bāhyalekhā to madhye syādaṣṭamātrakā

नाभिदेशे परे भागे बाह्यासौ सप्तमात्रका। कलामात्रं भवेन्नाभिस्तस्याः पूर्वं नवाङ्गुला

nābhideśe pare bhāge bāhyāsau saptamātrakā| kalāmātraṃ bhavennābhistasyāḥ pūrvaṃ navāṅgulā

परे भागे कटिः सप्त मात्रा दश च पूर्वतः। ऊरुलेखा परे भागे मुखमानस्य मध्यतः

pare bhāge kaṭiḥ sapta mātrā daśa ca pūrvataḥ| ūrulekhā pare bhāge mukhamānasya madhyataḥ

प्राग्भागस्य बहिर्लेखा ----परजानुतः। परभागेन्द्र वास्तेश्च सूत्रस्यात्तद्वदङ्गुले

prāgbhāgasya bahirlekhā ----parajānutaḥ| parabhāgendra vāsteśca sūtrasyāttadvadaṅgule

परस्य नलकस्य स्याल्लेखा प्रागङ्गुलान्तरे। परभागस्य षष्ठांशाः सूत्रा प्रागङ्गुलद्वयोः

parasya nalakasya syāllekhā prāgaṅgulāntare| parabhāgasya ṣaṣṭhāṃśāḥ sūtrā prāgaṅguladvayoḥ

नलेन परपादस्य भूमिलेखा विधीयते। ततोऽङ्गुष्ठोऽङ्गुलेनाधः पार्ष्णिरूर्ध्वं तदर्धतः

nalena parapādasya bhūmilekhā vidhīyate| tato'ṅguṣṭho'ṅgulenādhaḥ pārṣṇirūrdhvaṃ tadardhataḥ

अङ्गुष्ठाग्रं ब्रह्मसूत्रात्परस्मिन् पञ्चमात्रकम्। तलं च परभागज्ञैस्तिर्यक् पञ्चाङ्गुलं स्मृतम्

aṅguṣṭhāgraṃ brahmasūtrātparasmin pañcamātrakam| talaṃ ca parabhāgajñaistiryak pañcāṅgulaṃ smṛtam

सत्वितस्तलघाष्प्येः स्यादङ्गुष्ठाग्रं कलात्रये। अङ्गुल्योऽङ्गुष्ठतः सर्वा व्रजत्परयं क्रमात्

satvitastalaghāṣpyeḥ syādaṅguṣṭhāgraṃ kalātraye| aṅgulyo'ṅguṣṭhataḥ sarvā vrajatparayaṃ kramāt

सन्निवेशसवासाद द्विरङ्गुल्यतो नवाङ्गुलः। यथोक्तं जानु पूर्वं स्यात्सूत्रतश्चतुरङ्गुले

sanniveśasavāsāda dviraṅgulyato navāṅgulaḥ| yathoktaṃ jānu pūrvaṃ syātsūtrataścaturaṅgule

नलकस्तद्वदेवास्य नलकौ त्र्यङ्गुलान्तरौ। सूत्रादक्षः कलास्तिस्राङ्गुष्ठस्त्वङ्गुलत्रयम्

nalakastadvadevāsya nalakau tryaṅgulāntarau| sūtrādakṣaḥ kalāstisrāṅguṣṭhastvaṅgulatrayam

भूमिसूत्राद् गतोऽधस्तात्पूर्वाङ्गुष्ठो भवेत् कला। अङ्गुष्ठोऽङ्गुलयश्चेति सर्वमन्यद्यथोदितम्

bhūmisūtrād gato'dhastātpūrvāṅguṣṭho bhavet kalā| aṅguṣṭho'ṅgulayaśceti sarvamanyadyathoditam

दृश्यपार्श्वतलप्रविपारंहौ मध्यमे तलम्। एवमुक्तप्रमाणेन ज्ञात्वा युक्त्या समादिशेत्

dṛśyapārśvatalapravipāraṃhau madhyame talam| evamuktapramāṇena jñātvā yuktyā samādiśet

अर्धर्ज्वागतमित्येतत्प्रवरं स्थानमीरितम्। लक्ष्म साची कृतस्याथ स्थानकस्याभिधीयते

ardharjvāgatamityetatpravaraṃ sthānamīritam| lakṣma sācī kṛtasyātha sthānakasyābhidhīyate

विन्यस्येद्ब्रह्मसूत्रं प्राक्स्थानबोधस्य सिद्धये। ललाटं परभागे स्यात्केशलेखा तथा कला

vinyasyedbrahmasūtraṃ prāksthānabodhasya siddhaye| lalāṭaṃ parabhāge syātkeśalekhā tathā kalā

परभागभ्रुवो लेखा --- र्धमुदाहृता। परता --- क्षिलेखायां कालिका द्वियतो ज्ञत

parabhāgabhruvo lekhā --- rdhamudāhṛtā| paratā --- kṣilekhāyāṃ kālikā dviyato jñata

ज्योतिषः स्यात्परे भागे तारा दृश्या यवोन्मिता। यवमात्रं ततो ज्योतिस्तस्मात्तारा यवद्वयम्

jyotiṣaḥ syātpare bhāge tārā dṛśyā yavonmitā| yavamātraṃ tato jyotistasmāttārā yavadvayam

श्वेतं च करवीरं च ततः प्रागुक्तमानतः। कनीलिका तु नासाया मूलं विद्याद्यवान्तरम्

śvetaṃ ca karavīraṃ ca tataḥ prāguktamānataḥ| kanīlikā tu nāsāyā mūlaṃ vidyādyavāntaram

नासामूलं प्रमाणेन ततो ज्ञेयं यवत्रये। ब्रह्मसूत्रात्पूर्वभागे नगन्तोर्ध्वगोलकौ

nāsāmūlaṃ pramāṇena tato jñeyaṃ yavatraye| brahmasūtrātpūrvabhāge nagantordhvagolakau

आपाङ्गं स्तात्रेतो विद्याद्द्विगोलकमितेऽन्तरे। तस्माद्भागेन कर्णान्तः कर्णः स्याद्विस्तरेण तु

āpāṅgaṃ stātreto vidyāddvigolakamite'ntare| tasmādbhāgena karṇāntaḥ karṇaḥ syādvistareṇa tu

द्वियवोना कला चक्षुर्व्यावृत्त्या परिवर्धितः। पूर्वस्य करवीरेण सह श्वैत्यं यवत्रयम्

dviyavonā kalā cakṣurvyāvṛttyā parivardhitaḥ| pūrvasya karavīreṇa saha śvaityaṃ yavatrayam

द्वितीयश्वैत्यदृक्ताराप्रसृतिः प्रोक्तमानतः। कपोललेखा परतो यवद्वा ता कला भवेत्

dvitīyaśvaityadṛktārāprasṛtiḥ proktamānataḥ| kapolalekhā parato yavadvā tā kalā bhavet

ब्रह्मसूत्रान्नासिकाग्रं परस्मिन् सप्तभिर्यवैः। नासापुटः पूर्वभागे स्याद्यवाधिकमङ्गुलम्

brahmasūtrānnāsikāgraṃ parasmin saptabhiryavaiḥ| nāsāpuṭaḥ pūrvabhāge syādyavādhikamaṅgulam

पूर्वे भागे यवं गोजी तत्रोपान्ते विधीयते। परभागोत्तरोष्ठः स्यात्प्रमाणेनार्धमात्रकः

pūrve bhāge yavaṃ gojī tatropānte vidhīyate| parabhāgottaroṣṭhaḥ syātpramāṇenārdhamātrakaḥ

त्रियवश्चाधरोष्ठः स्याच्छेषश्चापचयस्तयोः। पाल्या मध्ये भवेत् सूत्रं पाल्यास्तु चिबुकं परे

triyavaścādharoṣṭhaḥ syāccheṣaścāpacayastayoḥ| pālyā madhye bhavet sūtraṃ pālyāstu cibukaṃ pare

हनुपर्यन्तलेखा च सूत्रादर्धाङ्गुले भवेत्। हनोर्मध्यगतं सूत्रं परे स्यात्परिमण्डलम्

hanuparyantalekhā ca sūtrādardhāṅgule bhavet| hanormadhyagataṃ sūtraṃ pare syātparimaṇḍalam

सहैकसूत्रे परदृक्पर्यन्तेन परिस्फुटा। मुखपर्यन्तलेखार्धे हनोरुपरि चाधरः

sahaikasūtre paradṛkparyantena parisphuṭā| mukhaparyantalekhārdhe hanorupari cādharaḥ

कुर्याल्लेखाभिरेताभिः परभागं विचक्षणः। सूत्राङ्गुलोर्ध्वमात्रायां तस्माद् ग्रीवा यथोदिता

kuryāllekhābhiretābhiḥ parabhāgaṃ vicakṣaṇaḥ| sūtrāṅgulordhvamātrāyāṃ tasmād grīvā yathoditā

सूत्रसंयोगात्पूर्वस्मिन्नङ्गुले सयवेऽङ्गुलः। हिक्काध्यर्धाङ्गुलं सूत्रात्पूर्वे स्यात्सुप्रतिष्ठिता

sūtrasaṃyogātpūrvasminnaṅgule sayave'ṅgulaḥ| hikkādhyardhāṅgulaṃ sūtrātpūrve syātsupratiṣṭhitā

बाह्यलेखा हि तत्सूत्रात्परस्मिन्नङ्गुलाष्टके। तालें यवोनग्रीवातो नग्रीवज्ञेयौसूनदूर्वकौ

bāhyalekhā hi tatsūtrātparasminnaṅgulāṣṭake| tāleṃ yavonagrīvāto nagrīvajñeyausūnadūrvakau

हिक्कासूत्रात्समारभ्य वक्षोभागोऽग्रिकं भवेत्। तावन्मात्रे तरेवाहु तस्मात्प्रभृति निर्दिशेत्

hikkāsūtrātsamārabhya vakṣobhāgo'grikaṃ bhavet| tāvanmātre tarevāhu tasmātprabhṛti nirdiśet

हिक्कासूत्रात्परे भागे स्तनश्चाङ्गुलपञ्चके। रेखान्तसूचकः कार्यो मण्डलं सार्धमङ्गुलम्

hikkāsūtrātpare bhāge stanaścāṅgulapañcake| rekhāntasūcakaḥ kāryo maṇḍalaṃ sārdhamaṅgulam

तस्मादनन्तरं बाह्यभागमात्रं विनिर्दिशेत्। हिक्कासूत्रात् समारभ्य स्तनः पूर्वषडङ्गुले

tasmādanantaraṃ bāhyabhāgamātraṃ vinirdiśet| hikkāsūtrāt samārabhya stanaḥ pūrvaṣaḍaṅgule

स्तनात्षडङ्गुले तिर्यगक्षो स्मा द्वौ द्विभागिकः। कक्षतो द्विकलेऽधस्ताद्बाह्यलेखा विधीयते

stanātṣaḍaṅgule tiryagakṣo smā dvau dvibhāgikaḥ| kakṣato dvikale'dhastādbāhyalekhā vidhīyate

आभ्यन्तरा बाह्यलेखा स्तनात्पञ्चाङ्गुले तलेऽन्तरे। ब्रह्मसूत्राच्च भागेन मध्यभागे परिविदुः

ābhyantarā bāhyalekhā stanātpañcāṅgule tale'ntare| brahmasūtrācca bhāgena madhyabhāge parividuḥ

मध्यात्त्वकलयावहः परे तिर्यग्विभज्यते। मध्यप्रान्तः पूर्वभागे भवेत्सूत्राद्दशाङ्गुलः

madhyāttvakalayāvahaḥ pare tiryagvibhajyate| madhyaprāntaḥ pūrvabhāge bhavetsūtrāddaśāṅgulaḥ

तिर्यङ्नाभिप्रदेशः स्यात्परतो ब्रह्मसूत्रतः। यवैश्चतुर्भिरधिकमङ्गुलानां चतुष्टयम्

tiryaṅnābhipradeśaḥ syātparato brahmasūtrataḥ| yavaiścaturbhiradhikamaṅgulānāṃ catuṣṭayam

पूर्वभागे विनिर्दिष्टः स एवैकादशाङ्गुलः। मध्येनैति परस्योरोः सूत्रं नाभ्यन्तराश्रितम्

pūrvabhāge vinirdiṣṭaḥ sa evaikādaśāṅgulaḥ| madhyenaiti parasyoroḥ sūtraṃ nābhyantarāśritam

प्रयात्यपरजाच्चैतात् पूर्वतः कलया च तत्। जान्वधोभागतश्चार्धकलया त्रियवेन च

prayātyaparajāccaitāt pūrvataḥ kalayā ca tat| jānvadhobhāgataścārdhakalayā triyavena ca

जङ्घामध्येन लेखायाः प्रसक्तं नलकस्य तु। षांते वैरवं परतश्चतुर्भिः सूत्रमिष्यते

jaṅghāmadhyena lekhāyāḥ prasaktaṃ nalakasya tu| ṣāṃte vairavaṃ parataścaturbhiḥ sūtramiṣyate

अनेनैवानुसारेण बहिर्लेखा विधीयते। ब्रह्मसूत्रात्परे भागे कटिरङ्गुलपञ्चके

anenaivānusāreṇa bahirlekhā vidhīyate| brahmasūtrātpare bhāge kaṭiraṅgulapañcake

तामालमात्रा तु सा पूर्थे मेडाग्रं सूत्रसङ्गतम्। सूत्रादरभागोरू मूलाग्रये

tāmālamātrā tu sā pūrthe meḍāgraṃ sūtrasaṅgatam| sūtrādarabhāgorū mūlāgraye

सूत्रादपरभागोरुमध्ये रेखा कलाद्वये। सूत्रात्पूर्वोरुमूलं स्यात्पूर्वतः कलया तथा

sūtrādaparabhāgorumadhye rekhā kalādvaye| sūtrātpūrvorumūlaṃ syātpūrvataḥ kalayā tathā

कलाद्वयेन विज्ञेया रेखा पूर्वस्य जानतुः। सार्धाङ्गुलयवं जानु तत्पार्श्वं चार्धमङ्गुलम्

kalādvayena vijñeyā rekhā pūrvasya jānatuḥ| sārdhāṅgulayavaṃ jānu tatpārśvaṃ cārdhamaṅgulam

सूत्रेण पादस्य मध्यरेखा विभज्यते। आदिमध्यान्तलेखायां सूत्रशौचमुदाह्वता

sūtreṇa pādasya madhyarekhā vibhajyate| ādimadhyāntalekhāyāṃ sūtraśaucamudāhvatā

सूत्रात्प्राग्भागमलके प्रान्तः पञ्चभिरङ्गुलैः। अर्धाङ्गुलं क्षयः कार्यः परभागोरुजङ्घयोः

sūtrātprāgbhāgamalake prāntaḥ pañcabhiraṅgulaiḥ| ardhāṅgulaṃ kṣayaḥ kāryaḥ parabhāgorujaṅghayoḥ

पराक्षिमध्यगं सूत्रं लम्बभूभिप्रतिष्ठितम्। परपादतनान्तात्प्रागङ्गुलेन विधीयते

parākṣimadhyagaṃ sūtraṃ lambabhūbhipratiṣṭhitam| parapādatanāntātprāgaṅgulena vidhīyate

--- सूत्रात्पूर्वपादस्य तलमष्टाङ्गुलं भवेत्। अधस्तात् तलयोः सूक्ष्मा स्याल्लेखाष्टादशाङ्गुलम्

--- sūtrātpūrvapādasya talamaṣṭāṅgulaṃ bhavet| adhastāt talayoḥ sūkṣmā syāllekhāṣṭādaśāṅgulam

अङ्गुष्ठकाद्र कमात् प्रदेशिन्यङ्गुलाधिका। परपादतलावस्तून् पूर्वा ह्यङ्गुष्ठमूलगम्

aṅguṣṭhakādra kamāt pradeśinyaṅgulādhikā| parapādatalāvastūn pūrvā hyaṅguṣṭhamūlagam

सूत्रं यथाति सा भूमिलेखेति परिकीर्तिता। सूत्रादर्धाङ्गुलेनोर्ध्वं तस्मात्पार्ष्णि परस्य च

sūtraṃ yathāti sā bhūmilekheti parikīrtitā| sūtrādardhāṅgulenordhvaṃ tasmātpārṣṇi parasya ca

अङ्गुष्ठादङ्गुलीपातः पूर्वपादेऽनुसारतः। उपप्रदेशिनीमानात्कुर्यादत्र प्रदेशिनीम्

aṅguṣṭhādaṅgulīpātaḥ pūrvapāde'nusārataḥ| upapradeśinīmānātkuryādatra pradeśinīm

अपराश्चाङ्गुलीः सर्वाः क्रमेण क्षपयेत्ततः। इति साचीकृतं स्थानमेतदुक्तं यथार्थतः

aparāścāṅgulīḥ sarvāḥ krameṇa kṣapayettataḥ| iti sācīkṛtaṃ sthānametaduktaṃ yathārthataḥ

अध्यर्धाक्षमिदानीं च स्थानकं सू प्रचक्षते। ब्रह्मसूत्रमुखे कृत्वा मानमात्रं विधीयते

adhyardhākṣamidānīṃ ca sthānakaṃ sū pracakṣate| brahmasūtramukhe kṛtvā mānamātraṃ vidhīyate

केशान्तलेखा सूत्रात्स्यान्मात्रैका यवसंयुता। पृथग्वक्षः पृथक् श्रोणिः वृत्तःवाहः सुसंस्कृतिः

keśāntalekhā sūtrātsyānmātraikā yavasaṃyutā| pṛthagvakṣaḥ pṛthak śroṇiḥ vṛttaḥvāhaḥ susaṃskṛtiḥ

भद्रा कारो भवेद् भद्रो वृत्तवक्त्रः स्वभावतः। मालव्यस्य भवेन्मूर्धा प्रमाणेनाङ्गुलत्रयम्

bhadrā kāro bhaved bhadro vṛttavaktraḥ svabhāvataḥ| mālavyasya bhavenmūrdhā pramāṇenāṅgulatrayam

चतुर्मात्रललाटं च नाश वक्त्राशिरोधरा। मात्रा द्वादश वक्षेस्ये नाभिमेढ्रान्तरोदरे

caturmātralalāṭaṃ ca nāśa vaktrāśirodharā| mātrā dvādaśa vakṣesye nābhimeḍhrāntarodare

अष्टादशाङ्गुलौ चोरू जङ्घे अप्येवमेव हि। चतुरङ्गुलकौ --- जानुनी चतुरङ्गुले

aṣṭādaśāṅgulau corū jaṅghe apyevameva hi| caturaṅgulakau --- jānunī caturaṅgule

मालव्यस्यायमायामः षण्णवत्यङ्गुलो मतः। विस्तारो वक्षसस्तस्य मात्राः षड्विंशतिः स्मृतः

mālavyasyāyamāyāmaḥ ṣaṇṇavatyaṅgulo mataḥ| vistāro vakṣasastasya mātrāḥ ṣaḍviṃśatiḥ smṛtaḥ

बाह्वोः षोडशमात्रश्च प्रबाह्वोरेवमेव सः। पार्ष्ण्यौ द्वादशमात्रस्ये मालव्यस्त्वेह विस्तुतिः

bāhvoḥ ṣoḍaśamātraśca prabāhvorevameva saḥ| pārṣṇyau dvādaśamātrasye mālavyastveha vistutiḥ

पीनांसो दीर्घबाहुश्च पृथुवक्षाः कृशोदरः। वृत्तोरुकटिजङ्घश्च मालवः पुरुषोत्तमः

pīnāṃso dīrghabāhuśca pṛthuvakṣāḥ kṛśodaraḥ| vṛttorukaṭijaṅghaśca mālavaḥ puruṣottamaḥ

हंसस्य वक्रं पृथुगण्डभागं। कृशं शशस्यायतमास्यमाहुः। विस्तारदैर्घ्याद्भवकस्य तुल्यं। सुखं सुवृत्तं त्विहच भद्र वक्रे

haṃsasya vakraṃ pṛthugaṇḍabhāgaṃ| kṛśaṃ śaśasyāyatamāsyamāhuḥ| vistāradairghyādbhavakasya tulyaṃ| sukhaṃ suvṛttaṃ tvihaca bhadra vakre

स्यान्मालावस्या लेपनं तु कान्तमयोज्यं । देही तु रूपैश्च भवन्ति युक्तास्ते कर्मणि सर्वगुणान्वितास्ते

syānmālāvasyā lepanaṃ tu kāntamayojyaṃ | dehī tu rūpaiśca bhavanti yuktāste karmaṇi sarvaguṇānvitāste

स दुर्लभं स्यात्पुरुषः प्रमेय-। मानोऽस्ति कीर्ण इति ह षष्टः

sa durlabhaṃ syātpuruṣaḥ prameya-| māno'sti kīrṇa iti ha ṣaṣṭaḥ

मांसलेन शरीरेण ग्रीवासिरा अया ---। मांसलायातशाखा च नारी वृत्तेति सा मता

māṃsalena śarīreṇa grīvāsirā ayā ---| māṃsalāyātaśākhā ca nārī vṛtteti sā matā

पृथुवक्त्रा कटीह्रस्वा ह्रस्वग्रीवा पृथूदरी। पुंवत्काण्डकतुल्या स्यात्सा नारी पौरुषी मता

pṛthuvaktrā kaṭīhrasvā hrasvagrīvā pṛthūdarī| puṃvatkāṇḍakatulyā syātsā nārī pauruṣī matā

अल्पकायशिरोग्रीवा लघुशाखा भवेच्च या। कृशाल्पब्रह्मसत्त्वा च सा नारी बालकी स्मृता

alpakāyaśirogrīvā laghuśākhā bhavecca yā| kṛśālpabrahmasattvā ca sā nārī bālakī smṛtā

पुंस्पर्शात्पश्यता या स्यात्कौमारे प्राप्तयौवना। अन्या सा बालकी प्रोक्ता स्त्रीलक्षणविचक्षणैः

puṃsparśātpaśyatā yā syātkaumāre prāptayauvanā| anyā sā bālakī proktā strīlakṣaṇavicakṣaṇaiḥ

भुवः सद्वियवामात्रा लेखा कृशयवाङ्गुलाः। दक्तोयमन्तरे वर्त्म ताराय अर्धमालिखेत्

bhuvaḥ sadviyavāmātrā lekhā kṛśayavāṅgulāḥ| daktoyamantare vartma tārāya ardhamālikhet

स्वैत्यं चतुर्यवं दृश्यशेषं सा तिरस्कृतम्। कपोतरेखा परतो यववर्जितमङ्गुलम्

svaityaṃ caturyavaṃ dṛśyaśeṣaṃ sā tiraskṛtam| kapotarekhā parato yavavarjitamaṅgulam

100

सूत्रापूर्वपटान्तः स्यादर्धाङ्गुलमितेन्तरे। नासिकान्तोऽङ्गुलं सूत्रात्परे पूर्वेतपाङ्गुलम्

sūtrāpūrvapaṭāntaḥ syādardhāṅgulamitentare| nāsikānto'ṅgulaṃ sūtrātpare pūrvetapāṅgulam

101

मूले नासापुटः साद्रः सूत्रं गोज्याश्च मध्यगम्। यवार्धमात्रा गोजी स्यादुत्तरोष्ठः परस्य यः

mūle nāsāpuṭaḥ sādraḥ sūtraṃ gojyāśca madhyagam| yavārdhamātrā gojī syāduttaroṣṭhaḥ parasya yaḥ

102

स ब्रह्मसूत्रादारभ्य विज्ञेयो द्वियवोन्मितः। परे त्वधस्तान्नासाया रेखा चार्धाङ्गुलैर्भवेत्

sa brahmasūtrādārabhya vijñeyo dviyavonmitaḥ| pare tvadhastānnāsāyā rekhā cārdhāṅgulairbhavet

103

परभागेऽधरोष्ठस्य प्रमाणं --- यवं मतम्। हनुपर्यन्तलेखाया मध्ये सूत्रं प्रतिष्ठितम्

parabhāge'dharoṣṭhasya pramāṇaṃ --- yavaṃ matam| hanuparyantalekhāyā madhye sūtraṃ pratiṣṭhitam

104

सूत्रात्प्राक्करवीरः स्याद् द्वियवोनाङ्गुलद्वयम्। यवार्धं स च दृश्येत श्वैत्यं सार्धयवं ततः

sūtrātprākkaravīraḥ syād dviyavonāṅguladvayam| yavārdhaṃ sa ca dṛśyeta śvaityaṃ sārdhayavaṃ tataḥ

105

--- तारा त्रियवा ज्ञेया शेषमुक्तप्रमाणतः। कर्णावर्तादधः कर्णमध्यभागेन संमितम्

--- tārā triyavā jñeyā śeṣamuktapramāṇataḥ| karṇāvartādadhaḥ karṇamadhyabhāgena saṃmitam

106

द्व्यङ्गुलः कर्णविस्तारः कर्णावर्ताच्चतुर्यवे। शिरःपृष्ठस्य लेखा स्यादिति ज्ञात्वोक्तमाचरेत्

dvyaṅgulaḥ karṇavistāraḥ karṇāvartāccaturyave| śiraḥpṛṣṭhasya lekhā syāditi jñātvoktamācaret

107

कर्णसूत्राद् बहिर्ग्रीवा विधातव्यैकमङ्गुलम्। गलो ग्रीवा च हिक्का च सूत्राद् प्रागङ्गुलोत्तरे

karṇasūtrād bahirgrīvā vidhātavyaikamaṅgulam| galo grīvā ca hikkā ca sūtrād prāgaṅgulottare

108

हिक्कासूत्राद्भवेदूर्ध्वमंसलेखा तथाङ्गुलम्। ब्रह्मसूत्रात्परे भागे स्यादंसोऽङ्गुलसंमिते

hikkāsūtrādbhavedūrdhvamaṃsalekhā tathāṅgulam| brahmasūtrātpare bhāge syādaṃso'ṅgulasaṃmite

109

वक्षोऽङ्गुलं ब्रह्मासूत्रां --- नस्ति कालान्तरे। भागमात्रे भवेत्कक्षासूत्रात्पूर्वः स्तनस्य च

vakṣo'ṅgulaṃ brahmāsūtrāṃ --- nasti kālāntare| bhāgamātre bhavetkakṣāsūtrātpūrvaḥ stanasya ca

110

कक्षातिस्त्रिकलं यावत्पार्श्वलेखा विधीयते। दूराग्रभुजस्तस्यादग्रे कर्मानुसारतः

kakṣātistrikalaṃ yāvatpārśvalekhā vidhīyate| dūrāgrabhujastasyādagre karmānusārataḥ

111

प्रासादमध्यः सूत्रः स्यादेकादशभिरङ्गुलैः। परभागस्य मध्यस्त सूत्रात्स्यादङ्गुलैस्त्रिभिः

prāsādamadhyaḥ sūtraḥ syādekādaśabhiraṅgulaiḥ| parabhāgasya madhyasta sūtrātsyādaṅgulaistribhiḥ

112

अङ्गुलेन परे भागे सूत्रतो नाभिरिष्यते। नाभेरुदरलेखा तु विज्ञातव्याङ्गुलत्रये

aṅgulena pare bhāge sūtrato nābhiriṣyate| nābherudaralekhā tu vijñātavyāṅgulatraye

113

श्रोणी कर्णो भवेन्नाभे मुखमर्धाङ्गुलान्वितम्। ब्रह्मसूत्रात्कटिः पूर्वे त्रिभागा त्र्यङ्गुला परे

śroṇī karṇo bhavennābhe mukhamardhāṅgulānvitam| brahmasūtrātkaṭiḥ pūrve tribhāgā tryaṅgulā pare

114

ब्रह्मसूत्राश्रित मेढ्रस्तले चा परतो भवेत्। पूर्वोक्तः मध्यभेखास्यात्सूत्रात्प्रत्यङ्गुल्यन्तरे

brahmasūtrāśrita meḍhrastale cā parato bhavet| pūrvoktaḥ madhyabhekhāsyātsūtrātpratyaṅgulyantare

115

तस्यैव मूलरेखा च सूत्रात्प्राग् द्व्यङ्गुलेन्तरे। मूललेखा परस्योरोः सूत्रात्स्याद्द्विकलेऽन्तरे

tasyaiva mūlarekhā ca sūtrātprāg dvyaṅgulentare| mūlalekhā parasyoroḥ sūtrātsyāddvikale'ntare

116

पर्यन्तजानुनो भागे पर्यन्तोपरा जानुतः। परभागिका जातर्द्वे सूत्रस्य सम्यक्प्रतिष्ठितम्

paryantajānuno bhāge paryantoparā jānutaḥ| parabhāgikā jātardve sūtrasya samyakpratiṣṭhitam

117

जानुमध्ये गता लेखा बाह्यलेखाश्रिता भवेत्। अध्यर्धमात्रं जानु स्यादधोलेखा तु तस्य या

jānumadhye gatā lekhā bāhyalekhāśritā bhavet| adhyardhamātraṃ jānu syādadholekhā tu tasya yā

118

अर्धाङ्गुलेन सा सूत्रात्पूर्वतः प्रविधीयते। सूत्रात्परे पराङ्गुष्ठं मूलपादोनमङ्गुलम्

ardhāṅgulena sā sūtrātpūrvataḥ pravidhīyate| sūtrātpare parāṅguṣṭhaṃ mūlapādonamaṅgulam

119

मूलादङ्गुष्ठकस्याग्रं सार्धैः स्यादङ्गुलैस्त्रिभिः। सूत्रात्परं स्याज्जङ्घाया लेखाङ्गुलचतुष्टये

mūlādaṅguṣṭhakasyāgraṃ sārdhaiḥ syādaṅgulaistribhiḥ| sūtrātparaṃ syājjaṅghāyā lekhāṅgulacatuṣṭaye

120

तस्यास्तु पूर्वजङ्घाया लेखा स्यादङ्गुलद्वये। पूर्वजानु कलामानं शेषं कुर्याद्यथोदितम्

tasyāstu pūrvajaṅghāyā lekhā syādaṅguladvaye| pūrvajānu kalāmānaṃ śeṣaṃ kuryādyathoditam

121

परपादतले स्तम्भं यत्तिर्यक्सुप्रतिष्ठितम्। तत्प्राक्प्रदेलस्योर्ध्व सार्धया कलया भवेत्

parapādatale stambhaṃ yattiryaksupratiṣṭhitam| tatprākpradelasyordhva sārdhayā kalayā bhavet

122

प्राग्भङ्गोऽङ्गुष्ठमूलेच्छस्तत्रास्वीया कनिष्ठिका। कलामात्रं निजाङ्गुष्ठादंधासागं प्रपद्यते

prāgbhaṅgo'ṅguṣṭhamūlecchastatrāsvīyā kaniṣṭhikā| kalāmātraṃ nijāṅguṣṭhādaṃdhāsāgaṃ prapadyate

123

यत्पराङ्गुलम्बसूत्रं प्रतिपद्यते। यत्पराङ्गुष्ठमूलोत्थं लम्बसूत्रं प्रपद्यते। मध्येन पूर्वभागाप्ति सबन्धाङ्गुष्ठकस्य तत्

yatparāṅgulambasūtraṃ pratipadyate| yatparāṅguṣṭhamūlotthaṃ lambasūtraṃ prapadyate| madhyena pūrvabhāgāpti sabandhāṅguṣṭhakasya tat

124

पूर्वपाष्णितलादूर्ध्वं विदध्यादङ्गुलत्रये। पाष्णेः परस्य पादस्य पूर्वपादं तिरस्कृतम्

pūrvapāṣṇitalādūrdhvaṃ vidadhyādaṅgulatraye| pāṣṇeḥ parasya pādasya pūrvapādaṃ tiraskṛtam

125

अध्यर्धाक्षं यथाशास्त्रमेवं स्थानकमालिखेत्। अथ पार्श्वागतं नामस्थानं पञ्चममुच्यते

adhyardhākṣaṃ yathāśāstramevaṃ sthānakamālikhet| atha pārśvāgataṃ nāmasthānaṃ pañcamamucyate

126

व्यावर्तितमुखस्यान्ते ब्रह्मसूत्रं विधीयते। ललाटबाह्यलेखां च सूत्रस्पृष्टां प्रदर्शयेत्

vyāvartitamukhasyānte brahmasūtraṃ vidhīyate| lalāṭabāhyalekhāṃ ca sūtraspṛṣṭāṃ pradarśayet

127

सूत्रात्तु नासिकावंशः संवृद्ध्य द्वाक्षमानतः। अपाङ्गो द्विकले सूत्रात्कर्णो यंशात् कलाद्वये

sūtrāttu nāsikāvaṃśaḥ saṃvṛddhya dvākṣamānataḥ| apāṅgo dvikale sūtrātkarṇo yaṃśāt kalādvaye

128

कर्णो द्व्यङ्गुलविस्तारः शिरःपृष्ठं कला ततः। अस्य मध्यगतं सूत्रमास्यार्धं स्थापयेत् ततः

karṇo dvyaṅgulavistāraḥ śiraḥpṛṣṭhaṃ kalā tataḥ| asya madhyagataṃ sūtramāsyārdhaṃ sthāpayet tataḥ

129

अङ्गुले चिबुकं सूत्राद्धनुमध्यं चतुर्यवे। सार्धाङ्गुले ततः कण्ठवर्तिग्रीवाङ्गले नतः

aṅgule cibukaṃ sūtrāddhanumadhyaṃ caturyave| sārdhāṅgule tataḥ kaṇṭhavartigrīvāṅgale nataḥ

130

अङ्गुलेन ततो हिक्का चतुर्भिर्ब्रह्मसूत्रतः। मूर्ध्ना श्रवणपाल्यन्तेनैति सूत्रं तदुच्यते

aṅgulena tato hikkā caturbhirbrahmasūtrataḥ| mūrdhnā śravaṇapālyantenaiti sūtraṃ taducyate

131

ग्रीवायाङ्गुल्यमध्येन मध्यसूत्रं तदुच्यते। भागे हिक्कामध्यसूत्रादण्डमूलं कलाद्वये

grīvāyāṅgulyamadhyena madhyasūtraṃ taducyate| bhāge hikkāmadhyasūtrādaṇḍamūlaṃ kalādvaye

132

मात्राष्टके च पृष्ठं तो हृल्लेखाप्येवमेव हि। स्तनस्य मण्डलं तस्मादङ्गुलेन विधीयते

mātrāṣṭake ca pṛṣṭhaṃ to hṛllekhāpyevameva hi| stanasya maṇḍalaṃ tasmādaṅgulena vidhīyate

133

कक्षा च पूर्वभागे स्यात्सूत्रात् पश्चभिरङ्गुलैः। मात्रात्रयेणापरस्मिन् भागे कक्षा विधीयते

kakṣā ca pūrvabhāge syātsūtrāt paścabhiraṅgulaiḥ| mātrātrayeṇāparasmin bhāge kakṣā vidhīyate

134

उभयोरन्तयोः प्राहुर्मध्यमष्टाङ्गुलं बुधाः। अङ्गुलैर्दशभिर्मध्यं पर्यन्तो मध्यसूत्रतः

ubhayorantayoḥ prāhurmadhyamaṣṭāṅgulaṃ budhāḥ| aṅgulairdaśabhirmadhyaṃ paryanto madhyasūtrataḥ

135

मध्यपृष्ठं चतुर्भिः स्यान्नाभिपृष्ठं च पञ्चभिः। नाभ्यन्तरेखा नवभिः कटिपृष्ठं कलात्रये

madhyapṛṣṭhaṃ caturbhiḥ syānnābhipṛṣṭhaṃ ca pañcabhiḥ| nābhyantarekhā navabhiḥ kaṭipṛṣṭhaṃ kalātraye

136

उदरप्रान्तलेखा च ज्ञेया दशभिरङ्गुलैः। मां मा भ्रात्रयेणाभिरष्टाभि सूत्रात् स्फिजो मध्यं प्रचक्षते

udaraprāntalekhā ca jñeyā daśabhiraṅgulaiḥ| māṃ mā bhrātrayeṇābhiraṣṭābhi sūtrāt sphijo madhyaṃ pracakṣate

137

वस्तिशीर्षे च नवभिः स्फिगन्तोऽष्टभिरङ्गुलैः। अष्टभिर्मेढ्रमूलं स्यादूरुमध्यं च सप्तभिः

vastiśīrṣe ca navabhiḥ sphiganto'ṣṭabhiraṅgulaiḥ| aṣṭabhirmeḍhramūlaṃ syādūrumadhyaṃ ca saptabhiḥ

138

अङ्गुलैः पञ्चभिर्मूलमूरोः पार्श्वात्यमुच्यते। चतुर्भिरङ्गुलैः सार्धैः करमध्यं च पृष्ठतः

aṅgulaiḥ pañcabhirmūlamūroḥ pārśvātyamucyate| caturbhiraṅgulaiḥ sārdhaiḥ karamadhyaṃ ca pṛṣṭhataḥ

139

अग्रतः पञ्चभिः सार्धैस्तदेव प्राहुरङ्गुलैः। करमध्याङ्गुलैर्मध्यं सूत्रमध्ये विधीयते

agrataḥ pañcabhiḥ sārdhaistadeva prāhuraṅgulaiḥ| karamadhyāṅgulairmadhyaṃ sūtramadhye vidhīyate

140

जान्वर्धे मध्यसूत्रं स्याद्भागो लेखा च जानुतः। भवेदुभयतः सूत्रं जङ्घा मध्ये च कीर्तता

jānvardhe madhyasūtraṃ syādbhāgo lekhā ca jānutaḥ| bhavedubhayataḥ sūtraṃ jaṅghā madhye ca kīrtatā

141

जङ्घ षडङ्गुला सूत्रं मध्ये स्यान्नलकस्य च। उभयोः पार्श्वयोः कार्यो नलकश्चाङ्गुलद्वयम्

jaṅgha ṣaḍaṅgulā sūtraṃ madhye syānnalakasya ca| ubhayoḥ pārśvayoḥ kāryo nalakaścāṅguladvayam

142

चतुर्भिरङ्गुलैः पार्ष्णिर्मध्यसूत्राद्विधीयते। यथोक्तमानेनाङ्गुल्यस्तथा पादतलं भवेत्

caturbhiraṅgulaiḥ pārṣṇirmadhyasūtrādvidhīyate| yathoktamānenāṅgulyastathā pādatalaṃ bhavet

143

पार्श्वागतमिदं प्रोक्तं स्थानं भित्तिकसंज्ञकम्। पार्श्वागतस्थानम् ।। अतः परं परावृत्तस्थानकान्यभिदध्महे

pārśvāgatamidaṃ proktaṃ sthānaṃ bhittikasaṃjñakam| pārśvāgatasthānam || ataḥ paraṃ parāvṛttasthānakānyabhidadhmahe

144

ऋज्वा गतपरावृत्तं तत्रादावभिधीयते। तत्राङ्गुलद्वयं कर्णौ विधातव्यौ पृथक्पृथक्

ṛjvā gataparāvṛttaṃ tatrādāvabhidhīyate| tatrāṅguladvayaṃ karṇau vidhātavyau pṛthakpṛthak

145

पार्ष्णिपर्यन्तयोर्मध्यं तथा सप्ताङ्गुलं भवेत्। अङ्गुलत्रितयं सार्धं पार्ष्णी कार्यौ पृथक्पृथक्

pārṣṇiparyantayormadhyaṃ tathā saptāṅgulaṃ bhavet| aṅgulatritayaṃ sārdhaṃ pārṣṇī kāryau pṛthakpṛthak

146

कनिष्ठानामिकामध्या दर्शयेच्चतुरङ्गुली। अङ्गुष्ठानामिकामध्याकनिष्ठावलिखेन्तरे

kaniṣṭhānāmikāmadhyā darśayeccaturaṅgulī| aṅguṣṭhānāmikāmadhyākaniṣṭhāvalikhentare

147

परावृत्तमिदं शेषमृज्वागतवदादिशेत्। अध्यर्धाक्षादिकाद्रू यानि स्थानानि तेषु यत्

parāvṛttamidaṃ śeṣamṛjvāgatavadādiśet| adhyardhākṣādikādrū yāni sthānāni teṣu yat

148

भवेद्यस्य परावृत्तं तद्वशात्तस्य तद्भवेत्। --- यस्य हि यद्दृश्यं स्थानकस्याङ्गमीरितम्

bhavedyasya parāvṛttaṃ tadvaśāttasya tadbhavet| --- yasya hi yaddṛśyaṃ sthānakasyāṅgamīritam

149

तददृश्यं परावृत्ते तस्यादृश्यं च दृश्यते। स्थानानी भवितानि --- जीवेषु द्विपदेषु च

tadadṛśyaṃ parāvṛtte tasyādṛśyaṃ ca dṛśyate| sthānānī bhavitāni --- jīveṣu dvipadeṣu ca

140

निर्जीवेष्वपि जानीयाद्यानासनगृहादिषु। स्थानानि मूलभूतानि नवैवैतानि वस्तुतः

nirjīveṣvapi jānīyādyānāsanagṛhādiṣu| sthānāni mūlabhūtāni navaivaitāni vastutaḥ

151

यानि निविशतभक्तानि तद्भेदानि च तान् विदुः। मूर्धस्थिता यदा दृष्टा ऋज्वादीनि विलोकयेत्

yāni niviśatabhaktāni tadbhedāni ca tān viduḥ| mūrdhasthitā yadā dṛṣṭā ṛjvādīni vilokayet

152

स्थानानि तेषां यन्मानं तदस्मात् तदिहोच्यते। विस्तृत्याष्टादश न्यस्येदायत्या द्विगुणानि च

sthānāni teṣāṃ yanmānaṃ tadasmāt tadihocyate| vistṛtyāṣṭādaśa nyasyedāyatyā dviguṇāni ca

153

अङ्गुल्यन्यादारासूत्रं यथाभागं यथोचितम्। आयामस्यार्धदेशे च विस्तारोऽस्याग्रतोऽष्टभिः

aṅgulyanyādārāsūtraṃ yathābhāgaṃ yathocitam| āyāmasyārdhadeśe ca vistāro'syāgrato'ṣṭabhiḥ

154

--- पृष्ठप्रदेशार्द्र --मङ्कयेत्। तन्मध्यगामिनी सूत्रे न्यस्येदायतविस्तृते

--- pṛṣṭhapradeśārdra --maṅkayet| tanmadhyagāminī sūtre nyasyedāyatavistṛte

155

अङ्गानां स्यात्तदवधिर्निर्गमो वष्टमाणकः। सूनत्योगतो गर्भसूत्रादित्यादि

aṅgānāṃ syāttadavadhirnirgamo vaṣṭamāṇakaḥ| sūnatyogato garbhasūtrādityādi

156

स्तनगर्भो गर्भसूत्राद्विस्तृतौ स्यात्षडङ्गुलः। षडङ्गुलः स्यात्स्तनयोस्तिर्यग्गर्भविनिर्गमः

stanagarbho garbhasūtrādvistṛtau syātṣaḍaṅgulaḥ| ṣaḍaṅgulaḥ syātstanayostiryaggarbhavinirgamaḥ

157

तिर्यग्गर्भात्पृष्ठपक्षौ स्फिजावपि दशाङ्गुले। नवाङ्गुले पृष्ठवंशः स्फिजो सप्ताङ्गुलेऽन्तरे

tiryaggarbhātpṛṣṭhapakṣau sphijāvapi daśāṅgule| navāṅgule pṛṣṭhavaṃśaḥ sphijo saptāṅgule'ntare

158

कक्षाया मूलमायामाद्गर्भतश्च दशाङ्गुलम्। निर्गमोऽग्रेऽङ्गुलं तस्य सूत्रात्सप्त च पृष्ठतः

kakṣāyā mūlamāyāmādgarbhataśca daśāṅgulam| nirgamo'gre'ṅgulaṃ tasya sūtrātsapta ca pṛṣṭhataḥ

159

गर्भसूत्रात्ततस्तिर्यक्पादांशोऽष्टादशाङ्गुलः। गर्भाद्यवप्रदेशश्च भवेत्पञ्चभिरङ्गुलैः

garbhasūtrāttatastiryakpādāṃśo'ṣṭādaśāṅgulaḥ| garbhādyavapradeśaśca bhavetpañcabhiraṅgulaiḥ

160

अष्टाभिर्जठरं गर्भात्पार्श्वयोः पुरतोऽपि च। उदरस्य --- मं पृष्ठं पश्चात्सप्तभिरङ्गुलैः

aṣṭābhirjaṭharaṃ garbhātpārśvayoḥ purato'pi ca| udarasya --- maṃ pṛṣṭhaṃ paścātsaptabhiraṅgulaiḥ

161

सार्धैर्द्वादशभिर्मूलमूर्वोरथो मतोऽङ्गुलैः। पञ्चाङ्गुलं निर्गमस्तत् --- स्यात्सप्त च पृष्ठतः

sārdhairdvādaśabhirmūlamūrvoratho mato'ṅgulaiḥ| pañcāṅgulaṃ nirgamastat --- syātsapta ca pṛṣṭhataḥ

162

ऊरुमूलस्य पृष्ठात्तु स्फिजौ त्र्यङ्गुलनिर्गतौ। मेढ्रमग्रे ततो ज्ञेयं गर्भसूत्रात्षडङ्गुले

ūrumūlasya pṛṣṭhāttu sphijau tryaṅgulanirgatau| meḍhramagre tato jñeyaṃ garbhasūtrātṣaḍaṅgule

163

तिर्यक्सूत्राज्जानुपार्श्वं सार्धैर्नवभिरङ्गुलै। आयामसूत्राज्जान्वन्तपृष्ठेऽग्रे चतुरङ्गुलः

tiryaksūtrājjānupārśvaṃ sārdhairnavabhiraṅgulai| āyāmasūtrājjānvantapṛṣṭhe'gre caturaṅgulaḥ

164

नलकश्च भवेद्गर्भात्तिर्यगस्य षडङ्गुलः। गर्भसूत्रात्तु नलकः पृष्ठतश्चतुरङ्गुलः

nalakaśca bhavedgarbhāttiryagasya ṣaḍaṅgulaḥ| garbhasūtrāttu nalakaḥ pṛṣṭhataścaturaṅgulaḥ

165

सूत्रान्ताङ्गुल्यपर्यन्तः स्यात्सार्धैः षड्भिरङ्गुलैः। अक्षः सार्धाङ्गुले सूत्राद्भवेद्विस्तृतिदर्शनात्

sūtrāntāṅgulyaparyantaḥ syātsārdhaiḥ ṣaḍbhiraṅgulaiḥ| akṣaḥ sārdhāṅgule sūtrādbhavedvistṛtidarśanāt

166

चतुर्दशाङ्गुलाः पादो दैर्घ्येणात्र प्रकीर्तितः। गर्भादष्टाङ्गुलाग्रोऽसौ पश्चादपि षडङ्गुलः

caturdaśāṅgulāḥ pādo dairghyeṇātra prakīrtitaḥ| garbhādaṣṭāṅgulāgro'sau paścādapi ṣaḍaṅgulaḥ

167

जानुनोरक्षश्च स्यादन्तरमङ्गुलं मिथः। ऊर्वोरङ्गुलमुद्दिष्टं न भलयोश्चतुरङ्गुलम्

jānunorakṣaśca syādantaramaṅgulaṃ mithaḥ| ūrvoraṅgulamuddiṣṭaṃ na bhalayoścaturaṅgulam

168

ऋज्वागतमिति प्रोक्तमद्वजौ मध्यसूत्रतः। परिवर्ततगुलगं सावावप्यङ्गुलद्वयम्

ṛjvāgatamiti proktamadvajau madhyasūtrataḥ| parivartatagulagaṃ sāvāvapyaṅguladvayam

169

तस्मात्सावेस्त सार्धांक्ष्ये त्वङ्गुले परिवर्तनी। --- भित्तिकं प्रोक्तं परावृत्तेऽप्ययं विधिः

tasmātsāvesta sārdhāṃkṣye tvaṅgule parivartanī| --- bhittikaṃ proktaṃ parāvṛtte'pyayaṃ vidhiḥ

170

ऋज्वागतार्धर्जुकसाचिसंज्ञाध्यर्धाक्षपार्श्वागतसंज्ञकानि। तेषां परावृत्तचतुष्ट्यं च प्रोक्तान्यथो विंशतिरन्तराणि

ṛjvāgatārdharjukasācisaṃjñādhyardhākṣapārśvāgatasaṃjñakāni| teṣāṃ parāvṛttacatuṣṭyaṃ ca proktānyatho viṃśatirantarāṇi

अथ वैष्णवादिस्थानकलक्षणं नामाशीतितमोऽध्यायः

अथान्यान्यभिधीयन्ते चेष्टास्थानान्यनेकशः। यानि ज्ञात्वा न मुह्यन्ति --- चित्रविचक्षणाः

athānyānyabhidhīyante ceṣṭāsthānānyanekaśaḥ| yāni jñātvā na muhyanti --- citravicakṣaṇāḥ

वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा। प्रत्यालीढमथालीढं स्थानान्येतानि लक्षणम्

vaiṣṇavaṃ samapādaṃ ca vaiśākhaṃ maṇḍalaṃ tathā| pratyālīḍhamathālīḍhaṃ sthānānyetāni lakṣaṇam

अश्वक्रामत्तमथायामविहितनाकत्रयं स्त्रीणाम्। द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत्

aśvakrāmattamathāyāmavihitanākatrayaṃ strīṇām| dvau tālāvardhatālaśca pādayorantaraṃ bhavet

तयोः समन्वितस्त्वैकस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः। किञ्चिदञ्चितजङ्घं च शगात्रभोज्यचसंयुतम्

tayoḥ samanvitastvaikastryaśraḥ pakṣasthito'paraḥ| kiñcidañcitajaṅghaṃ ca śagātrabhojyacasaṃyutam

वैष्णवस्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम्। समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ

vaiṣṇavasthānametaddhi viṣṇuratrādhidaivatam| samapāde samau pādau tālamātrāntarasthitau

स्वभावसौष्ठवोपेतौ ब्रह्मा चात्राधिदैवतम्। तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत्

svabhāvasauṣṭhavopetau brahmā cātrādhidaivatam| tālāstrayo'rdhatālaśca pādayorantaraṃ bhavet

अश्रमेकं द्वितीयं च पादं पक्षस्थितं लिखेत्। नैपमोरु भवत्येवं स्थानं वैशाखसंज्ञितम्

aśramekaṃ dvitīyaṃ ca pādaṃ pakṣasthitaṃ likhet| naipamoru bhavatyevaṃ sthānaṃ vaiśākhasaṃjñitam

विशाखो भगवानस्य स्थानकस्याधिदैवतम्। ऐन्द्रं स्यान्मण्डलं पादौ चतुर्मूलान्तरस्थितौ

viśākho bhagavānasya sthānakasyādhidaivatam| aindraṃ syānmaṇḍalaṃ pādau caturmūlāntarasthitau

त्र्यश्रपक्षस्थितिश्चैव कटिर्जानुसमा तथा। प्रसार्य दक्षिणं पादं पञ्चतालान्तरस्थितम्

tryaśrapakṣasthitiścaiva kaṭirjānusamā tathā| prasārya dakṣiṇaṃ pādaṃ pañcatālāntarasthitam

आलीढं स्थानकं कुर्याद् रुद्र श्चात्राधिदैवतम्। कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामपादं प्रसारयेत्

ālīḍhaṃ sthānakaṃ kuryād rudra ścātrādhidaivatam| kuñcitaṃ dakṣiṇaṃ kṛtvā vāmapādaṃ prasārayet

आलीढं परिवर्तेन प्रत्यालीढमिति स्मृतम्। दक्षिणस्तत्र समः पादस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः

ālīḍhaṃ parivartena pratyālīḍhamiti smṛtam| dakṣiṇastatra samaḥ pādastryaśraḥ pakṣasthito'paraḥ

समुन्नतकटिर्वामश्चावहित्थं तदुच्यते। एकः समस्थितः पादो द्वितीयोऽग्रतलान्वितः

samunnatakaṭirvāmaścāvahitthaṃ taducyate| ekaḥ samasthitaḥ pādo dvitīyo'gratalānvitaḥ

शूद्वमविद्धं वातश्चक्रान्त उच्यते। स्थानत्रयमिदं स्त्रीणां नृणामपि भवेत्क्वचित्

śūdvamaviddhaṃ vātaścakrānta ucyate| sthānatrayamidaṃ strīṇāṃ nṛṇāmapi bhavetkvacit

कटीपार्श्वे करौ वक्त्रमुरो ग्रीवा शिरस्तथा। स्थानकेषु समस्तेषु कार्यमेतत् क्रियानुगम्

kaṭīpārśve karau vaktramuro grīvā śirastathā| sthānakeṣu samasteṣu kāryametat kriyānugam

क्रियाणां पुनरानन्त्यात् समस्तेन न शक्यते। वक्त्रं तथापि दिङ्मात्रमस्माभिः संप्रदर्श्यते

kriyāṇāṃ punarānantyāt samastena na śakyate| vaktraṃ tathāpi diṅmātramasmābhiḥ saṃpradarśyate

हृष्टायाः प्रियनार्याः पुरुषस्य वा प्रियाभ्यर्णे। भवति स्थितसंस्थानं त्रिभिरिति तच्च कथयामः

hṛṣṭāyāḥ priyanāryāḥ puruṣasya vā priyābhyarṇe| bhavati sthitasaṃsthānaṃ tribhiriti tacca kathayāmaḥ

यद्ब्रह्मसूत्रमृज्वागते भवेत् तन्मतृभागेऽपि। अवयवविभागतस्तत्कथयामः साम्प्रतं क्रमशः

yadbrahmasūtramṛjvāgate bhavet tanmatṛbhāge'pi| avayavavibhāgatastatkathayāmaḥ sāmprataṃ kramaśaḥ

शीनं तत्रय विनासिकाधरपुटेषु सृक्वणि च। कंगंते परचूचुकपूर्वेण कलान्तरे नाभौ

śīnaṃ tatraya vināsikādharapuṭeṣu sṛkvaṇi ca| kaṃgaṃte paracūcukapūrveṇa kalāntare nābhau

पश्चादूरोर्मध्ये पश्चिमगुल्फस्य तद्वदन्ते च। स्थाने त्रिभगा भामिनि सूत्रस्य गतिर्विनिर्दिष्टा

paścādūrormadhye paścimagulphasya tadvadante ca| sthāne tribhagā bhāmini sūtrasya gatirvinirdiṣṭā

पादौ तालान्तरितौ कर्तव्यौ स्थानके त्रिभङ्गाख्ये। षोडशविंशत्यङ्गुलमध्येऽन्तरितो पितुदडिदाक्षे

pādau tālāntaritau kartavyau sthānake tribhaṅgākhye| ṣoḍaśaviṃśatyaṅgulamadhye'ntarito pitudaḍidākṣe

गमनं त्रिविधं प्राहुद्रुतमध्यविलम्बितप्रभेदेन। स्थानेष्वर्धनेत्राख्यभित्तिषु त्रयगमध्ये

gamanaṃ trividhaṃ prāhudrutamadhyavilambitaprabhedena| sthāneṣvardhanetrākhyabhittiṣu trayagamadhye

प्रान्ते करवीरस्याथ --- सृक्वपर्यन्ते। कण्ठान्ते परभागा स्तनतोगुलदुम्मपर्यन्ते

prānte karavīrasyātha --- sṛkvaparyante| kaṇṭhānte parabhāgā stanatoguladummaparyante

नाभ्यासन्ने मध्ये मेढ्रस्य तथा परस्य नलकस्य। प्रान्ते वज्जायाते गमने स्याद् ब्रह्मसूत्रगतिः

nābhyāsanne madhye meḍhrasya tathā parasya nalakasya| prānte vajjāyāte gamane syād brahmasūtragatiḥ

सोधेगमने तु पूर्वे लोचनखीरके पुटे तद्धि। तविबुकरान्ते स्तनचूकस्य मध्ये तथा नाभौ

sodhegamane tu pūrve locanakhīrake puṭe taddhi| tavibukarānte stanacūkasya madhye tathā nābhau

मध्ये मेढ्रस्यान्ते --- परजानुनः क्रमेणैव। अपराङ्गुष्ठकमूले विज्ञेयं ब्रह्मसूत्रमिति

madhye meḍhrasyānte --- parajānunaḥ krameṇaiva| aparāṅguṣṭhakamūle vijñeyaṃ brahmasūtramiti

परपादद्वाद्वक्षि स्थित्या क्रियते तथाच पूर्वाह्णे। कुर्यात् तलमिह भूतलसूत्रार्धं --- गुलोत्क्षिप्तम्

parapādadvādvakṣi sthityā kriyate tathāca pūrvāhṇe| kuryāt talamiha bhūtalasūtrārdhaṃ --- gulotkṣiptam

भूपर्यन्तेऽपाङ्गे चिबुकांशो गोलकान्तरे नाभेः। सूत्रपरत्वतः पूर्वेण परावसार्धाक्षे

bhūparyante'pāṅge cibukāṃśo golakāntare nābheḥ| sūtraparatvataḥ pūrveṇa parāvasārdhākṣe

पार्श्वगते संस्थाने पश्चिमपादोऽत्र सप्तगोलः स्यात्। द्व्यर्धाक्षगमनमुक्तं ब्रूमः पार्श्वागतेर्गमनम्

pārśvagate saṃsthāne paścimapādo'tra saptagolaḥ syāt| dvyardhākṣagamanamuktaṃ brūmaḥ pārśvāgatergamanam

आवर्ते --- कूटे गण्डप्रान्ते च सृक्वभागस्य। गलवर्त्तौ स्तनमध्ये गोलत्रितयान्तरे नाभेः

āvarte --- kūṭe gaṇḍaprānte ca sṛkvabhāgasya| galavarttau stanamadhye golatritayāntare nābheḥ

स्फिक्पार्श्वपश्चिमजानुनश्चा पूर्वार्तमामृतं सूत्रम्। स्यादपरपार्ष्णिपूर्वस्थितं चभिवेत्थोने

sphikpārśvapaścimajānunaścā pūrvārtamāmṛtaṃ sūtram| syādaparapārṣṇipūrvasthitaṃ cabhivetthone

क्षपयेत् परभागाह्नि स्वस्मान्मानाद्यथोदितादत्र। पूर्वाह्नेरङ्गुष्ठः कर्तव्यो भूमिसूत्रस्थः

kṣapayet parabhāgāhni svasmānmānādyathoditādatra| pūrvāhneraṅguṣṭhaḥ kartavyo bhūmisūtrasthaḥ

पश्चादङ्गुष्ठाग्रं सुश्लिष्टं स्याद् विलम्बिते गमने। अङ्गुष्ठाङ्गुले ब्रह्मसूत्रतस्तालिके मध्ये

paścādaṅguṣṭhāgraṃ suśliṣṭaṃ syād vilambite gamane| aṅguṣṭhāṅgule brahmasūtratastālike madhye

द्रुतगमनेऽङ्गुष्ठाग्रं कर्तव्यं षोडशाङ्गुले तस्मात्। परपादाभूमेसः प्रोत्क्षिप्तो भवति पूर्वपादश्च

drutagamane'ṅguṣṭhāgraṃ kartavyaṃ ṣoḍaśāṅgule tasmāt| parapādābhūmesaḥ protkṣipto bhavati pūrvapādaśca

इति सर्वेषु ज्ञेयं गमनस्थानेषु संस्थानम्। गोत्राणां मध्येषां विदधीत बुधः स्थितिं यथायोगम्

iti sarveṣu jñeyaṃ gamanasthāneṣu saṃsthānam| gotrāṇāṃ madhyeṣāṃ vidadhīta budhaḥ sthitiṃ yathāyogam

विन्यासयोषणक्षिप्तण दृष्टिहस्तादिविनिवेशैः। अथ स्थानचतुष्कस्य प्रविच्छन्दककीर्तनात्

vinyāsayoṣaṇakṣiptaṇa dṛṣṭihastādiviniveśaiḥ| atha sthānacatuṣkasya pravicchandakakīrtanāt

अन्या अपि क्रिया लेख्याः सम्भवन्तीह या नृणाम्। शिष्याणां प्रतिपत्त्यर्थं सूत्राणि त्रीणि पातयेत्

anyā api kriyā lekhyāḥ sambhavantīha yā nṛṇām| śiṣyāṇāṃ pratipattyarthaṃ sūtrāṇi trīṇi pātayet

ब्रह्मसूत्रगते सूत्रे ये च पार्श्वसमाश्रये। ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि स्थानकेष्वभिष्वपि

brahmasūtragate sūtre ye ca pārśvasamāśraye| ūrdhvāni trīṇi sūtrāṇi sthānakeṣvabhiṣvapi

कुर्वीत तेषु मध्ये यद्ब्रह्मसूत्रं तदुच्यते। भित्तिके पुनरन्यस्य भागस्यापेक्षया मतम्

kurvīta teṣu madhye yadbrahmasūtraṃ taducyate| bhittike punaranyasya bhāgasyāpekṣayā matam

पार्श्वस्थं ब्रह्मसूत्रं स्यात्कार्यतो मध्यगं हि तत्। ये द्वयोः पार्श्वयोः सूत्रे --- हि ते स्मृते

pārśvasthaṃ brahmasūtraṃ syātkāryato madhyagaṃ hi tat| ye dvayoḥ pārśvayoḥ sūtre --- hi te smṛte

प्रदेशावयवस्यात्र निष्पत्त्यै यद्यदीप्सितम्। तत्र सूत्रं विधातव्यं तिर्यगूर्ध्वानुसारतः

pradeśāvayavasyātra niṣpattyai yadyadīpsitam| tatra sūtraṃ vidhātavyaṃ tiryagūrdhvānusārataḥ

अपेक्षेतानि यावन्ति प्रत्यङ्गव्यक्तिसिद्धये। तावन्त्यवयवव्यक्तिसिद्ध्यै तिर्यङ्नियोजयेत्। ऊर्ध्वानि त्रीणि सूत्राणि तिर्यङ्ना नुसारतः

apekṣetāni yāvanti pratyaṅgavyaktisiddhaye| tāvantyavayavavyaktisiddhyai tiryaṅniyojayet| ūrdhvāni trīṇi sūtrāṇi tiryaṅnā nusārataḥ

स्थानानि वैष्णवमुखान्युदितानि सम्यक्। त्रिमंगितडिते गमनैरुपेते। सूत्रस्य पातनविधिश्च यथावदुक्तो। ज्ञाते न भवेत् तदिह सूत्रभृतां वरिष्ठः

sthānāni vaiṣṇavamukhānyuditāni samyak| trimaṃgitaḍite gamanairupete| sūtrasya pātanavidhiśca yathāvadukto| jñāte na bhavet tadiha sūtrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

अथ पञ्चपुरुषस्त्रीलक्षणं नामैकाशीतितमोऽध्यायः

पञ्चानां हंसमुख्यानां देहबन्धाति खन्नृणाम्। दण्डिनीप्रमुखानां च स्त्रीणां ता ब्रूमहे पृथक्

pañcānāṃ haṃsamukhyānāṃ dehabandhāti khannṛṇām| daṇḍinīpramukhānāṃ ca strīṇāṃ tā brūmahe pṛthak

हंसः शशोऽथ रुचको भद्रो मालव्य एव च। पञ्चैते पुरुषास्तेषु मानं हंसस्य कथ्यते

haṃsaḥ śaśo'tha rucako bhadro mālavya eva ca| pañcaite puruṣāsteṣu mānaṃ haṃsasya kathyate

अष्टाशीत्यङ्गुलो हंसस्यायामः परिकीर्तितः। विज्ञेया वृद्धिरन्येषां चतुर्णां द्व्यङ्गुलक्रमात्

aṣṭāśītyaṅgulo haṃsasyāyāmaḥ parikīrtitaḥ| vijñeyā vṛddhiranyeṣāṃ caturṇāṃ dvyaṅgulakramāt

तस्यङ्गुलद्वयं सार्धं शाटालं नासिका मुखम्। ग्रीवा च वक्तश्चयमोद् भवेदेकादशाङ्गुलम्

tasyaṅguladvayaṃ sārdhaṃ śāṭālaṃ nāsikā mukham| grīvā ca vaktaścayamod bhavedekādaśāṅgulam

एवमेवोदरं नाभिमेढ्रयोरन्तरं दश। विंशतिश्चाङ्गुलान्यूरू जङ्खे च त्रीणि जानुनी

evamevodaraṃ nābhimeḍhrayorantaraṃ daśa| viṃśatiścāṅgulānyūrū jaṅkhe ca trīṇi jānunī

त्रीण्यङ्गुलान्यङ्गुले च केशभूरङ्गुलद्वयम्। केशान्तमानं सर्वेषामधिकं स्यात्स्वमानतः

trīṇyaṅgulānyaṅgule ca keśabhūraṅguladvayam| keśāntamānaṃ sarveṣāmadhikaṃ syātsvamānataḥ

विस्तारेण भवेद् वक्षस्तस्यैवाङ्गुलविंशतिः। द्वादशाङ्गुलविस्तारो बाहुसंसस्य निर्दिशेत्

vistāreṇa bhaved vakṣastasyaivāṅgulaviṃśatiḥ| dvādaśāṅgulavistāro bāhusaṃsasya nirdiśet

दशाङ्गुलौ प्रकोष्ठौ च हस्ततथे ---। तथा पृथक् पृथक् च्छ्रोणिः पीनाङ्गुलि ततो भवेत्

daśāṅgulau prakoṣṭhau ca hastatathe ---| tathā pṛthak pṛthak cchroṇiḥ pīnāṅguli tato bhavet

हंसस्वभावेन पृथग् --- म्भारनासिकः। शेसस्य त्र्यङ्गुलं --- नासिका वक्त्रमेव च

haṃsasvabhāvena pṛthag --- mbhāranāsikaḥ| śesasya tryaṅgulaṃ --- nāsikā vaktrameva ca

ग्रीवापि तत्प्रमाणैव वक्षस्त्वेकादशाङ्गुलम्। तथोदरं तथा नाभिमेढ्रयोरन्तरं दश

grīvāpi tatpramāṇaiva vakṣastvekādaśāṅgulam| tathodaraṃ tathā nābhimeḍhrayorantaraṃ daśa

ऊरू विंशतिमात्रौ च शशस्य परिकीर्तितौ। त्र्यङ्गुले जानुनी जङ्घे मात्राविंशतिमायते

ūrū viṃśatimātrau ca śaśasya parikīrtitau| tryaṅgule jānunī jaṅghe mātrāviṃśatimāyate

गुल्फौ च त्र्यङ्गुलायामौ तावन्मात्रं शिरो भवेत्। आयामोऽयं शशस्यैवं स्यान्नवत्यङ्गुलोन्मितः

gulphau ca tryaṅgulāyāmau tāvanmātraṃ śiro bhavet| āyāmo'yaṃ śaśasyaivaṃ syānnavatyaṅgulonmitaḥ

द्वाविंशत्यङ्गुलं वक्ष्यां विस्तारेणास्य कीर्तितम्। बाहुप्रबाहू पाणी च शशकस्यापि हंसवत्

dvāviṃśatyaṅgulaṃ vakṣyāṃ vistāreṇāsya kīrtitam| bāhuprabāhū pāṇī ca śaśakasyāpi haṃsavat

समयाच्च स कर्तव्यः स्वभावाच्च कृशोदरः। तथोयवेत् केशोरुजङ्घो द्विद्वान् विचक्षणैः

samayācca sa kartavyaḥ svabhāvācca kṛśodaraḥ| tathoyavet keśorujaṅgho dvidvān vicakṣaṇaiḥ

रुचकस्य तुखायामद्याम प्रोक्तः सार्धदशाङ्गुलः। ग्रीवाङ्गुलत्रयं सार्धमायामेनास्य कीर्तिता

rucakasya tukhāyāmadyāma proktaḥ sārdhadaśāṅgulaḥ| grīvāṅgulatrayaṃ sārdhamāyāmenāsya kīrtitā

एकादशाङ्गुलो व्यापूर्वकृस्तस्य प्रमाणतः। तावन्त्येवोदरं तस्य नाभिमेढ्रान्तरं दश

ekādaśāṅgulo vyāpūrvakṛstasya pramāṇataḥ| tāvantyevodaraṃ tasya nābhimeḍhrāntaraṃ daśa

विंशतिश्चाङ्गुलान्यूरू जानुनी चाङ्गुलत्रयम्। विंशत्यङ्गुलमायामं जङ्घयोस्तस्य निर्दिशेत्

viṃśatiścāṅgulānyūrū jānunī cāṅgulatrayam| viṃśatyaṅgulamāyāmaṃ jaṅghayostasya nirdiśet

अङ्गुलत्रितयं गुल्फौ कुर्यात्तस्य शिरोऽपि च। द्विनवत्यङ्गुलायामो रुचकः परिकीर्तितः

aṅgulatritayaṃ gulphau kuryāttasya śiro'pi ca| dvinavatyaṅgulāyāmo rucakaḥ parikīrtitaḥ

इत्यायामोऽस्य विस्तारो वक्षसोऽङ्गुलविंशतिः। भुजौ दशाङ्गुलायामौ प्रकोष्ठौ तद्वदेव च

ityāyāmo'sya vistāro vakṣaso'ṅgulaviṃśatiḥ| bhujau daśāṅgulāyāmau prakoṣṭhau tadvadeva ca

एकाडशाङ्गुलौ हस्तौ विस्तारेणास्य कीर्तितौ। पीनांसः पीनबाहुश्च सलीलगतिचेष्टितः

ekāḍaśāṅgulau hastau vistāreṇāsya kīrtitau| pīnāṃsaḥ pīnabāhuśca salīlagaticeṣṭitaḥ

बलवान् वृत्तबाहुः स्याद्रुचको रुचकाकृतिः। भद्र स्य प्राहुरायामं मस्तकस्याङ्गुलत्रयम्

balavān vṛttabāhuḥ syādrucako rucakākṛtiḥ| bhadra sya prāhurāyāmaṃ mastakasyāṅgulatrayam

एकाडशाङ्गुला --- ग्रीवा सार्धाङ्गुलत्रया। वक्षो जठरमप्यस्य सपादैकादशाङ्गुलम्

ekāḍaśāṅgulā --- grīvā sārdhāṅgulatrayā| vakṣo jaṭharamapyasya sapādaikādaśāṅgulam

नाभिमेढ्रान्तरं चास्य विद्यात्सार्धदशाङ्गुलम्। आयाममूर्वोर्जानीयात् सपादाङ्गुलविंशतिम्

nābhimeḍhrāntaraṃ cāsya vidyātsārdhadaśāṅgulam| āyāmamūrvorjānīyāt sapādāṅgulaviṃśatim

जङ्घे च तावदायामे जानुगुल्फं त्रिमात्रकम्। चतुर्तवर्तिसरामो चन्द्र स्यैष प्रकीर्तितः

jaṅghe ca tāvadāyāme jānugulphaṃ trimātrakam| caturtavartisarāmo candra syaiṣa prakīrtitaḥ

आयाम एष विस्तारो वक्षसस्त्वेकविंशतिः। एकादशाङ्गुलौ बाहू तस्य ---

āyāma eṣa vistāro vakṣasastvekaviṃśatiḥ| ekādaśāṅgulau bāhū tasya ---

हंसादिपुंसामिदमेवमुक्तं। यद्वा यथालक्षणमानमत्र। स्त्रीणां च सम्यग्गदिता सुखानाद्। यो वेत्ति मान्यः स भवेन्नृपाणाम्

haṃsādipuṃsāmidamevamuktaṃ| yadvā yathālakṣaṇamānamatra| strīṇāṃ ca samyaggaditā sukhānād| yo vetti mānyaḥ sa bhavennṛpāṇām

अथ रसदृष्टिलक्षणं नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः

रसानामथ वक्ष्यामो दृष्टीनां वेइ लक्षणम्। तदायत्ता यतश्चित्रे भावव्यक्तिः प्रजायते

rasānāmatha vakṣyāmo dṛṣṭīnāṃ vei lakṣaṇam| tadāyattā yataścitre bhāvavyaktiḥ prajāyate

शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्र प्रेयोभयानकाः। वीरप्रत्ययाक्षौ च बीभत्सश्चाद्भुतस्तथा

śṛṅgārahāsyakaruṇā raudra preyobhayānakāḥ| vīrapratyayākṣau ca bībhatsaścādbhutastathā

शान्तश्चैकादशेत्युक्ता रसाश्चित्रविशारदैः। निगद्यते क्रमेणैषां सर्वेषामपि लक्षणम्

śāntaścaikādaśetyuktā rasāścitraviśāradaiḥ| nigadyate krameṇaiṣāṃ sarveṣāmapi lakṣaṇam

सभ्रूकम्पकटीक्षपेच तथा प्रेमगुणान्वितः। यत्रेष्टललिता चेष्टा स शृङ्गारो रसः स्मृतः

sabhrūkampakaṭīkṣapeca tathā premaguṇānvitaḥ| yatreṣṭalalitā ceṣṭā sa śṛṅgāro rasaḥ smṛtaḥ

विकासिललितापाङ्गो मृदु चा स्फुरिताधरः। लीलया सहितो यश्च स हास्यो रस उच्यते

vikāsilalitāpāṅgo mṛdu cā sphuritādharaḥ| līlayā sahito yaśca sa hāsyo rasa ucyate

अश्रुक्लिन्नकपोलान्तः शोकसङ्कुचितेक्षणः। चित्तसन्तापसंयुक्तः प्रोच्यते करुणो रसः

aśruklinnakapolāntaḥ śokasaṅkucitekṣaṇaḥ| cittasantāpasaṃyuktaḥ procyate karuṇo rasaḥ

निर्मार्जितललाटान्तः संरक्तोद्वृत्तलोचनः। दन्तदष्टाधरोष्ठो यः स रौद्रो रस उच्यते

nirmārjitalalāṭāntaḥ saṃraktodvṛttalocanaḥ| dantadaṣṭādharoṣṭho yaḥ sa raudro rasa ucyate

अर्थलाभसुतोत्पत्तिप्रियदर्शनहर्षजः। सञ्जातपुलकोद्भेदो रसः प्रमा स उच्यते

arthalābhasutotpattipriyadarśanaharṣajaḥ| sañjātapulakodbhedo rasaḥ pramā sa ucyate

वैरिदर्शनवित्राससम्भ्रमोद्भ्रान्तलोचनः। हृदि संक्षोभयोगाच्च रसो ज्ञेयो भयानकः

vairidarśanavitrāsasambhramodbhrāntalocanaḥ| hṛdi saṃkṣobhayogācca raso jñeyo bhayānakaḥ

अष्टावष्टम्भसमेर्था सूत्रसङ्कुचितानतः। धैर्यवीर्यबलोत्पन्नः स वीरस्तु रसः स्मृतः

aṣṭāvaṣṭambhasamerthā sūtrasaṅkucitānataḥ| dhairyavīryabalotpannaḥ sa vīrastu rasaḥ smṛtaḥ

ईषदुप्तसित्तत्र कस्तच्च स्तिमिततारकः। ससम्भाव्यं विलोक्यार्थमद्भुतो जायते रसः

īṣaduptasittatra kastacca stimitatārakaḥ| sasambhāvyaṃ vilokyārthamadbhuto jāyate rasaḥ

अधिविकारैः प्रसन्नैश्च भ्रूनेत्रवदनादिभिः। अरागाद्विषयेषु स्याद्यः स शान्तो रसः स्मृतः

adhivikāraiḥ prasannaiśca bhrūnetravadanādibhiḥ| arāgādviṣayeṣu syādyaḥ sa śānto rasaḥ smṛtaḥ

इत्येते चित्रसंयोगे रसाः प्रोक्ताः सलक्षणाः। मानुषाणि पुरस्कृत्य सर्वसत्त्वेषु योजयेत्

ityete citrasaṃyoge rasāḥ proktāḥ salakṣaṇāḥ| mānuṣāṇi puraskṛtya sarvasattveṣu yojayet

इति रसाः ।। अथ दृष्टीरभिदध्मो ललिता हृष्टा विकासिता विकृता। भ्रुकुटी विभ्रमसंज्ञा संकुचिता छवितनाप्रीव

iti rasāḥ || atha dṛṣṭīrabhidadhmo lalitā hṛṣṭā vikāsitā vikṛtā| bhrukuṭī vibhramasaṃjñā saṃkucitā chavitanāprīva

ऊर्ध्वगता योगिन्यथ दीना दृष्टा च विविष्टह्वला खेवे। स्यादङ्किता भिधाना विविख्याव जिह्मा च

ūrdhvagatā yoginyatha dīnā dṛṣṭā ca viviṣṭahvalā kheve| syādaṅkitā bhidhānā vivikhyāva jihmā ca

मध्यस्थेति तथान्या स्थिरेति चाष्टावेवमुद्दिष्टा। एता दृशोऽथ लक्षणमेतासामुच्यते क्रमशः

madhyastheti tathānyā sthireti cāṣṭāvevamuddiṣṭā| etā dṛśo'tha lakṣaṇametāsāmucyate kramaśaḥ

विकसितप्रगल्लाससम्भ्रमत्र कटाक्षविक्षेपा। शृङ्गाररसोद्भूता दृष्टिर्ललितेति विज्ञेया

vikasitapragallāsasambhramatra kaṭākṣavikṣepā| śṛṅgārarasodbhūtā dṛṣṭirlaliteti vijñeyā

प्रियदर्शने प्रसन्नां प्रोद्गतरोमाञ्चविकसितापाङ्गा। प्रस्तरसासिजाता हृष्टा दृष्ठिः समाख्याता

priyadarśane prasannāṃ prodgataromāñcavikasitāpāṅgā| prastarasāsijātā hṛṣṭā dṛṣṭhiḥ samākhyātā

विकसितनयनप्रान्ता विकासितापाङ्गनयनगण्डतला। क्रीडाकारयुताहास्यरसे विकासिता दृष्टिः

vikasitanayanaprāntā vikāsitāpāṅganayanagaṇḍatalā| krīḍākārayutāhāsyarase vikāsitā dṛṣṭiḥ

विख्याता प्रीतिविकारिर्व्यक्तभया भ्रान्ततारका या च। ज्ञेया विकृत्यकारैः सारै च भयानका दृष्टिः

vikhyātā prītivikārirvyaktabhayā bhrāntatārakā yā ca| jñeyā vikṛtyakāraiḥ sārai ca bhayānakā dṛṣṭiḥ

दीप्तोर्थताकातास्रप्रतता मन्ददर्शना। दृष्टिरूर्ध्वं निविष्टा तु भ्रूकुटिः परिकीर्तिता

dīptorthatākātāsrapratatā mandadarśanā| dṛṣṭirūrdhvaṃ niviṣṭā tu bhrūkuṭiḥ parikīrtitā

सत्त्वस्था दृढलक्ष्मा ससौष्ठ व्यक्ततारका सौम्या। विप्रत्यपरजालाता दृष्टिः स्याद् विभ्रमा नाम

sattvasthā dṛḍhalakṣmā sasauṣṭha vyaktatārakā saumyā| vipratyaparajālātā dṛṣṭiḥ syād vibhramā nāma

मन्मथमदेन युक्ता स्पर्शरसोन्मीलिताक्षिपुटयुग्मा। सुतरुसुखानन्दयुतासङ्कुचिता नाम दृष्टिराख्याता

manmathamadena yuktā sparśarasonmīlitākṣipuṭayugmā| sutarusukhānandayutāsaṅkucitā nāma dṛṣṭirākhyātā

निर्विकारा क्वचित्तावन्नासिकाग्रावलोकिनी। योगिनी नाम सा दृष्टिस्तत्त्वे चित्तस्य योजनात्

nirvikārā kvacittāvannāsikāgrāvalokinī| yoginī nāma sā dṛṣṭistattve cittasya yojanāt

अर्धस्रस्तोत्तरपुटा किञ्चित्संरुद्धतारका। मन्दसञ्चारिणी सास्रा शोके दीनाभिधीयते

ardhasrastottarapuṭā kiñcitsaṃruddhatārakā| mandasañcāriṇī sāsrā śoke dīnābhidhīyate

संस्थिते तारके यस्याः स्थिरा विकसिता तथा। सत्त्वमुद्गिरती दृष्टा दृष्टिरुत्साहसम्भवा

saṃsthite tārake yasyāḥ sthirā vikasitā tathā| sattvamudgiratī dṛṣṭā dṛṣṭirutsāhasambhavā

म्लानभ्रूपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी। क्रामप्रविष्टतारा च विह्वला तामला स्मृता

mlānabhrūpuṭapakṣmā yā śithilā mandacāriṇī| krāmapraviṣṭatārā ca vihvalā tāmalā smṛtā

किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुत्ताना तिर्यगायता। मूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते

kiñciccalā sthirā kiñciduttānā tiryagāyatā| mūḍhā cakitatārā ca śaṅkitā dṛṣṭiriṣyate

आनिकुञ्चितपक्ष्मा या पुटैराकुञ्चितस्ता तथा। सत्रिजन्त ---तारा च कुञ्चिता दृष्टिरुच्यते

ānikuñcitapakṣmā yā puṭairākuñcitastā tathā| satrijanta ---tārā ca kuñcitā dṛṣṭirucyate

लम्बितार्धपुटा --- तिर्यग्रूक्षेक्षणा शनैः। निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता

lambitārdhapuṭā --- tiryagrūkṣekṣaṇā śanaiḥ| nigūḍhā gūḍhatārā ca jihmā dṛṣṭirudāhṛtā

ऋजुतारा ऋजुपुटा प्रसन्ना रागवर्जिता। त्यक्तादरा च विषये मध्यस्था दृष्टिरुच्यते

ṛjutārā ṛjupuṭā prasannā rāgavarjitā| tyaktādarā ca viṣaye madhyasthā dṛṣṭirucyate

समतारा समपुटा समभ्रूरविकारिणी। उपगारा विहीना च स्थिरा दृष्टिः प्रकीर्तिता

samatārā samapuṭā samabhrūravikāriṇī| upagārā vihīnā ca sthirā dṛṣṭiḥ prakīrtitā

हस्तेन सूचयन्नर्थं दृष्ट्या च प्रतिपादयन्। सजीव इति दृश्येत सर्वाभिनयदर्शनात्

hastena sūcayannarthaṃ dṛṣṭyā ca pratipādayan| sajīva iti dṛśyeta sarvābhinayadarśanāt

आङ्गिके चैव चित्रे --- साधनमुच्यते। भवेदत्रादतस्तस्मादनयोश्चित्रमाश्रितम्

āṅgike caiva citre --- sādhanamucyate| bhavedatrādatastasmādanayościtramāśritam

दृष्टिः ।। प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशां च सांक्षिप्ततया तदेत्येत्। विज्ञेयचित्रालिखनान्तराणां न संशयं याति मनः कदाचित्

dṛṣṭiḥ || proktaṃ rasānāmidamatra lakṣma dṛśāṃ ca sāṃkṣiptatayā tadetyet| vijñeyacitrālikhanāntarāṇāṃ na saṃśayaṃ yāti manaḥ kadācit

अथ पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः

चतुःषष्टिरिहेदानीं हस्तानामभिधीयते। लक्षणं विनियोगश्च योगायोगविभागतः

catuḥṣaṣṭirihedānīṃ hastānāmabhidhīyate| lakṣaṇaṃ viniyogaśca yogāyogavibhāgataḥ

पताकस्त्रिपताकश्च तृतीयः कर्तरीमुखः। अर्धचन्द्र स्तथारालः शुकतुण्डस्तथापरः

patākastripatākaśca tṛtīyaḥ kartarīmukhaḥ| ardhacandra stathārālaḥ śukatuṇḍastathāparaḥ

मुष्टिश्च शिखरश्चैव कपित्थः खटकामुखः। सुच्यास्यः पद्मकोशाशिरसौ मृगशीर्षकः

muṣṭiśca śikharaścaiva kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ| sucyāsyaḥ padmakośāśirasau mṛgaśīrṣakaḥ

काङ्गलपद्मकोलश्च चतुरो भ्रमरस्तथा। हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशमुकुलावदि

kāṅgalapadmakolaśca caturo bhramarastathā| haṃsāsyo haṃsapakṣaśca sandaṃśamukulāvadi

ऊर्णनाभस्ताम्रचूढ इत्येषा चतुरन्विता। हस्तानां विंशतिस्तेषां लक्षणं कर्म चोच्यते

ūrṇanābhastāmracūḍha ityeṣā caturanvitā| hastānāṃ viṃśatisteṣāṃ lakṣaṇaṃ karma cocyate

प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि। कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठ स पताक इति स्मृतः

prasāritāgrāḥ sahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi| kuñcitaśca tathāṅguṣṭha sa patāka iti smṛtaḥ

उत्क्षिप्तन शिरो या --- त्पाणिनां मेरसा पुनः। नतेन वामतः किञ्चिद् भ्रुकुटीकुटिलभ्रु च

utkṣiptana śiro yā --- tpāṇināṃ merasā punaḥ| natena vāmataḥ kiñcid bhrukuṭīkuṭilabhru ca

स्तोकविष्फारिताक्षेण प्रहारमभिनिर्दिशेत्। प्रतापनं तथोद्भूतो नरेसोग्रतेन च

stokaviṣphāritākṣeṇa prahāramabhinirdiśet| pratāpanaṃ tathodbhūto naresogratena ca

तथैवाविकृतास्येन भालस्थः किञ्चिद् विचलितः करः। पताकस्फोरिताक्षेण भ्रुकुटीकुञ्चितभ्रुवा

tathaivāvikṛtāsyena bhālasthaḥ kiñcid vicalitaḥ karaḥ| patākasphoritākṣeṇa bhrukuṭīkuñcitabhruvā

कार्योऽहमिति गर्वः स्याच्चित्रशास्त्रविशारदैः। अर्थेषु वक्ष्यमाणेषु संयुतं चैनमाचरेत्

kāryo'hamiti garvaḥ syāccitraśāstraviśāradaiḥ| artheṣu vakṣyamāṇeṣu saṃyutaṃ cainamācaret

द्वितीयहस्तयुक्तो यः स हस्तः संयुतः स्मृतः। तत्राग्निसूपणाचामः पुरतो क्षिणतः पुनः

dvitīyahastayukto yaḥ sa hastaḥ saṃyutaḥ smṛtaḥ| tatrāgnisūpaṇācāmaḥ purato kṣiṇataḥ punaḥ

ऊर्ध्वं प्रसर्प्य कर्तव्यः प्रचलद्विरङ्गुलिः। विदध्यादित्थमेवोक्तं वर्षधारानिरूपणम्

ūrdhvaṃ prasarpya kartavyaḥ pracaladviraṅguliḥ| vidadhyāditthamevoktaṃ varṣadhārānirūpaṇam

कित्वधामियंतं तौ तावमच्छन्तौ च दर्शयेत्। पुष्पवृष्टिप्रपतने प्रचलद्विरलाङ्गुलिः

kitvadhāmiyaṃtaṃ tau tāvamacchantau ca darśayet| puṣpavṛṣṭiprapatane pracaladviralāṅguliḥ

कार्यं हस्तद्वयं वक्रं त्रयोऽप्यत्राधिकाघिः। कै तैव --- चोत्तानं विधाय स्वस्तिकं बुधः

kāryaṃ hastadvayaṃ vakraṃ trayo'pyatrādhikāghiḥ| kai taiva --- cottānaṃ vidhāya svastikaṃ budhaḥ

कुर्वाणो विच्युतिं तस्य पल्वलं सम्प्रदर्शयेत्। पुष्पोपहारं सष्पाणि ये चार्था भूतलस्थिता

kurvāṇo vicyutiṃ tasya palvalaṃ sampradarśayet| puṣpopahāraṃ saṣpāṇi ye cārthā bhūtalasthitā

तानुन्नमितवामभ्रूः किञ्चिदुद्वाहयञ्छिरः। तादृशं हस्तयुग्मं तु कुर्यादविकृताननः

tānunnamitavāmabhrūḥ kiñcidudvāhayañchiraḥ| tādṛśaṃ hastayugmaṃ tu kuryādavikṛtānanaḥ

अधोमुखं च तेनैव कर्तव्याप्रघटना मिथः। संवृतं वा थविश्लिष्टं तारः ---

adhomukhaṃ ca tenaiva kartavyāpraghaṭanā mithaḥ| saṃvṛtaṃ vā thaviśliṣṭaṃ tāraḥ ---

दर्शनीयं च वदनमस्मिन्नविकृतं सदा। पाल्यं छतन्न च कर्तव्यं शल्कशे परस्परा

darśanīyaṃ ca vadanamasminnavikṛtaṃ sadā| pālyaṃ chatanna ca kartavyaṃ śalkaśe parasparā

किञ्चिद्विनतमूर्धा च विधायाधोमुखौ तलौ। निबिडं निबिडेनैव निर्विकारमुखाम्बुजः

kiñcidvinatamūrdhā ca vidhāyādhomukhau talau| nibiḍaṃ nibiḍenaiva nirvikāramukhāmbujaḥ

उरसोऽग्रे तथोर्ध्वेन परावृत्ते च हस्तयोः। युगलेन मनसाशक्तिं प्रयत्नेन प्रदर्शयेत्

uraso'gre tathordhvena parāvṛtte ca hastayoḥ| yugalena manasāśaktiṃ prayatnena pradarśayet

गोप्यं वामेन गुप्तेन किञ्चिद्विनतमस्तकः। किञ्चिदाकुञ्चितां वामां भ्रुवं कृत्वा प्रदर्शयेत्

gopyaṃ vāmena guptena kiñcidvinatamastakaḥ| kiñcidākuñcitāṃ vāmāṃ bhruvaṃ kṛtvā pradarśayet

पार्श्वस्थेन पताकेन पाण्यङ्गद्वितयेन तु। अधिकस्थेन पताकेन पाण्यब्जद्वितयेन तु

pārśvasthena patākena pāṇyaṅgadvitayena tu| adhikasthena patākena pāṇyabjadvitayena tu

अधिकारिमुखे वायोः कुर्यादभिनन्दयं ततः। नतोत्त --- शिरास्तेन द्विहित भ्रुकुटिमानके

adhikārimukhe vāyoḥ kuryādabhinandayaṃ tataḥ| natotta --- śirāstena dvihita bhrukuṭimānake

वेलामुर्वीं च मतिमान् पाणियुग्मेन दर्शयेत्। पुरःस्थितेन वामेन दक्षिणेन तु पाणिना

velāmurvīṃ ca matimān pāṇiyugmena darśayet| puraḥsthitena vāmena dakṣiṇena tu pāṇinā

तसृष्टे सर्पता स्तोकमुद्वाहितशिरा नरः। वेगं प्रदर्शयेन्नित्यमविकारि दधन्मुखम्

tasṛṣṭe sarpatā stokamudvāhitaśirā naraḥ| vegaṃ pradarśayennityamavikāri dadhanmukham

इत्युश्वेनुश्च चलता हस्तयोर्द्वितयेन तु। मूर्ध्ना तदनुगेनैव तथैव विकृताननः

ityuśvenuśca calatā hastayordvitayena tu| mūrdhnā tadanugenaiva tathaiva vikṛtānanaḥ

क्षोभस्यानयं कुर्याद्धस्ताभिनयकोविदः। उधस्तृधो मुखेनावः यतन्परार्थतापि च

kṣobhasyānayaṃ kuryāddhastābhinayakovidaḥ| udhastṛdho mukhenāvaḥ yatanparārthatāpi ca

पताकेनाभिनेतव्यो विधाय भ्रुकुटिं मनाक्। पार्श्वव्यवस्थितेनोर्ध्वं चलदङ्गुलिना मुहुः

patākenābhinetavyo vidhāya bhrukuṭiṃ manāk| pārśvavyavasthitenordhvaṃ caladaṅgulinā muhuḥ

उत्साहनं विधातव्यमुत्तप्य च शिरोधराम्। तिर्यग्विष्फार्यमाणेन प्रभूतमभिनिर्दिशेत्

utsāhanaṃ vidhātavyamuttapya ca śirodharām| tiryagviṣphāryamāṇena prabhūtamabhinirdiśet

महतोऽभिनयः कार्यः पार्श्वयोरूर्ध्वसर्पिणा। भ्रान्तेनोत्तानिते चानिकृतास्येन सिंहाजनम्

mahato'bhinayaḥ kāryaḥ pārśvayorūrdhvasarpiṇā| bhrāntenottānite cānikṛtāsyena siṃhājanam

रूपयेदुच्चमुच्चेन पताकेनैव पाणिना। इतस्ततः प्रचलता दर्शयेत् पुष्कराहतिम्

rūpayeduccamuccena patākenaiva pāṇinā| itastataḥ pracalatā darśayet puṣkarāhatim

सत्ताक्षपेण वक्त्रेण चलयै --- मुखेन च। स्थितेन पार्श्वयोस्तिर्यग्रिच्यमानेन दर्शयेत्

sattākṣapeṇa vaktreṇa calayai --- mukhena ca| sthitena pārśvayostiryagricyamānena darśayet

पक्षोत्क्षेपक्रियां नित्यं वक्त्रेण विकृतेन च। उत्तानितेन वामेन विधृतेनेतरेण तु

pakṣotkṣepakriyāṃ nityaṃ vaktreṇa vikṛtena ca| uttānitena vāmena vidhṛtenetareṇa tu

पुरःप्रसर्पिणाधौतं हस्तानुगतदृष्टिना। निघृष्टतलहस्तेन भ्रुकुट्या मृदितं पुनः

puraḥprasarpiṇādhautaṃ hastānugatadṛṣṭinā| nighṛṣṭatalahastena bhrukuṭyā mṛditaṃ punaḥ

प्रघृष्टमेकरूपेण द्वितीयेन प्रसर्पता। तेन स्योपरि हस्तेन निविष्टेन विधीयते

praghṛṣṭamekarūpeṇa dvitīyena prasarpatā| tena syopari hastena niviṣṭena vidhīyate

अन्योन्य घर्षणात्येत् पिष्टं भ्रुकुट्या च प्रदर्शयेत्। पार्श्वस्थितेन शैलेन्द्रं दूरविष्फारितेन च

anyonya gharṣaṇātyet piṣṭaṃ bhrukuṭyā ca pradarśayet| pārśvasthitena śailendraṃ dūraviṣphāritena ca

प्रदर्शयेत् समुत्क्षिप्यमोमा भ्रूलतिकां शनैः। शैलधारणमन्योन्यशक्तेनाभिमुखेन च

pradarśayet samutkṣipyamomā bhrūlatikāṃ śanaiḥ| śailadhāraṇamanyonyaśaktenābhimukhena ca

पार्श्वयोः सम्प्रवेश्याधः कृकतभ्रुकुटिना ततः। कार्यमुत्क्षिप्यमानेन शैलप्रोत्पाटनं तथा

pārśvayoḥ sampraveśyādhaḥ kṛkatabhrukuṭinā tataḥ| kāryamutkṣipyamānena śailaprotpāṭanaṃ tathā

शिरःप्रदेशसंस्थेन दूरमुत्तानितेन च। समुन्नतभ्रुवा कार्या पर्वतोद्धरणक्रिया

śiraḥpradeśasaṃsthena dūramuttānitena ca| samunnatabhruvā kāryā parvatoddharaṇakriyā

इति पताकहस्तः ।। पताके तु यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत्। त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्याभिधीयते

iti patākahastaḥ || patāke tu yadā vakrānāmikā tvaṅgulirbhavet| tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsyābhidhīyate

अयं --- अवि चलन्मध्याकनिष्ठिकः। अत्रोहेन विधातव्यो नतु मूर्ध्ना तथा मनाक्

ayaṃ --- avi calanmadhyākaniṣṭhikaḥ| atrohena vidhātavyo natu mūrdhnā tathā manāk

उन्नामेन समुत्क्षिप्तपुरोभागेन चामुना। नमता शिरसा कुर्यात्तथा वतरणक्रियाम्

unnāmena samutkṣiptapurobhāgena cāmunā| namatā śirasā kuryāttathā vataraṇakriyām

पार्श्वतः सर्पता कार्यममुनैव विसर्जनम्। पराङ्मुखानारयोग्र भ्रुकुटिं विरचय्य वा

pārśvataḥ sarpatā kāryamamunaiva visarjanam| parāṅmukhānārayogra bhrukuṭiṃ viracayya vā

बारणं पार्श्वसंस्थेन प्रवेशोऽधो नतेन च। प्रवेशं कुर्वताकारो वेकुब्जमविकारिताः

bāraṇaṃ pārśvasaṃsthena praveśo'dho natena ca| praveśaṃ kurvatākāro vekubjamavikāritāḥ

उत्क्षिप्ताङ्गुलियुग्मेन तथोत्तानेन चामुना। उन्नामनं विधातव्यमविकारिमुखेन च

utkṣiptāṅguliyugmena tathottānena cāmunā| unnāmanaṃ vidhātavyamavikārimukhena ca

पार्श्वतो नमता कार्या प्राणेना नतमस्तकैः। निदर्शनं तथोद्वृत्तेनोर्ध्वाङ्गुलिशिखेन च

pārśvato namatā kāryā prāṇenā natamastakaiḥ| nidarśanaṃ tathodvṛttenordhvāṅguliśikhena ca

प्रसर्पितमुखस्याग्रे विधिसम्बन्धनं पुनः। उत्तानेनासुमाङ्गुल्या श्वहीत्वा नामिकाख्यया

prasarpitamukhasyāgre vidhisambandhanaṃ punaḥ| uttānenāsumāṅgulyā śvahītvā nāmikākhyayā

मङ्गल्यानां समालम्भः पदार्थानां विधीयते। पराङ्मुखेन शिरसः प्रदेशे सर्पता तथा

maṅgalyānāṃ samālambhaḥ padārthānāṃ vidhīyate| parāṅmukhena śirasaḥ pradeśe sarpatā tathā

प्रदर्शयेच्छिरः सन्निवेशमेतेन पाणिना। एतानि दर्शनीयानि सर्वाण्यविकृताननैः

pradarśayecchiraḥ sanniveśametena pāṇinā| etāni darśanīyāni sarvāṇyavikṛtānanaiḥ

हस्तद्वयेनोभयतः केशानासन्नवर्तिना। उष्णीषमुकुटादीनि प्राप्नोतीति निरूपयेत्

hastadvayenobhayataḥ keśānāsannavartinā| uṣṇīṣamukuṭādīni prāpnotīti nirūpayet

कर्तव्यः सोत्रनाशास्यं विधानेन समीपरा। पाणिः कृतभ्रुकुटिना तत्रोद्वस्तोङ्गुलिद्वयः

kartavyaḥ sotranāśāsyaṃ vidhānena samīparā| pāṇiḥ kṛtabhrukuṭinā tatrodvastoṅgulidvayaḥ

अधोमुखं प्रस्थिताभ्यामङ्गुलीभ्यां प्रदर्शयेत्। चलाभ्यां मुकुलाभ्यां च हस्तस्यास्यैव पद्यदान्

adhomukhaṃ prasthitābhyāmaṅgulībhyāṃ pradarśayet| calābhyāṃ mukulābhyāṃ ca hastasyāsyaiva padyadān

दर्शयेत्पाणियुग्मेन कदाचित् पक्षिणो लघून्। पवनप्रभृतींश्चैव पदार्थानपरानपि

darśayetpāṇiyugmena kadācit pakṣiṇo laghūn| pavanaprabhṛtīṃścaiva padārthānaparānapi

चलिताङ्गुलिना हस्तद्वयेनाद्योनति---स्या। अधोमुखेन वा स्रोतो दर्शयेत् सर्पता पुरः

calitāṅgulinā hastadvayenādyonati---syā| adhomukhena vā sroto darśayet sarpatā puraḥ

ऊर्ध्वावस्थितिना गङ्गास्रोतः सूत्रनिभेन च। अधो विनमता पाणिद्वितयेन प्रदर्शनायेत्

ūrdhvāvasthitinā gaṅgāsrotaḥ sūtranibhena ca| adho vinamatā pāṇidvitayena pradarśanāyet

पुरः प्रसर्पतैकेन चलता विकृताननः। हस्तेन सर्पाभिनयं विदधीत विचक्षणः

puraḥ prasarpataikena calatā vikṛtānanaḥ| hastena sarpābhinayaṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ

अङ्गुलिद्वितयेनाधोमुखेनाश्रुप्रमार्जनम्। कुर्यात्कनीनिकाडेशसर्पिणा विनताननः

aṅgulidvitayenādhomukhenāśrupramārjanam| kuryātkanīnikāḍeśasarpiṇā vinatānanaḥ

अधश्चार्धं च सर्पन्त्या भालदेशे त्वनामया। तिलकं रचयेदेका सुन्द्र स्य भ्रलतां शये

adhaścārdhaṃ ca sarpantyā bhāladeśe tvanāmayā| tilakaṃ racayedekā sundra sya bhralatāṃ śaye

चैवानामिकया कार्या स्याद्रो चनाक्रिया। आलभ्य रोचनां मूर्ध्नि तथैव च विचिक्षिपेत्

caivānāmikayā kāryā syādro canākriyā| ālabhya rocanāṃ mūrdhni tathaiva ca vicikṣipet

तथैव च विधातव्यमलकनो प्रदर्शनम्। उत्तानितेन हासश्च त्रिपताकेन पाणिना

tathaiva ca vidhātavyamalakano pradarśanam| uttānitena hāsaśca tripatākena pāṇinā

चदनेस्याग्रह स्तिर्यगङ्गुलिद्वयचालनात्। त्रिपताकाङ्गुलीभ्यां तु चलिताभ्यामुरोग्रतः

cadanesyāgraha stiryagaṅgulidvayacālanāt| tripatākāṅgulībhyāṃ tu calitābhyāmurogrataḥ

शिखण्डिशारिकाकारकोकिलादीन् प्रदर्शयेत्। हस्तस्यानुगतां दृष्टिं त्रैलोक्य --- कारयेत्

śikhaṇḍiśārikākārakokilādīn pradarśayet| hastasyānugatāṃ dṛṣṭiṃ trailokya --- kārayet

इति त्रिपताकः ।। त्रिपताके यदा हस्ते भवेद् पृष्ठावलोकिनी। तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः

iti tripatākaḥ || tripatāke yadā haste bhaved pṛṣṭhāvalokinī| tarjanī madhyamāyāśca tadāsau kartarīmukhaḥ

नमता संयुतेनेतस्ततः सञ्चरणं पदैः। तेतस्य स्तंद्वंलनंत्वं हि युगस्य तदमातया

namatā saṃyutenetastataḥ sañcaraṇaṃ padaiḥ| tetasya staṃdvaṃlanaṃtvaṃ hi yugasya tadamātayā

अधोमुखेन कर्तव्यमतेचैव रङ्गणम्। ललाटवर्तिना शृङ्गं संयुतेनोन्नतभ्रुवा

adhomukhena kartavyamatecaiva raṅgaṇam| lalāṭavartinā śṛṅgaṃ saṃyutenonnatabhruvā

प्रदर्शयेदुल्लिखता लेख्यमभ्युन्नतभ्रुवा। अधोमुखेन चैकेन तथाधो नमता मनाक्

pradarśayedullikhatā lekhyamabhyunnatabhruvā| adhomukhena caikena tathādho namatā manāk

दर्शयेत् पतनं वाधो गच्छता मरणं तथा। नमतेतस्ततः शक्रविक्षेपेण विवर्जितम्

darśayet patanaṃ vādho gacchatā maraṇaṃ tathā| namatetastataḥ śakravikṣepeṇa vivarjitam

पाणिना व्रजता भेस्ता कुञ्चितभ्रूर्नमच्छिराः। न्यस्तं प्रदर्शयेत् कार्यादृकसंयम्यमाचस्तं कुर्यान्निर्घाटनं तथा

pāṇinā vrajatā bhestā kuñcitabhrūrnamacchirāḥ| nyastaṃ pradarśayet kāryādṛkasaṃyamyamācastaṃ kuryānnirghāṭanaṃ tathā

पीनं वालद्रुमीः कञ्चुकरानुगा। इति कर्तरीमुखः ।। यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत्

pīnaṃ vāladrumīḥ kañcukarānugā| iti kartarīmukhaḥ || yasyāṅgulyastu vinatāḥ sahāṅguṣṭhena cāpavat

सोऽर्धचन्द्र इति प्रोक्तः करः कर्मा च कथ्यते। तेनोन्नतभ्रूरेकेन शशिलेखां प्रदर्शयेत्

so'rdhacandra iti proktaḥ karaḥ karmā ca kathyate| tenonnatabhrūrekena śaśilekhāṃ pradarśayet

मध्यस्यौ यस्य मायस्तं कुर्यान्निर्घाटनं तथा। पीनं बालद्रुमाः कम्वु कलशा वलयानि च

madhyasyau yasya māyastaṃ kuryānnirghāṭanaṃ tathā| pīnaṃ bāladrumāḥ kamvu kalaśā valayāni ca

प्रदर्शनीयान्येतेन संयुतेनेति चापरे। रशनाकुण्डलादीनां तलपत्रस्य चामुना

pradarśanīyānyetena saṃyuteneti cāpare| raśanākuṇḍalādīnāṃ talapatrasya cāmunā

कटीजघनयोश्चाभिनयस्तद्देशवर्तिना। अस्याप्यनुगता दृष्टिः कार्या सर्वत्र नर्तकैः

kaṭījaghanayoścābhinayastaddeśavartinā| asyāpyanugatā dṛṣṭiḥ kāryā sarvatra nartakaiḥ

इत्यर्धचन्द्रः ।। आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चितोऽङ्गुष्ठकस्तथा। शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता अरालेऽङ्गुलयः स्मृताः

ityardhacandraḥ || ādyā dhanurnatā kāryā kuñcito'ṅguṣṭhakastathā| śeṣā bhinnordhvavalitā arāle'ṅgulayaḥ smṛtāḥ

असृतेनारतोतेन किञ्चिदभ्युत्थितेन च। सत्त्वशौण्डीर्यगाम्भीर्यधृतिकान्तीः प्रदर्शयेत्

asṛtenāratotena kiñcidabhyutthitena ca| sattvaśauṇḍīryagāmbhīryadhṛtikāntīḥ pradarśayet

दिव्याः पापार्ध ये चान्ये तानप्यविकृताननः। दर्शयेदुन्नतभ्रूश्च पाणिनानेन नर्तकः

divyāḥ pāpārdha ye cānye tānapyavikṛtānanaḥ| darśayedunnatabhrūśca pāṇinānena nartakaḥ

आशीर्वादं तथा कानां स्त्रीकेशग्रहणं च यत्। निर्वर्णनं च सर्वाङ्गमात्मनो यद्विधीयते

āśīrvādaṃ tathā kānāṃ strīkeśagrahaṇaṃ ca yat| nirvarṇanaṃ ca sarvāṅgamātmano yadvidhīyate

उत्कर्षणं च तत्सर्वं कार्यमभ्युन्नतभ्रुवा। दर्शयेद्धस्तयुग्मेन प्रदक्षिणगतेन च

utkarṣaṇaṃ ca tatsarvaṃ kāryamabhyunnatabhruvā| darśayeddhastayugmena pradakṣiṇagatena ca

विवाहं संप्रयोगं च कौतुकानि बहूनि च। अङ्गुल्यग्रसमायोगरचितस्वस्तिकेन च

vivāhaṃ saṃprayogaṃ ca kautukāni bahūni ca| aṅgulyagrasamāyogaracitasvastikena ca

परिमण्डलयातेन प्रादक्षिण्यं प्रदर्शयेत्। परिमण्डलसंस्थानं तथानेन महाजलम्

parimaṇḍalayātena prādakṣiṇyaṃ pradarśayet| parimaṇḍalasaṃsthānaṃ tathānena mahājalam

द्र व्यं महीतले यच्च रचितं तत्प्रदर्शयेत्। दानं वारणमाह्वानमनेकवचनं तथा

dra vyaṃ mahītale yacca racitaṃ tatpradarśayet| dānaṃ vāraṇamāhvānamanekavacanaṃ tathā

दर्शयेच्चलता तेन हस्तेनासंयुतेन च। स्वेदापनयनं कार्यं गन्धाघ्राणं तथामुना

darśayeccalatā tena hastenāsaṃyutena ca| svedāpanayanaṃ kāryaṃ gandhāghrāṇaṃ tathāmunā

तत्प्रदेशे प्रवृत्तेन पाणिना नृत्तकोविदैः। योषितां विषये चैष पाणिना प्रायेण युज्यते

tatpradeśe pravṛttena pāṇinā nṛttakovidaiḥ| yoṣitāṃ viṣaye caiṣa pāṇinā prāyeṇa yujyate

कर्माण्येतानि सर्वाणि त्रिपताकः सदाचरेत्। नाहमित्यभिनेतव्यमस्याडशस्थितेन च

karmāṇyetāni sarvāṇi tripatākaḥ sadācaret| nāhamityabhinetavyamasyāḍaśasthitena ca

अस्यानुयायिनीं दृष्टिं विदधीत भ्रुवौ तथा। इत्यरालः। अरालस्य यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत्

asyānuyāyinīṃ dṛṣṭiṃ vidadhīta bhruvau tathā| ityarālaḥ| arālasya yadā vakrānāmikā tvaṅgulirbhavet

शुकतुण्डः स विज्ञेयः कर्म चास्याभिधीयते। न त्वमित्यमुना तिर्यक्प्रसृतेन प्रदर्शयेत्

śukatuṇḍaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsyābhidhīyate| na tvamityamunā tiryakprasṛtena pradarśayet

व्यावृत्तेन तु हस्तेन न् कृत्यमिति निर्दिशेत्। प्रसारितेन पुरतो नमताभिमुखं मुहुः

vyāvṛttena tu hastena n kṛtyamiti nirdiśet| prasāritena purato namatābhimukhaṃ muhuḥ

कुर्यादावाहनं तिर्य --- मातु विसर्जनम्। व्यावृत्तेन तु हस्तेन न कृत्यमिति वारताम्

kuryādāvāhanaṃ tirya --- mātu visarjanam| vyāvṛttena tu hastena na kṛtyamiti vāratām

अवेक्षे निपोनिषेक --- परावृत्तेन शस्यते। दष्टिभ्रुवौ चानुगते हस्तस्यास्य समाचरेत्

avekṣe niponiṣeka --- parāvṛttena śasyate| daṣṭibhruvau cānugate hastasyāsya samācaret

इति शुकतुण्डः ।। अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽग्रसंस्थिताः। तासामुपरि चाङ्गुष्ठः स मुष्टिरभिधीयते

iti śukatuṇḍaḥ || aṅgulyo yasya hastasya talamadhye'grasaṃsthitāḥ| tāsāmupari cāṅguṣṭhaḥ sa muṣṭirabhidhīyate

एष प्रहारे व्यायामे कार्यः सभ्रुकुटीमुखैः। पार्श्वस्थहस्तयुग्मेन निर्गमे तु विधीयते

eṣa prahāre vyāyāme kāryaḥ sabhrukuṭīmukhaiḥ| pārśvasthahastayugmena nirgame tu vidhīyate

इति मुष्टिः। यष्यतिग्रहणमात्रमर्धने स्तनपीडने। असंयुतो विधातव्यो सुदृष्टिभ्रवो तथा

iti muṣṭiḥ| yaṣyatigrahaṇamātramardhane stanapīḍane| asaṃyuto vidhātavyo sudṛṣṭibhravo tathā

अस्यैव तु यदा मुष्ठेरूर्ध्वोऽङ्गुष्ठः प्रयुज्यते। हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः

asyaiva tu yadā muṣṭherūrdhvo'ṅguṣṭhaḥ prayujyate| hastaḥ sa śikharo nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ

अयं वामो विधातव्यः कुशरश्मिचतुर्हि---। हस्तद्वयं व्याप्रियतो सृणिग्रहणकर्मणि

ayaṃ vāmo vidhātavyaḥ kuśaraśmicaturhi---| hastadvayaṃ vyāpriyato sṛṇigrahaṇakarmaṇi

शक्तितोमरमोक्षे तु सव्यहस्तः प्रयुज्यते। पादौष्ठञ्जने चैव चलिताङ्गुष्ठको भवेत्

śaktitomaramokṣe tu savyahastaḥ prayujyate| pādauṣṭhañjane caiva calitāṅguṣṭhako bhavet

अलकस्य समुत्क्षेपे तत्प्रदेशस्थितो भवेत्। कुर्यादनुगतामस्य दृष्टिभ्रयुगलं तथा

alakasya samutkṣepe tatpradeśasthito bhavet| kuryādanugatāmasya dṛṣṭibhrayugalaṃ tathā

इति शिखरः ।। अस्यैव शिखराख्यस्य द्व्यङ्गुष्ठकनिपीडिता। यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः

iti śikharaḥ || asyaiva śikharākhyasya dvyaṅguṣṭhakanipīḍitā| yadā pradeśinī vakrā sa kapitthastadā smṛtaḥ

चापतोमरचक्रासिशक्ति चक्रांगदाविना। एतेनान्यानि शस्त्राणि सर्वाण्यभिनयेद्बुधः

cāpatomaracakrāsiśakti cakrāṃgadāvinā| etenānyāni śastrāṇi sarvāṇyabhinayedbudhaḥ

सत्यप्यभिनये जन्म --- विक्षिपेन्मुहुः। अत्रापि हस्तानुगतं दृष्टिभ्रूकर्म शस्यते

satyapyabhinaye janma --- vikṣipenmuhuḥ| atrāpi hastānugataṃ dṛṣṭibhrūkarma śasyate

100

इति कपित्थः। उत्क्षिप्तवक्रा तु यदा तां कार्या स कनीयसी। अस्यैव तु कपित्थस्य पदांशौषटकमुखः

iti kapitthaḥ| utkṣiptavakrā tu yadā tāṃ kāryā sa kanīyasī| asyaiva tu kapitthasya padāṃśauṣaṭakamukhaḥ

101

अनेन होत्रं हव्यं च नमतान्नं विधीयते। द्वाभ्यामाकर्षणच्छत्रारं प्रग्रहप्रदर्शनम्

anena hotraṃ havyaṃ ca namatānnaṃ vidhīyate| dvābhyāmākarṣaṇacchatrāraṃ pragrahapradarśanam

102

एतेन न चास्यरादर्श वा जग्र पुनः। अवक्षेपसमुत्क्षेपौ व्यावृत्तेन तु खण्डनम्

etena na cāsyarādarśa vā jagra punaḥ| avakṣepasamutkṣepau vyāvṛttena tu khaṇḍanam

103

भ्रमता तु विधातव्यममुना परिपेषणम्। दीर्घदण्डग्रहे चैव षवस्त्रीतालम्बने तथा

bhramatā tu vidhātavyamamunā paripeṣaṇam| dīrghadaṇḍagrahe caiva ṣavastrītālambane tathā

104

कुशकेशकलापादिग्रहे स्रग्दामसंग्रहे। दृष्टिभ्रू सहितो हस्तः प्रयोक्तव्यो विचक्षणैः

kuśakeśakalāpādigrahe sragdāmasaṃgrahe| dṛṣṭibhrū sahito hastaḥ prayoktavyo vicakṣaṇaiḥ

105

इति खटकामुखः। खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी संप्रसारिता। हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः

iti khaṭakāmukhaḥ| khaṭakākhye yadā haste tarjanī saṃprasāritā| hastaḥ sūcīmukho nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ

106

एतदीयप्रदेशिन्या व्यापारः प्रायशो भवेत्। नतोऽर्वाक कम्पितो बालव्यालोद्वाहिकभ्रमाः

etadīyapradeśinyā vyāpāraḥ prāyaśo bhavet| nato'rvāka kampito bālavyālodvāhikabhramāḥ

107

ते स तत्र नत्र कर्मणि युज्यते। भ्रुमाया भिनयेच्चक्रं तं जृम्भितं चलयानया

te sa tatra natra karmaṇi yujyate| bhrumāyā bhinayeccakraṃ taṃ jṛmbhitaṃ calayānayā

108

विलोलया पताकादीन् --- या। धूपदीपप्लुतावल्लीपल्लवान् वालपत्रमात्

vilolayā patākādīn --- yā| dhūpadīpaplutāvallīpallavān vālapatramāt

109

--- भ्रुद्वया पुष्पमञ्जरीम्। चलया वक्रगमनं चूलिकामुद्ध --- या

--- bhrudvayā puṣpamañjarīm| calayā vakragamanaṃ cūlikāmuddha --- yā

110

सा बुधा चादाहु विधातर्धकम्पितपा। धूपदीपलतावल्लीपल्लवान् बालपन्नगान्

sā budhā cādāhu vidhātardhakampitapā| dhūpadīpalatāvallīpallavān bālapannagān

111

शिखण्डकान् मण्डलं च नयनं चोर्ध्वलोलया। तारकानासिकादण्डयष्टी पूर्वसुस्थयानया

śikhaṇḍakān maṇḍalaṃ ca nayanaṃ cordhvalolayā| tārakānāsikādaṇḍayaṣṭī pūrvasusthayānayā

112

दक्षिणो दर्शयेत्रासन्नताधो नताक्रया। तिर्यङ्मण्डलया सर्वं तया लोकं प्रदर्शयेत्

dakṣiṇo darśayetrāsannatādho natākrayā| tiryaṅmaṇḍalayā sarvaṃ tayā lokaṃ pradarśayet

113

आद्यदीर्घे च विधास्ते विदध्यादुन्नतामिमाम्। विनमन्तीं पुनः कुर्यादपराह्णप्रदर्शने

ādyadīrghe ca vidhāste vidadhyādunnatāmimām| vinamantīṃ punaḥ kuryādaparāhṇapradarśane

114

कर्तव्या वदनाभ्याशे सा कुञ्चितविजृम्भिता। अङ्गुलिः नृत्ततत्त्वज्ञैर्वाक्यार्थस्य निरूपणे

kartavyā vadanābhyāśe sā kuñcitavijṛmbhitā| aṅguliḥ nṛttatattvajñairvākyārthasya nirūpaṇe

115

सोऽयं तदिति निर्देशे प्रसृतोत्तानकम्पिता। रोषे प्रकम्पिताग्रा च हस्तेनाभ्युन्नतेन च

so'yaṃ taditi nirdeśe prasṛtottānakampitā| roṣe prakampitāgrā ca hastenābhyunnatena ca

116

प्रसृताग्रेण न मता च कर्तव्या स्वेदरूपणे। कुन्तलाङ्गदगण्डानां कुण्डलानां च रूपणे

prasṛtāgreṇa na matā ca kartavyā svedarūpaṇe| kuntalāṅgadagaṇḍānāṃ kuṇḍalānāṃ ca rūpaṇe

117

सर्द्विश वर्तना कार्या प्राचलती च सा मूहः। ललाटसंवृतोद्वृत्ता कार्या हस्तिनिरूपणा

sardviśa vartanā kāryā prācalatī ca sā mūhaḥ| lalāṭasaṃvṛtodvṛttā kāryā hastinirūpaṇā

118

प्रसारितोन्नामिता वा रिपूद्देशेस विधीयते। कार्या संकपानी साग्रे सो प्रकोपदर्शने

prasāritonnāmitā vā ripūddeśesa vidhīyate| kāryā saṃkapānī sāgre so prakopadarśane

119

कोऽसावित्यापि निर्देशे कार्या तिर्यग्विनिर्गमा। कर्णकूटनयेन शब्दश्रवणेस्तातसंश्रया

ko'sāvityāpi nirdeśe kāryā tiryagvinirgamā| karṇakūṭanayena śabdaśravaṇestātasaṃśrayā

120

कार्ये हस्तद्वयाङ्गुल्यौ संयुते संमुखे युते। वियोगे विघटन्त्यौ तु कलहे स्वस्तिकाकृती

kārye hastadvayāṅgulyau saṃyute saṃmukhe yute| viyoge vighaṭantyau tu kalahe svastikākṛtī

121

चतुधनिता कार्ये परस्परनिपीडने। ऊर्ध्वाग्रचलिता यावत्कर्तव्यै के --- वर्णने

catudhanitā kārye parasparanipīḍane| ūrdhvāgracalitā yāvatkartavyai ke --- varṇane

122

कुर्याद् दृशं भ्रुवौ चास्य हस्तस्यानुगते बुधः। इति सूचीमुखः ।। यस्याङ्गुल्यस्तु विरलामाभोरुहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः

kuryād dṛśaṃ bhruvau cāsya hastasyānugate budhaḥ| iti sūcīmukhaḥ || yasyāṅgulyastu viralāmābhoruhāṅguṣṭhena kuñcitāḥ

123

ऊर्ध्वाश्च सङ्गताग्राश्च स भवेत् पद्मकोशकः। श्रीफलकस्य कपित्थस्य ग्रहणं तेन रूपयेत्

ūrdhvāśca saṅgatāgrāśca sa bhavet padmakośakaḥ| śrīphalakasya kapitthasya grahaṇaṃ tena rūpayet

124

बीजपूरकमुख्यानामन्येषामपि दर्शनम्। कार्यं फलानां तत्तुल्यरूपेणोर्ध्वस्थितेन च

bījapūrakamukhyānāmanyeṣāmapi darśanam| kāryaṃ phalānāṃ tattulyarūpeṇordhvasthitena ca

125

कुर्यात् प्रसारितास्येन योषित्कुचनिरूपणम्। कुर्याद् दृष्टिभ्रुवौ चास्य हस्तस्यानुगते बुधः

kuryāt prasāritāsyena yoṣitkucanirūpaṇam| kuryād dṛṣṭibhruvau cāsya hastasyānugate budhaḥ

126

पद्मकोणकः। अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य तु। तथानितघाश्चैव स तु सर्पशिराः करः

padmakoṇakaḥ| aṅgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāḥ sahāṅguṣṭhena yasya tu| tathānitaghāścaiva sa tu sarpaśirāḥ karaḥ

127

उत्तानितं तु कुर्वीत सेचनोदकदानयोः। अधोमुखं विचलितं भुजगस्य गतौ पुनः

uttānitaṃ tu kurvīta secanodakadānayoḥ| adhomukhaṃ vicalitaṃ bhujagasya gatau punaḥ

128

विधात द्विगुणां वामबाहुतस्थिशरादधः। विदध्यात्सर्पशिरसा हस्तेनास्फोटनक्रियाम्

vidhāta dviguṇāṃ vāmabāhutasthiśarādadhaḥ| vidadhyātsarpaśirasā hastenāsphoṭanakriyām

129

रचितभ्रुकुटिः कुर्यादेवं तिर्यक्छिरो दधत्। पुरतोऽधोमुखे न भास्या लनमाचरेत्

racitabhrukuṭiḥ kuryādevaṃ tiryakchiro dadhat| purato'dhomukhe na bhāsyā lanamācaret

130

दृष्टिर्भ्रूसहिता कार्या हस्तस्यास्यानुयायिनी। इति सर्पशिराः ।। अधोमुखीनानिसृणे मङ्गुलीनां समागतिः

dṛṣṭirbhrūsahitā kāryā hastasyāsyānuyāyinī| iti sarpaśirāḥ || adhomukhīnānisṛṇe maṅgulīnāṃ samāgatiḥ

131

कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वे तदासौ मृगशीर्षकः। इह साम्प्रतमस्तथेत्यत्ना प्रयोजयेत्

kaniṣṭhāṅguṣṭhakāvūrdhve tadāsau mṛgaśīrṣakaḥ| iha sāmpratamastathetyatnā prayojayet

132

स्थाच्छत्र्यलाभेने तिर्यगुक्ति पूश्वाक्षे पातने। स्वेदापमार्जने कार्योऽधोमुखस्तत्प्रदेर्युशगः

sthācchatryalābhene tiryagukti pūśvākṣe pātane| svedāpamārjane kāryo'dhomukhastatpraderyuśagaḥ

133

कुट्टमिते संचलितः कर्तव्योऽधोमुखश्च सः। अस्यानुयायिनी दृष्टिः पाणी कुर्याद्भवापि

kuṭṭamite saṃcalitaḥ kartavyo'dhomukhaśca saḥ| asyānuyāyinī dṛṣṭiḥ pāṇī kuryādbhavāpi

134

इति मृगशीर्षकः ।। त्रेताग्निसंस्थिता मध्यातर्जन्यङ्गुष्ठका मता। काङ्गूलेऽनामिका वक्रा तथाचोर्ध्वा कनीयसी

iti mṛgaśīrṣakaḥ || tretāgnisaṃsthitā madhyātarjanyaṅguṣṭhakā matā| kāṅgūle'nāmikā vakrā tathācordhvā kanīyasī

135

त्रेतोत्तनेन कर्कन्धूप्रभृतीनि प्रदर्शयेत्। तरुणानि फलान्यन्यद्वस्तु किञ्चिच्च यल्लघु

tretottanena karkandhūprabhṛtīni pradarśayet| taruṇāni phalānyanyadvastu kiñcicca yallaghu

136

वाक्यान्यङ्गुलिविक्षेपैः स्त्रीणां रोषकृतानि च। मुक्तामरकतादीनां रत्नानां च प्रदर्शनम्

vākyānyaṅgulivikṣepaiḥ strīṇāṃ roṣakṛtāni ca| muktāmarakatādīnāṃ ratnānāṃ ca pradarśanam

137

हस्तेनानेन कर्तव्यं भ्रुवौ चास्पृष्टष्टगे। इति काङ्गूलः ।। आवर्तिन्यः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि

hastenānena kartavyaṃ bhruvau cāspṛṣṭaṣṭage| iti kāṅgūlaḥ || āvartinyaḥ karatale yasyāṅgulyo bhavanti hi

138

पार्श्वागता विकीर्णाश्च सोऽलपद्मः प्रकीर्तितः। तिर्यक्पुरःस्थितः कार्यो हस्तोऽयं प्रतिषेधने

pārśvāgatā vikīrṇāśca so'lapadmaḥ prakīrtitaḥ| tiryakpuraḥsthitaḥ kāryo hasto'yaṃ pratiṣedhane

139

कस्य त्वमिति नास्तीति वाक्ये शून्ये च धीमता। आत्मोपन्यसने स्त्रीणां न सन्देशच्छेतो भवेत्

kasya tvamiti nāstīti vākye śūnye ca dhīmatā| ātmopanyasane strīṇāṃ na sandeśaccheto bhavet

140

अस्य चानुगता दृष्टिर्विधातव्या भ्रुवौ तथा। इत्यलपद्मः ।। अङ्गुल्यः प्रसृतास्तिस्रस्तथाचोर्ध्वा कनीयसी

asya cānugatā dṛṣṭirvidhātavyā bhruvau tathā| ityalapadmaḥ || aṅgulyaḥ prasṛtāstisrastathācordhvā kanīyasī

141

तासां मध्ये स्थितोऽङ्गुष्ठः स करश्चतुरः स्मृतः। अधोमुखः प्रचलितो मतस्येन ततत्कथा

tāsāṃ madhye sthito'ṅguṣṭhaḥ sa karaścaturaḥ smṛtaḥ| adhomukhaḥ pracalito matasyena tatatkathā

142

विनये च नये चायं कार्योऽभिनयवेदिना। वैपुणा तून्नतशिवा साः कृस्वा भ्रेतां भ्रुवा

vinaye ca naye cāyaṃ kāryo'bhinayavedinā| vaipuṇā tūnnataśivā sāḥ kṛsvā bhretāṃ bhruvā

143

विदध्याच्चतुरं हस्तमुत्तानं नियमे पुनः। किन्तु भ्रवं --- कुटिलां विनयं प्रति नाचरेत्

vidadhyāccaturaṃ hastamuttānaṃ niyame punaḥ| kintu bhravaṃ --- kuṭilāṃ vinayaṃ prati nācaret

144

अधोमुखेन हस्तेन तेन बालं प्रदर्शयेत्। बालप्रदर्शने कुर्याद् कुटीविनतानिरः

adhomukhena hastena tena bālaṃ pradarśayet| bālapradarśane kuryād kuṭīvinatāniraḥ

145

तेनोत्तानवलता येदातुरनन्तरम्। तिर्यक्प्रसर्प्य तूत्तानो बहिश्चाविकृताननैः

tenottānavalatā yedāturanantaram| tiryakprasarpya tūttāno bahiścāvikṛtānanaiḥ

146

सत्ये चानुमतौ चैव हस्त एष विधीयते। एवमेव प्रयोक्तव्यो युक्ते पय्येशमध्यमः

satye cānumatau caiva hasta eṣa vidhīyate| evameva prayoktavyo yukte payyeśamadhyamaḥ

147

द्वाभ्यामेकेन वा स्तुस्तौ क मण्डलावस्थितेन च। विचारितं प्रयोक्तव्यं विह्रतं लज्जितं तथा

dvābhyāmekena vā stustau ka maṇḍalāvasthitena ca| vicāritaṃ prayoktavyaṃ vihrataṃ lajjitaṃ tathā

148

वदनं तत्र कर्तव्यमविकार्यं नतभ्रुवा। वितर्कितमुरोभ्यर्णे मण्डलावस्थितेन तु

vadanaṃ tatra kartavyamavikāryaṃ natabhruvā| vitarkitamurobhyarṇe maṇḍalāvasthitena tu

149

अधोमुखेन पुरतः कार्यं विश्लिष्यता तथा। मुखं चानिकृतं तत्र कार्यमभ्युन्नते भ्रुवौ

adhomukhena purataḥ kāryaṃ viśliṣyatā tathā| mukhaṃ cānikṛtaṃ tatra kāryamabhyunnate bhruvau

150

शिरस्तु वामतो तत्र नतं च पुनः। उभाभ्यां नयनाभ्यां तु मृगकर्णप्रदर्शनम्

śirastu vāmato tatra nataṃ ca punaḥ| ubhābhyāṃ nayanābhyāṃ tu mṛgakarṇapradarśanam

151

कार्यं तद्देशवर्तिभ्यां सभ्रूक्षेपं विचक्षणैः। उत्तानेन युतेनाथ पत्राकारं प्रदर्शयेत्

kāryaṃ taddeśavartibhyāṃ sabhrūkṣepaṃ vicakṣaṇaiḥ| uttānena yutenātha patrākāraṃ pradarśayet

152

हस्तेन चतुरा खे विनमय्य भ्रुवं मनाक्। लीलां रतिं स्मृतिं बुद्धिं संज्ञामायाविचारणा

hastena caturā khe vinamayya bhruvaṃ manāk| līlāṃ ratiṃ smṛtiṃ buddhiṃ saṃjñāmāyāvicāraṇā

153

सङ्गतं प्रणयं शौचमावर्त्य भावमक्षमम्। पुष्टिं सविच शीलं च चातुर्यं मार्दवं सुखम्

saṅgataṃ praṇayaṃ śaucamāvartya bhāvamakṣamam| puṣṭiṃ savica śīlaṃ ca cāturyaṃ mārdavaṃ sukham

154

प्रश्नं वार्तां च वेषं च युक्तिं दाक्षिण्ययौवने। विभवाविभवौ स्तोकं सुरतं सद्वरं मृदु

praśnaṃ vārtāṃ ca veṣaṃ ca yuktiṃ dākṣiṇyayauvane| vibhavāvibhavau stokaṃ surataṃ sadvaraṃ mṛdu

155

गुणागुणौ गृहा दारा वर्णा नानाविधाश्रयाः। चतुरेणाभिनेतव्यास्ते सर्वेऽपि यथोचितम्

guṇāguṇau gṛhā dārā varṇā nānāvidhāśrayāḥ| catureṇābhinetavyāste sarve'pi yathocitam

156

क्वचित्प्रभावता क्वापि भ्रमता मृदुता क्वचित्। प्रतीतिर्जायतेऽर्थस्य यस्य यस्य यथा यथा

kvacitprabhāvatā kvāpi bhramatā mṛdutā kvacit| pratītirjāyate'rthasya yasya yasya yathā yathā

157

प्राज्ञैस्तथा तथा शीर्षेऽभिनेयान्युक्तपाणिना। भ्रूदृष्टिचकुरगोश्च कार्यास्तदनुसारतः

prājñaistathā tathā śīrṣe'bhineyānyuktapāṇinā| bhrūdṛṣṭicakuragośca kāryāstadanusārataḥ

158

मण्डलस्थेन हस्तेन पीतं रक्तं च दर्शयेत्। किञ्चिन्नतभ्रूः शिरसा परिमण्डलितेन च

maṇḍalasthena hastena pītaṃ raktaṃ ca darśayet| kiñcinnatabhrūḥ śirasā parimaṇḍalitena ca

159

तेन द्भूप्रदर्शयेत् कृष्णं नीलं च परिमृद्गता। चतुरेण कपोतादीन् वर्णान् स्वाभाविकेन च

tena dbhūpradarśayet kṛṣṇaṃ nīlaṃ ca parimṛdgatā| catureṇa kapotādīn varṇān svābhāvikena ca

160

इति चतुरः ।। मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी। ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णो --- अङ्गुल्यो भ्रमरे करे

iti caturaḥ || madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī| ūrdhvamanye prakīrṇo --- aṅgulyo bhramare kare

161

कुमुदोत्पलपद्मानां ग्रहणं तेन पाणिना। तथैव दीर्घवृन्तानामन्येषामपि रूपयेत्

kumudotpalapadmānāṃ grahaṇaṃ tena pāṇinā| tathaiva dīrghavṛntānāmanyeṣāmapi rūpayet

162

कर्णपूरो विधातव्यः कर्णदेशे स्थितेन च। दृष्टिभ्रुवौ चाभिन्ना तेषां कार्ये करानुगे

karṇapūro vidhātavyaḥ karṇadeśe sthitena ca| dṛṣṭibhruvau cābhinnā teṣāṃ kārye karānuge

163

इति भ्रमरः ।। तर्जनीमध्यमाङ्गष्ठाभूताग्निस्था निरन्तरा। भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेष सम्प्रसारिता

iti bhramaraḥ || tarjanīmadhyamāṅgaṣṭhābhūtāgnisthā nirantarā| bhaveyurhaṃsavaktrasya śeṣa samprasāritā

164

किञ्चित् प्रस्पन्दिताङ्गुष्ठेनामुनोत्क्षिप्य च भ्रुवौ। निस्सारमल्पं सूक्ष्मं च दर्शयेन्मृदुलं लघु

kiñcit praspanditāṅguṣṭhenāmunotkṣipya ca bhruvau| nissāramalpaṃ sūkṣmaṃ ca darśayenmṛdulaṃ laghu

165

कर्तव्येऽभिनये चैषां दृग्भ्रुवौ च करानुगे। इति हंसवक्त्रः ।। अङ्गुल्यः प्रसृतास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी

kartavye'bhinaye caiṣāṃ dṛgbhruvau ca karānuge| iti haṃsavaktraḥ || aṅgulyaḥ prasṛtāstisrastathā cordhvā kanīyasī

166

अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव संसपक्ष इति स्मृतः। उत्तानेन बहिस्तिर्यग्ग्रीवायजलभूषणम्

aṅguṣṭhaḥ kuñcitaścaiva saṃsapakṣa iti smṛtaḥ| uttānena bahistiryaggrīvāyajalabhūṣaṇam

167

कर्तव्यं तेन गण्डस्य रूपस्य गण्डवर्तनम्। कुर्वीत चैनमुत्तानं भोजने च प्रतिग्रहे

kartavyaṃ tena gaṇḍasya rūpasya gaṇḍavartanam| kurvīta cainamuttānaṃ bhojane ca pratigrahe

168

तथाचमनकार्ये च कर्तव्योऽयं द्विजन्मनाम्। अधस्तादन्तयोरेनं कुर्यात् स्वस्तिकयोगिनम्

tathācamanakārye ca kartavyo'yaṃ dvijanmanām| adhastādantayorenaṃ kuryāt svastikayoginam

169

किञ्चिन्नतेन शिरसा य परि यथारसम्। उभाभ्यां पार्श्वयोस्तिर्यग्वैताभ्यां स्तम्भदर्शनम्

kiñcinnatena śirasā ya pari yathārasam| ubhābhyāṃ pārśvayostiryagvaitābhyāṃ stambhadarśanam

170

कुर्वीतैकेन रोमाञ्च वामबाहुप्रसर्पिणा। संवाहनेऽनुलेपे च स्पर्शे तद्देशवर्तिनम्

kurvītaikena romāñca vāmabāhuprasarpiṇā| saṃvāhane'nulepe ca sparśe taddeśavartinam

171

विषादे विभ्रमे स्त्रीणां स्तन्यं तत्स्थं यथा रसः। अधस्तलं प्रयुञ्जीत तथैनं हनुधारणे

viṣāde vibhrame strīṇāṃ stanyaṃ tatsthaṃ yathā rasaḥ| adhastalaṃ prayuñjīta tathainaṃ hanudhāraṇe

172

अस्यानुयायिनीं दृष्टिं पाणेः कुर्याद् भ्रुवौ तथा। इति हंसपक्षः ।। तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंशस्व रोदनस्य यदा भवेत्

asyānuyāyinīṃ dṛṣṭiṃ pāṇeḥ kuryād bhruvau tathā| iti haṃsapakṣaḥ || tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśasva rodanasya yadā bhavet

173

आभुग्नतलमध्यश्च सन्दंश इति स स्मृतः। स चाग्रमुखपार्श्वानां भेदेन त्रिविधो भवेत्

ābhugnatalamadhyaśca sandaṃśa iti sa smṛtaḥ| sa cāgramukhapārśvānāṃ bhedena trividho bhavet

174

तं पुष्पावचये पुष्पर्माग्रथने च प्रयोजयेत्। तृणपर्णग्रहे केशसूत्रादिस्तथापरे

taṃ puṣpāvacaye puṣparmāgrathane ca prayojayet| tṛṇaparṇagrahe keśasūtrādistathāpare

175

शिल्पैकादेशग्रहणे त्वग्रसंदंशकं स्थिरम्। आकर्षणे तथा कृष्णे वृन्तात्पुष्पस्य चोद्धृतौ

śilpaikādeśagrahaṇe tvagrasaṃdaṃśakaṃ sthiram| ākarṣaṇe tathā kṛṣṇe vṛntātpuṣpasya coddhṛtau

176

विदध्यादेवमेवैनं शलाकारनिरूपणे। रोषे धिगिति वाक्ये च बहिर्भागप्रसर्पिणम्

vidadhyādevamevainaṃ śalākāranirūpaṇe| roṣe dhigiti vākye ca bahirbhāgaprasarpiṇam

177

यज्ञोपचितं तत्प्रदेशे स्थितेन च। उत्तानेनोरसोऽग्रे तु संयुतेन च तिर्द्वतम्

yajñopacitaṃ tatpradeśe sthitena ca| uttānenoraso'gre tu saṃyutena ca tirdvatam

178

वचनं वलहा किञ्चित्समध्येनाधोमुखेन च। ग्रहणं गुणसूत्रस्य बाणलक्षनिरूपणम्

vacanaṃ valahā kiñcitsamadhyenādhomukhena ca| grahaṇaṃ guṇasūtrasya bāṇalakṣanirūpaṇam

179

ध्यानं योगं च हृद्देशवर्तिना संप्रदर्शयेत्। स्तोकतिभिन्ना ये कर्तव्यः संयुतस्तूरसः पुरः

dhyānaṃ yogaṃ ca hṛddeśavartinā saṃpradarśayet| stokatibhinnā ye kartavyaḥ saṃyutastūrasaḥ puraḥ

180

कुत्सास्तयाकोमलेषु सदोषवचनेषु च। विवर्तिताग्रः कर्तव्यो वामो विघटितो मनाक्

kutsāstayākomaleṣu sadoṣavacaneṣu ca| vivartitāgraḥ kartavyo vāmo vighaṭito manāk

181

प्रवालरचने वर्तिग्रहणे नेत्ररञ्जने। आलेख्ये चैष कर्तव्यस्तथालक्तकपीडने

pravālaracane vartigrahaṇe netrarañjane| ālekhye caiṣa kartavyastathālaktakapīḍane

182

अस्य भ्रुवौ च दृष्टिं च कुर्यादनुगतां ततः। इति सन्दंशः ।। समागताग्रसहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि

asya bhruvau ca dṛṣṭiṃ ca kuryādanugatāṃ tataḥ| iti sandaṃśaḥ || samāgatāgrasahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi

183

ऊर्ध्वं हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः। कर्तव्यः संहतोऽत्रातो मुकुलाम्भोरुहादिषु

ūrdhvaṃ haṃsamukhasyeva sa bhavenmukulaḥ karaḥ| kartavyaḥ saṃhato'trāto mukulāmbhoruhādiṣu

184

पुरः प्रसर्प्योच्चलितः कर्तव्यो विटचुम्बकः। इति मुकुलः ।। पद्मकोशस्य हस्तस्य त्वङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा

puraḥ prasarpyoccalitaḥ kartavyo viṭacumbakaḥ| iti mukulaḥ || padmakośasya hastasya tvaṅgulyaḥ kuñcitā yadā

185

ऊर्णनाभः स विज्ञेयश्चौर्यकेशग्रहादिषु। चौर्यकेशग्रहे चैष कर्तव्योऽधोमुखः करः

ūrṇanābhaḥ sa vijñeyaścauryakeśagrahādiṣu| cauryakeśagrahe caiṣa kartavyo'dhomukhaḥ karaḥ

186

शिरःकण्डूयने मूर्ध्नः प्रदेशे प्रचलन्मुहुः। तर्यकवर्ती विधातव्यः कुष्ठव्याधेर्निरूपणे

śiraḥkaṇḍūyane mūrdhnaḥ pradeśe pracalanmuhuḥ| taryakavartī vidhātavyaḥ kuṣṭhavyādhernirūpaṇe

187

अधोमुखः स्थितेनाधः सिंहव्याघ्रादिरूपणे। कार्यो भ्रुकुटिवक्त्रेण संयतोऽस्य ग्रहस्तथा

adhomukhaḥ sthitenādhaḥ siṃhavyāghrādirūpaṇe| kāryo bhrukuṭivaktreṇa saṃyato'sya grahastathā

188

अत्रापि दृष्टिभ्रूकर्म प्राग्वदेव विधीयते। इत्यूर्णनाभः ।। मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी

atrāpi dṛṣṭibhrūkarma prāgvadeva vidhīyate| ityūrṇanābhaḥ || madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī

189

मृगव्यालादिविश्वासं बालसन्धारणे तथा। अयं हस्तो विधातव्यो भर्त्सने भ्रुकुटीयुतः

mṛgavyālādiviśvāsaṃ bālasandhāraṇe tathā| ayaṃ hasto vidhātavyo bhartsane bhrukuṭīyutaḥ

190

सिंहव्याघ्रादियोगे च विच्युतः शब्दवान् भवेत्। दृष्टिभ्रुवौ च कर्तव्यौ न्यत्यमस्यानुगे बुधैः

siṃhavyāghrādiyoge ca vicyutaḥ śabdavān bhavet| dṛṣṭibhruvau ca kartavyau nyatyamasyānuge budhaiḥ

191

अपरैः छिदितासंज्ञो हस्तोऽयं परिकीर्तितः। इति ताम्रचूडः ।। असंयुतानां हस्तानां चतुर्विंशतिरीरिता

aparaiḥ chiditāsaṃjño hasto'yaṃ parikīrtitaḥ| iti tāmracūḍaḥ || asaṃyutānāṃ hastānāṃ caturviṃśatirīritā

192

त्रयोदशाथ कथ्यन्ते संयुता नामलक्षणैः। अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा

trayodaśātha kathyante saṃyutā nāmalakṣaṇaiḥ| añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā

193

खटकावर्धमानश्चाप्युत्सङ्गनिषधावपि। डोलः पुष्पपुटस्तद्वन्मकरो गजदन्तकः

khaṭakāvardhamānaścāpyutsaṅganiṣadhāvapi| ḍolaḥ puṣpapuṭastadvanmakaro gajadantakaḥ

194

वरित्थादश कथ्यन्ते संयता नामलक्षणैः। अञ्जलिश्च कपोतस्य कर्कटः स्वस्तिकस्तथा

varitthādaśa kathyante saṃyatā nāmalakṣaṇaiḥ| añjaliśca kapotasya karkaṭaḥ svastikastathā

195

त्रयोदशैते कथिता हस्ताः संयुक्तसंज्ञिताः। पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषात्सोऽञ्जलिः स्मृतः

trayodaśaite kathitā hastāḥ saṃyuktasaṃjñitāḥ| patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ saṃśleṣātso'ñjaliḥ smṛtaḥ

196

शिरश्च विनतं किञ्चित्तत्र कार्यं विपश्चिता। कार्यो गुरुनमस्कारो मुखस्यासन्नवर्तिना

śiraśca vinataṃ kiñcittatra kāryaṃ vipaścitā| kāryo gurunamaskāro mukhasyāsannavartinā

197

पेक्षते न मित्राणां न स्थाननियमः कृधे। इत्यञ्जलिः ।। उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योन्यं पार्श्वसङ्ग्रहात्

pekṣate na mitrāṇāṃ na sthānaniyamaḥ kṛdhe| ityañjaliḥ || ubhābhyāmapi hastābhyāmanyonyaṃ pārśvasaṅgrahāt

198

स हस्तः कपोतनामा स्यात्कर्म चास्याभिधीयते। कुर्यात्प्रणमनं वक्षःस्थितेन तु न मच्छिराः

sa hastaḥ kapotanāmā syātkarma cāsyābhidhīyate| kuryātpraṇamanaṃ vakṣaḥsthitena tu na macchirāḥ

199

गुरुसंभाषणं कुर्यात्तेन शीतं भयं तथा। विनयस्याभ्युपगमे चायमित्यभिधीयते

gurusaṃbhāṣaṇaṃ kuryāttena śītaṃ bhayaṃ tathā| vinayasyābhyupagame cāyamityabhidhīyate

200

तेनैवाङ्गुलिसंघृष्यमाणमुक्तेन पाणिना। एतान् वदति नेदानीं कृत्यंधो चेति प्रदर्शयेत्

tenaivāṅgulisaṃghṛṣyamāṇamuktena pāṇinā| etān vadati nedānīṃ kṛtyaṃdho ceti pradarśayet

201

एवंरूपो पमे च रूपेण। इति कपोतः ।। अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्यान्योन्याभ्यन्तरनिःसृताः। स कर्कट इति ज्ञेयः करः कर्मास्य कथ्यते

evaṃrūpo pame ca rūpeṇa| iti kapotaḥ || aṅgulyo yasya hastasyānyonyābhyantaraniḥsṛtāḥ| sa karkaṭa iti jñeyaḥ karaḥ karmāsya kathyate

202

समुन्नतशिराः किञ्चिदुत्क्षिप्तभ्रूश्च जृम्भणम्। अनेनैवाङ्गमर्दं च कामार्तानां निरूपयेत्

samunnataśirāḥ kiñcidutkṣiptabhrūśca jṛmbhaṇam| anenaivāṅgamardaṃ ca kāmārtānāṃ nirūpayet

203

इति कर्कटः ।। उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः। समन्ततस्तदूर्ध्वं च विस्तीर्णं वनानि च

iti karkaṭaḥ || uttānau vāmapārśvasthau svastikaḥ parikīrtitaḥ| samantatastadūrdhvaṃ ca vistīrṇaṃ vanāni ca

204

ऋतवो गगनं मेघा --- तेनार्थंवर्तिना। इति स्वस्तिकः ।। खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः

ṛtavo gaganaṃ meghā --- tenārthaṃvartinā| iti svastikaḥ || khaṭakaḥ khaṭake nyastaḥ khaṭakāvardhamānakaḥ

अथ पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः (cont. 2)

205

शृङ्गारार्थे प्रयोक्तव्यः परावृत्तस्तथापरः। कार्यो विटगतौ नम्रमूर्धा --- तत्प्रमाणतः

śṛṅgārārthe prayoktavyaḥ parāvṛttastathāparaḥ| kāryo viṭagatau namramūrdhā --- tatpramāṇataḥ

206

इति खटकः ।। अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ। उत्सङ्ग इति ज्ञेयः --- स्पर्शग्रहणे करः

iti khaṭakaḥ || arālau tu viparyastāvuttānau vardhamānakau| utsaṅga iti jñeyaḥ --- sparśagrahaṇe karaḥ

207

उत्सङ्गसंज्ञकौ स्यातां हस्तौ तत्कर्म चोच्यते। विनियोगस्तयोः कार्यः बालकः प्रहरेण तु

utsaṅgasaṃjñakau syātāṃ hastau tatkarma cocyate| viniyogastayoḥ kāryaḥ bālakaḥ prahareṇa tu

208

विधातव्याविमौ हस्तौ स्त्रीणामीर्ष्यायिते तथा। दक्षिणं वापि वामं वा न्यस्येत् कूर्परमध्यगम्

vidhātavyāvimau hastau strīṇāmīrṣyāyite tathā| dakṣiṇaṃ vāpi vāmaṃ vā nyasyet kūrparamadhyagam

209

इत्युत्सङ्गः ।। अस्यो प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ। यदा भवेतां करणे स दोल इति संस्मृतः

ityutsaṅgaḥ || asyo praśithilau muktau patākau tu pralambitau| yadā bhavetāṃ karaṇe sa dola iti saṃsmṛtaḥ

210

इति दोलः ।। यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः। द्वितीय पार्श्वसंश्लिष्टः स तुपुष्पपुटः पराणि च

iti dolaḥ || yastu sarpaśirāḥ proktastasyāṅgulinirantaraḥ| dvitīya pārśvasaṃśliṣṭaḥ sa tupuṣpapuṭaḥ parāṇi ca

211

ग्रास्यान्यथो यानि यानि द्र व्याण्येतेन दर्शयेत्। जलादानापयने कुर्यात् ---

grāsyānyatho yāni yāni dra vyāṇyetena darśayet| jalādānāpayane kuryāt ---

212

इति पुष्पपुटः ।। पताकौ तु यदा हस्तावूर्ध्वाङ्गुष्ठावधोमुखौ। उपर्युपरि विन्यस्तौ तदासौ मकरध्वजः

iti puṣpapuṭaḥ || patākau tu yadā hastāvūrdhvāṅguṣṭhāvadhomukhau| uparyupari vinyastau tadāsau makaradhvajaḥ

213

इति मकरः। कर्परौ सन्धितौ हस्तौ यदा स्तां सर्पशीर्षकौ। गजदन्तः स विज्ञेयः करः कर्मास्य तस्य च

iti makaraḥ| karparau sandhitau hastau yadā stāṃ sarpaśīrṣakau| gajadantaḥ sa vijñeyaḥ karaḥ karmāsya tasya ca

214

इति गजदन्तः ।। शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ। शनैरधोमुखाविद्धौ सौबहिस्थल इति स्मृतः

iti gajadantaḥ || śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasyabhimukhāñcitau| śanairadhomukhāviddhau saubahisthala iti smṛtaḥ

215

उक्तकण्ठाप्रभृतीनि च कुर्यादेतेन हस्तेन। इत्यवहित्थः ।। वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निगद्यते

uktakaṇṭhāprabhṛtīni ca kuryādetena hastena| ityavahitthaḥ || vardhamānaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nigadyate

216

एतेन सत्यवचनं परिग्रह सग्रहस्तथा। संखेयकल्पश्चानेन निपीडितेन कर्तव्यः

etena satyavacanaṃ parigraha sagrahastathā| saṃkheyakalpaścānena nipīḍitena kartavyaḥ

217

अनयापि नीदृगेषां --- क्रौञ्चौ च कार्यौ। नलिनीपद्मकोशश्च तथा गरुडपक्षकः

anayāpi nīdṛgeṣāṃ --- krauñcau ca kāryau| nalinīpadmakośaśca tathā garuḍapakṣakaḥ

218

एतेषां नृत्तहस्तत्वेऽप्यभिनीत्युपयोगिताम्। समा---जितां तत्र स्वयमभ्युह्य कल्पयेत्

eteṣāṃ nṛttahastatve'pyabhinītyupayogitām| samā---jitāṃ tatra svayamabhyuhya kalpayet

219

चेष्टयाङ्गेन हस्तेन प्रयोगः सत्त्वकैरपि। गण्डोष्ठनासापार्श्वोरुपादचाराम्भदिभिस्तथा

ceṣṭayāṅgena hastena prayogaḥ sattvakairapi| gaṇḍoṣṭhanāsāpārśvorupādacārāmbhadibhistathā

220

यथा यथा प्रतीतिः स्यात्प्रयतेत तथा तथा। कृतानुकरणं ---

yathā yathā pratītiḥ syātprayateta tathā tathā| kṛtānukaraṇaṃ ---

221

लक्षणं नृत्तहस्तानामिदानीमभिधीयते। चतुरश्रौ तथोद्वृत्तौ स्वस्तिकौ विप्रकीर्णकौ

lakṣaṇaṃ nṛttahastānāmidānīmabhidhīyate| caturaśrau tathodvṛttau svastikau viprakīrṇakau

222

पद्मकोशाभिधानौ चाप्यरालखटकामुखौ। आविद्धवक्त्रकौ सूचीमुद्गरेविवसंज्ञकौ

padmakośābhidhānau cāpyarālakhaṭakāmukhau| āviddhavaktrakau sūcīmudgarevivasaṃjñakau

223

अर्धरेचितसंज्ञौ तु तथैवोत्तानवञ्चितौ। पल्लवाख्यौ निरावोऽथ केशबन्धौ लताकरौ

ardharecitasaṃjñau tu tathaivottānavañcitau| pallavākhyau nirāvo'tha keśabandhau latākarau

224

करिहस्तौ तथा पक्षवञ्चिताख्यौ ततः परम्। पक्षे प्रद्योतकरेव्याच तथा गरुडपक्षकौ

karihastau tathā pakṣavañcitākhyau tataḥ param| pakṣe pradyotakarevyāca tathā garuḍapakṣakau

225

ततश्च दण्डपक्षाख्यावूर्ध्वमण्डलिनौ ततः। पार्श्वमण्डलिनौ तद्वदुरोमण्डलिनावपि

tataśca daṇḍapakṣākhyāvūrdhvamaṇḍalinau tataḥ| pārśvamaṇḍalinau tadvaduromaṇḍalināvapi

226

अनन्तरं करौ ज्ञेयावुरः पार्श्वार्धमण्डलौ। मुष्टिकस्वस्तिकाख्यौ च नलिनीपद्मकोशकौ

anantaraṃ karau jñeyāvuraḥ pārśvārdhamaṇḍalau| muṣṭikasvastikākhyau ca nalinīpadmakośakau

227

ततश्च कथितौ हस्तावलपल्लवकोल्बणौ। ललितौ वलिताख्यावित्येकान्नत्रिंशदीरिता

tataśca kathitau hastāvalapallavakolbaṇau| lalitau valitākhyāvityekānnatriṃśadīritā

228

पुरस्ताद्वक्षसा हस्तौ प्रदेशेऽष्टाङ्गुले स्थितौ। समान कर्पूरशौ तु संमुखौ खटकामुखौ

purastādvakṣasā hastau pradeśe'ṣṭāṅgule sthitau| samāna karpūraśau tu saṃmukhau khaṭakāmukhau

229

चतुरश्राविति प्रोक्तौ नृत्तहस्तविशारदैः । इति चतुरश्रौ ।। तावेव हंसपक्षाख्यौ व्यावृत्तिपरिवर्तनात्

caturaśrāviti proktau nṛttahastaviśāradaiḥ | iti caturaśrau || tāveva haṃsapakṣākhyau vyāvṛttiparivartanāt

230

नीतौ स्वस्तिकतां पश्चात्पच्च्या वितौ मणिबन्धनात्। विप्रकीर्णाविति प्रोक्तौ नृत्ताभिनयकोविदैः

nītau svastikatāṃ paścātpaccyā vitau maṇibandhanāt| viprakīrṇāviti proktau nṛttābhinayakovidaiḥ

231

इति विप्रकीर्णः ।। तावेव हंसपक्षाख्यौ कृत्वा व्यावर्तनक्रियाम्। अलपल्लवतां नीतौ ततश्च परिवर्तितौ

iti viprakīrṇaḥ || tāveva haṃsapakṣākhyau kṛtvā vyāvartanakriyām| alapallavatāṃ nītau tataśca parivartitau

232

विधायोर्ध्वमुखौ हस्तौ कर्तव्यौ पद्मकोशकौ। इति पद्मकोशकौ ।। पुनर्विवर्तितं कृत्वा परिवर्तनकं ततः

vidhāyordhvamukhau hastau kartavyau padmakośakau| iti padmakośakau || punarvivartitaṃ kṛtvā parivartanakaṃ tataḥ

233

अरालं दक्षिणं कुर्याद्वामं च खटकः सुखम्। खटकाख्यास्त्रयो हस्ताः स्वक्षेत्रेऽसौ विधीयते

arālaṃ dakṣiṇaṃ kuryādvāmaṃ ca khaṭakaḥ sukham| khaṭakākhyāstrayo hastāḥ svakṣetre'sau vidhīyate

234

इत्यरालखटकामुखौ ।। भुजांसकूर्परैः सार्धं कुटिलावर्तितौ यदा। हस्तावधोमुखतलावाविद्धावुद्धतावुभौ

ityarālakhaṭakāmukhau || bhujāṃsakūrparaiḥ sārdhaṃ kuṭilāvartitau yadā| hastāvadhomukhatalāvāviddhāvuddhatāvubhau

235

विनतौ नामतो विद्याद्दीनाना विद्धवक्रकौ। आविद्धविक्रकौ चैव गदावेष्टनयोगतः

vinatau nāmato vidyāddīnānā viddhavakrakau| āviddhavikrakau caiva gadāveṣṭanayogataḥ

236

इतविद्धवक्रकौ ।। रचितौ सलावर्तितौ। यदा तु सर्पशिरसौ तलस्थाङ्गुष्ठकौ करौ। तेयकास्थौ प्रसृताग्रौ च शूलन्यासो भरस्तदा

itaviddhavakrakau || racitau salāvartitau| yadā tu sarpaśirasau talasthāṅguṣṭhakau karau| teyakāsthau prasṛtāgrau ca śūlanyāso bharastadā

237

इति सूचीमुखौ ।। हस्तौ सूचीमुखा ते मणिबन्धनविच्युतौ। व्यावृत्तिपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ तदनन्तरम्

iti sūcīmukhau || hastau sūcīmukhā te maṇibandhanavicyutau| vyāvṛttiparivṛttibhyāṃ vartitau tadanantaram

238

हंसपक्षत्वमानीय कुर्यात्कमलवर्तिताम्। तथा द्रुतभ्रमौ कृत्वा रेचितौ पार्श्वयोः शनैः

haṃsapakṣatvamānīya kuryātkamalavartitām| tathā drutabhramau kṛtvā recitau pārśvayoḥ śanaiḥ

239

रेचिताविति विज्ञेयौ हस्तौ हस्तविशारदैः। इति रेचितौ। व्यावृत्तिपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ चतुरश्रवत्

recitāviti vijñeyau hastau hastaviśāradaiḥ| iti recitau| vyāvṛttiparivṛttibhyāṃ vartitau caturaśravat

240

कूर्परांसाञ्चितौ हस्तौ नीतौ च त्रिपताकताम्। शकिञ्चि आश्रस्थितावेतौ ज्ञेयावुत्तानितौ

kūrparāṃsāñcitau hastau nītau ca tripatākatām| śakiñci āśrasthitāvetau jñeyāvuttānitau

241

इत्युत्तानवञ्चितौ ।। बाहुवर्तनया कृत्वा पूर्वव्यावर्तितक्रियाम्। चतुरश्रक परिवृत्तिभ्यां चतुरश्रः कृतो यदा

ityuttānavañcitau || bāhuvartanayā kṛtvā pūrvavyāvartitakriyām| caturaśraka parivṛttibhyāṃ caturaśraḥ kṛto yadā

242

वामहस्तस्तदितरः कृत्वादेष्वितरेचितः करः। अर्धरेचितसंज्ञौ तौ विज्ञातव्यौ तदा वुधैः

vāmahastastaditaraḥ kṛtvādeṣvitarecitaḥ karaḥ| ardharecitasaṃjñau tau vijñātavyau tadā vudhaiḥ

243

इत्यर्धरेचितौ। बाहुवर्तनया बाहुशीर्षाद्व्यावर्तनेन वा। करणेन विनिष्क्रान्तौ मितं वाभ्यर्णमागतौ

ityardharecitau| bāhuvartanayā bāhuśīrṣādvyāvartanena vā| karaṇena viniṣkrāntau mitaṃ vābhyarṇamāgatau

244

पतकावेव निर्दिष्टौ पल्लवौ नामतः करौ। इति पल्लवौ ।। उद्वेष्टितवर्तनया गत्या वस्रंत्रास्रया स्थितौ मूर्ध्नः। पार्श्वद्वितये पल्लवसंस्थनौ केशबन्धाख्यौ

patakāveva nirdiṣṭau pallavau nāmataḥ karau| iti pallavau || udveṣṭitavartanayā gatyā vasraṃtrāsrayā sthitau mūrdhnaḥ| pārśvadvitaye pallavasaṃsthanau keśabandhākhyau

245

इति केशबन्धौ ।। अभिमुखमुभौ निविष्टौ भुविष्टिर्तवर्तनक्रमादसौ। पल्लवहस्तौ पार्श्वद्वितये स्यातां लतासंज्ञौ

iti keśabandhau || abhimukhamubhau niviṣṭau bhuviṣṭirtavartanakramādasau| pallavahastau pārśvadvitaye syātāṃ latāsaṃjñau

246

इति लताहस्तौ ।। व्यावर्तितकरणाभ्यां दक्षिणो लताहस्तः। उन्नतविलोलितः स्यात्त्रिपताको वामहस्तस्तु

iti latāhastau || vyāvartitakaraṇābhyāṃ dakṣiṇo latāhastaḥ| unnatavilolitaḥ syāttripatāko vāmahastastu

247

इति करिहस्तः ।। उद्वेष्टितपरिवर्तनया त्रिपताकावभिमुखौ यदा घटितौ। करिहस्तसन्निविष्टौ करौ तदा पक्षवञ्चितकौ

iti karihastaḥ || udveṣṭitaparivartanayā tripatākāvabhimukhau yadā ghaṭitau| karihastasanniviṣṭau karau tadā pakṣavañcitakau

248

इति पक्षवञ्चितकौ ।। तावेव त्रिपताकौ हस्तौ कटिशीर्षासन्निविष्टाग्रौ। विपरावृत्तिविधानात् पक्षप्रच्योतकौ नाम्ना

iti pakṣavañcitakau || tāveva tripatākau hastau kaṭiśīrṣāsanniviṣṭāgrau| viparāvṛttividhānāt pakṣapracyotakau nāmnā

249

इति पक्षप्रच्योतकौ ।। त्रिप शाखौ हस्तावधोमुखा हि तद् विज्ञेयौ गरुडपक्षाख्यौ। इति गरुडपक्षकौ ।। आवर्तितपरिवर्तितकरणकृतौ हंसपक्षकौ गम्

iti pakṣapracyotakau || tripa śākhau hastāvadhomukhā hi tad vijñeyau garuḍapakṣākhyau| iti garuḍapakṣakau || āvartitaparivartitakaraṇakṛtau haṃsapakṣakau gam

250

पक्षतिरूपत्वमानान्तौ प्रसृतौ च यदा भवेत् उपक्षौ। व्यावर्तितपरिवर्तितयोगौ यदि मण्डलाकृती स्याताम्

pakṣatirūpatvamānāntau prasṛtau ca yadā bhavet upakṣau| vyāvartitaparivartitayogau yadi maṇḍalākṛtī syātām

251

ऊर्ध्ववर्तितादघवदा स्मृतावूर्ध्वमण्डलिनौ। तथोर्ध्वमण्डलिसंज्ञौ वावर्तितं विधाया परिवर्तितकरणतारौ

ūrdhvavartitādaghavadā smṛtāvūrdhvamaṇḍalinau| tathordhvamaṇḍalisaṃjñau vāvartitaṃ vidhāyā parivartitakaraṇatārau

252

इति पार्श्वमण्डलिनौ ।। उद्वेष्टितौ यदैक एव भ्रमित उरसः स्थाने तौ द्वावपि स्याताम्। नियतमुरोमण्डलिनौ विज्ञातव्यौ तदा तज्ज्ञैः

iti pārśvamaṇḍalinau || udveṣṭitau yadaika eva bhramita urasaḥ sthāne tau dvāvapi syātām| niyatamuromaṇḍalinau vijñātavyau tadā tajjñaiḥ

253

इत्युरोमण्डलिनौ ।। --- पल्लवो हस्तस्तथारालाह्वा वापरा। व्यावर्तनाकृतश्चैकस्तयोरन्योपवेष्टनात्

ityuromaṇḍalinau || --- pallavo hastastathārālāhvā vāparā| vyāvartanākṛtaścaikastayoranyopaveṣṭanāt

254

उरोर्धयोगात्पार्श्वार्धयोगाच्च क्रमशः स्थितौ। एतौ विद्वान् विजानीयादुरःपार्श्वार्धमण्डलौ

urordhayogātpārśvārdhayogācca kramaśaḥ sthitau| etau vidvān vijānīyāduraḥpārśvārdhamaṇḍalau