11. Chapter 11

।। सौन्दरनन्द महाकाव्ये "स्वर्गदर्शन" नाम दशम सर्ग समाप्त । एकादशः सर्गः स्वर्ग की हीनता ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः । बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः ॥ ११.१ ॥

// saundarananda mahākāvye "svargadarśana" nāma daśama sarga samāpta / ekādaśaḥ sargaḥ svarga kī hīnatā tatastā yoṣito dṛṣṭvā nando nandanacāriṇīḥ / babandha niyamastambhe durdamaṃ capalaṃ manaḥ (11.1)

।। सो ऽनिष्टनैष्क्रम्यरसो म्लानतामरसोपमः । चचार विरसो धर्मं निवेश्याप्सरसो हृदि ॥ ११.२ ॥

// so 'niṣṭanaiṣkramyaraso mlānatāmarasopamaḥ / cacāra viraso dharmaṃ niveśyāpsaraso hṛdi (11.2)

।। तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः । इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥ ११.३ ॥

// tathā lolendriyo bhūtvā dayitendriyagocaraḥ / indriyārthavaśādeva babhūva niyatendriyaḥ (11.3)

।। कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः । परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्यें चचार सः ॥ ११.४ ॥

// kāmacaryāsu kuśalo bhikṣucaryāsu viklavaḥ / paramācāryaviṣṭabdho brahmacaryeṃ cacāra saḥ (11.4)

।। संवृतेन च शान्तेन तीव्रेण मदनेन च । जलाग्नेरिव संसर्गाच्छशाम च शुशोष च ॥ ११.५ ॥

// saṃvṛtena ca śāntena tīvreṇa madanena ca / jalāgneriva saṃsargācchaśāma ca śuśoṣa ca (11.5)

।। स्वभावदर्शनीयो ऽपि वैरूप्यमगमत् परम् । चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च ॥ ११.६ ॥

// svabhāvadarśanīyo 'pi vairūpyamagamat param / cintayāpsarasāṃ caiva niyamenāyatena ca (11.6)

।। प्रस्तावेष्वपि भार्यायां प्रियभार्यस्तथापि सः । वीतराग इवातस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे ॥ ११.७ ॥

// prastāveṣvapi bhāryāyāṃ priyabhāryastathāpi saḥ / vītarāga ivātasthau na jaharṣa na cukṣubhe (11.7)

।। तं व्यवस्थितमाज्ञाय भार्यारागात् पराङ्मुखम् । अभिगम्याब्रवीन्नन्दमानन्दः प्रणयादिदम् ॥ ११.८ ॥

// taṃ vyavasthitamājñāya bhāryārāgāt parāṅmukham / abhigamyābravīnnandamānandaḥ praṇayādidam (11.8)

।। अहो सदृशमारब्धं श्रुतमस्याभिजनस्य च । निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः ॥ ११.९ ॥

// aho sadṛśamārabdhaṃ śrutamasyābhijanasya ca / nigṛhītendriyaḥ svastho niyame yadi saṃsthitaḥ (11.9)

।। अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः । यदियं संविदुत्पन्ना नेयमल्पेन हेतुना ॥ ११.१० ॥

// abhiṣvaktasya kāmeṣu rāgiṇo viṣayātmanaḥ / yadiyaṃ saṃvidutpannā neyamalpena hetunā (11.10)

।। व्याधिरल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते । प्रबलः प्रबलैरेव यत्नैर्नश्यति वा न वा ॥ ११.११ ॥

// vyādhiralpena yatnena mṛduḥ pratinivāryate / prabalaḥ prabalaireva yatnairnaśyati vā na vā (11.11)

।। दुर्हरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् । विनिवृत्तो यदि [च] ते सर्वथा धृतिमानसि ॥ ११.१२ ॥

// durharo mānaso vyādhirbalavāṃśca tavābhavat / vinivṛtto yadi [ca] te sarvathā dhṛtimānasi (11.12)

।। दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवम् । अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्यं च रागिणा ॥ ११.१३ ॥

// duṣkaraṃ sādhvanāryeṇa māninā caiva mārdavam / atisargaśca lubdhena brahmacaryaṃ ca rāgiṇā (11.13)

।। एकस्तु मम संदेहस्तवास्यां नियमे धृतौ । अत्रानुनयमिच्छामि वक्तव्यं यदि मन्यसे ॥ ११.१४ ॥

// ekastu mama saṃdehastavāsyāṃ niyame dhṛtau / atrānunayamicchāmi vaktavyaṃ yadi manyase (11.14)

।। आर्जवाभिहितं वाक्यं न च मन्तव्यमन्यथा । रूक्षमप्याशये शुद्धे रुक्षतो नैति सज्जनः ॥ ११.१५ ॥

// ārjavābhihitaṃ vākyaṃ na ca mantavyamanyathā / rūkṣamapyāśaye śuddhe rukṣato naiti sajjanaḥ (11.15)

।। अप्रियं हि हितं स्निग्धमस्निग्धमहितं प्रियम् । दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यमिवौषधम् ॥ ११.१६ ॥

// apriyaṃ hi hitaṃ snigdhamasnigdhamahitaṃ priyam / durlabhaṃ tu priyahitaṃ svādu pathyamivauṣadham (11.16)

।। विश्वासश्चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः । मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सताम् ॥ ११.१७ ॥

// viśvāsaścārthacaryā ca sāmānyaṃ sukhaduḥkhayoḥ / marṣaṇaṃ praṇayaścaiva mitravṛttiriyaṃ satām (11.17)

।। तदिदं त्वां विवक्षामि प्रणयान्न जिघांसया । त्वच्छ्रेयो हि विवक्षा मे यतो नार्हाम्युपेक्षितुम् ॥ ११.१८ ॥

// tadidaṃ tvāṃ vivakṣāmi praṇayānna jighāṃsayā / tvacchreyo hi vivakṣā me yato nārhāmyupekṣitum (11.18)

।। अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यभिधीयसे । किमिदं भूतमाहोस्वित् परिहासो ऽयमीदृशः ॥ ११.१९ ॥

// apsarobhṛtako dharmaṃ carasītyabhidhīyase / kimidaṃ bhūtamāhosvit parihāso 'yamīdṛśaḥ (11.19)

।। यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र यदौषधम् । औद्धत्यमथ वक्तृणामभिधास्यामि तद्रजः ॥ ११.२० ॥

// yadi tāvadidaṃ satyaṃ vakṣyāmyatra yadauṣadham / auddhatyamatha vaktṛṇāmabhidhāsyāmi tadrajaḥ (11.20)

।। श्लक्ष्णपूर्वमथो तेन हृदि सो ऽभिहतस्तदा । ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास किञ्चिच्चावाङ्मुखो ऽभवत् ॥ ११.२१ ॥

// ślakṣṇapūrvamatho tena hṛdi so 'bhihatastadā / dhyātvā dīrghaṃ niśaśvāsa kiñciccāvāṅmukho 'bhavat (11.21)

।। ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकम् । बभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियम् ॥ ११.२२ ॥

// tatastasyeṅgitaṃ jñātvā manaḥsaṃkalpasūcakam / babhāṣe vākyamānando madhurodarkamapriyam (11.22)

।। आकारेणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनम् । यज्ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्यं कारुण्यमेव च ॥ ११.२३ ॥

// ākāreṇāvagacchāmi tava dharmaprayojanam / yajjñātvā tvayi jātaṃ me hāsyaṃ kāruṇyameva ca (11.23)

।। यथासनार्थं स्कन्धेन कश्चिद् गुर्वीं शिलां वहेत् । तद्वत्त्वमपि कामार्थं नियमं वोढुमुद्यतः ॥ ११.२४ ॥

// yathāsanārthaṃ skandhena kaścid gurvīṃ śilāṃ vahet / tadvattvamapi kāmārthaṃ niyamaṃ voḍhumudyataḥ (11.24)

।। तिताडयिषया दृप्तो यथा मेषो ऽपर्सति । तद्वदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव ॥ ११.२५ ॥

// titāḍayiṣayā dṛpto yathā meṣo 'parsati / tadvadabrahmacaryāya brahmacaryamidaṃ tava (11.25)

।। चिक्रीषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया । धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये ॥ ११.२६ ॥

// cikrīṣanti yathā paṇyaṃ vaṇijo lābhalipsayā / dharmacaryā tava tathā paṇyabhūtā na śāntaye (11.26)

।। यथा फलविशेषार्थ बीजं वपति कार्षकः । तद्वद् विषयकार्पण्याद् विषयांस्त्यक्तवानसि ॥ ११.२७ ॥

// yathā phalaviśeṣārtha bījaṃ vapati kārṣakaḥ / tadvad viṣayakārpaṇyād viṣayāṃstyaktavānasi (11.27)

।। आकाङ्क्षेच्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया । दुःखमन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृष्णया ॥ ११.२८ ॥

// ākāṅkṣecca yathā rogaṃ pratīkārasukhepsayā / duḥkhamanvicchati bhavāṃstathā viṣayatṛṣṇayā (11.28)

।। यथा पश्यति मध्वेव न प्रपातमवेक्षते । पश्यस्यप्सरसस्तद्वद् भ्रंशमन्ते न पश्यसि ॥ ११.२९ ॥

// yathā paśyati madhveva na prapātamavekṣate / paśyasyapsarasastadvad bhraṃśamante na paśyasi (11.29)

।। हृदि कामाग्निना दीप्ते कायेन वहतो व्रतम् । किमिदं ब्रह्मचर्यं ते मनसाब्रह्मचारिणः ॥ ११.३० ॥

// hṛdi kāmāgninā dīpte kāyena vahato vratam / kimidaṃ brahmacaryaṃ te manasābrahmacāriṇaḥ (11.30)

।। संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया । प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा ॥ ११.३१ ॥

// saṃsāre vartamānena yadā cāpsarasastvayā / prāptāstyaktāśca śataśastābhyaḥ kimiti te spṛhā (11.31)

।। तृप्तिर्नास्तीन्धनैरग्नेर्नाम्भसा लवणाम्भसः । नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात् कामा न तृष्तये ॥ ११.३२ ॥

// tṛptirnāstīndhanairagnernāmbhasā lavaṇāmbhasaḥ / nāpi kāmaiḥ satṛṣṇasya tasmāt kāmā na tṛṣtaye (11.32)

।। अतृप्तौ स कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखम् । असुखे च कुतः प्रीतिरप्रीतौ च कुतो रतिः ॥ ११.३३ ॥

// atṛptau sa kutaḥ śāntiraśāntau ca kutaḥ sukham / asukhe ca kutaḥ prītiraprītau ca kuto ratiḥ (11.33)

।। रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः । प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः ॥ ११.३४ ॥

// riraṃsā yadi te tasmādadhyātme dhīyatāṃ manaḥ / praśāntā cānavadyā ca nāstyadhyātmasamā ratiḥ (11.34)

।। न तत्र कार्यं तूर्यैस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषणैः । एकस्त्वं [यत्र]तत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे ॥ ११.३५ ॥

// na tatra kāryaṃ tūryaiste na strībhirna vibhūṣaṇaiḥ / ekastvaṃ [yatra]tatrasthastayā ratyābhiraṃsyase (11.35)

।। मानसं बलवद् दुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति । तं तर्षं छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च ॥ ११.३६ ॥

// mānasaṃ balavad duḥkhaṃ tarṣe tiṣṭhati tiṣṭhati / taṃ tarṣaṃ chindhi duḥkhaṃ hi tṛṣṇā cāsti ca nāsti ca (11.36)

।। संपत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तमेव वा । कामेषु हि सतृष्णस्य न शान्तिरुपपद्यते ॥ ११.३७ ॥

// saṃpattau vā vipattau vā divā vā naktameva vā / kāmeṣu hi satṛṣṇasya na śāntirupapadyate (11.37)

।। कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्तिर्न विद्यते । वियोगान्नियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ॥ ११.३८ ॥

// kāmānāṃ prārthanā duḥkhā prāptau tṛptirna vidyate / viyogānniyataḥ śoko viyogaśca dhruvo divi (11.38)

।। कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्गे लब्ध्वापि दुर्लभम् । नृलोकं पुनरेवैति प्रवासात् स्वगृहं यथा ॥ ११.३९ ॥

// kṛtvāpi duṣkaraṃ karma svarge labdhvāpi durlabham / nṛlokaṃ punarevaiti pravāsāt svagṛhaṃ yathā (11.39)

।। यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किंचिन्न विद्यते । तिर्यक्षु पितृलोके वा नरके चोपपद्यते ॥ ११.४० ॥

// yadā bhraṣṭasya kuśalaṃ śiṣṭaṃ kiṃcinna vidyate / tiryakṣu pitṛloke vā narake copapadyate (11.40)

।। तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयानुत्तमानपि । भ्रष्टस्यार्तस्य दुःखेन किमास्वादः करोति सः ॥ ११.४१ ॥

// tasya bhuktavataḥ svarge viṣayānuttamānapi / bhraṣṭasyārtasya duḥkhena kimāsvādaḥ karoti saḥ (11.41)

।। श्येनाय प्राणिवात्सल्यात् स्वमांसान्यपि दत्तवान् । शिविः स्वर्गात् परिभ्रष्टस्तादृक् कृत्वापि दुष्करम् ॥ ११.४२ ॥

// śyenāya prāṇivātsalyāt svamāṃsānyapi dattavān / śiviḥ svargāt paribhraṣṭastādṛk kṛtvāpi duṣkaram (11.42)

।। शक्रस्यार्धासनं गत्वा पूर्वपार्थिव एंव यः । स देवत्वं गतः काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ॥ ११.४३ ॥

// śakrasyārdhāsanaṃ gatvā pūrvapārthiva eṃva yaḥ / sa devatvaṃ gataḥ kāle māndhātādhaḥ punaryayau (11.43)

।। राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि । प्राप्तः किल भुजंगत्वं नाद्यापि परिमुच्यते ॥ ११.४४ ॥

// rājyaṃ kṛtvāpi devānāṃ papāta nahuṣo bhuvi / prāptaḥ kila bhujaṃgatvaṃ nādyāpi parimucyate (11.44)

।। तथैवेलिविलो राजा राजवृत्तेन संस्कृतः । स्वर्गं गत्वा पुनर्भ्रष्टः कूर्मीभूतः किलार्णवे ॥ ११.४५ ॥

// tathaivelivilo rājā rājavṛttena saṃskṛtaḥ / svargaṃ gatvā punarbhraṣṭaḥ kūrmībhūtaḥ kilārṇave (11.45)

।। भूरिद्युम्नो ययातिश्च ते चान्ये च नृपर्षभाः । कर्मभिर्द्यामभिक्रीय तत्क्षयात् पुनरत्यजन् ॥ ११.४६ ॥

// bhūridyumno yayātiśca te cānye ca nṛparṣabhāḥ / karmabhirdyāmabhikrīya tatkṣayāt punaratyajan (11.46)

।। असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपहृतश्रियः । श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः ॥ ११.४७ ॥

// asurāḥ pūrvadevāstu surairapahṛtaśriyaḥ / śriyaṃ samanuśocantaḥ pātālaṃ śaraṇaṃ yayuḥ (11.47)

।। किं च राजर्षिभिस्तावदसुरैर्वा सुरादिभिः । महेन्द्राः शतशः पेतुर्माहात्म्यमपि न स्थिरम् ॥ ११.४८ ॥

// kiṃ ca rājarṣibhistāvadasurairvā surādibhiḥ / mahendrāḥ śataśaḥ peturmāhātmyamapi na sthiram (11.48)

।। संसदं शोभायित्वैन्द्रीमुपेन्द्रश्चेन्द्रविक्रमः । क्षीणकर्मा पपातोर्वीं मध्यादप्सरसां रसन् ॥ ११.४९ ॥

// saṃsadaṃ śobhāyitvaindrīmupendraścendravikramaḥ / kṣīṇakarmā papātorvīṃ madhyādapsarasāṃ rasan (11.49)

।। हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये । इत्यार्ता विलपन्तो ऽपि गां पतन्ति दिवौकसः ॥ ११.५० ॥

// hā caitraratha hā vāpi hā mandākini hā priye / ityārtā vilapanto 'pi gāṃ patanti divaukasaḥ (11.50)

।। तीव्रं ह्युत्पद्यते दुःखमिह तावन्मुमूर्षताम् । किं पुनः पततां स्वर्गादेवान्ते सुखसेविनाम् ॥ ११.५१ ॥

// tīvraṃ hyutpadyate duḥkhamiha tāvanmumūrṣatām / kiṃ punaḥ patatāṃ svargādevānte sukhasevinām (11.51)

।। रजो गृण्हन्ति वासांसि म्लायन्ति परमाः स्रजः । गात्रेभ्यो जायते स्वेदो रतिर्भवति नासने ॥ ११.५२ ॥

// rajo gṛṇhanti vāsāṃsi mlāyanti paramāḥ srajaḥ / gātrebhyo jāyate svedo ratirbhavati nāsane (11.52)

।। एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गाद् दिवौकसाम् । अनिष्टानीव मर्त्यानामरिष्टानि मुमूर्षताम् ॥ ११.५३ ॥

// etānyādau nimittāni cyutau svargād divaukasām / aniṣṭānīva martyānāmariṣṭāni mumūrṣatām (11.53)

।। सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपाश्नताम् । यच्च दुःखं निपततां दुःखमेव विशिष्यते ॥ ११.५४ ॥

// sukhamutpadyate yacca divi kāmānupāśnatām / yacca duḥkhaṃ nipatatāṃ duḥkhameva viśiṣyate (11.54)

।। तस्मादस्वन्तमत्राणमविश्वास्यमतर्पकम् । विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गमपवर्गे मतिं कुरु ॥ ११.५५ ॥

// tasmādasvantamatrāṇamaviśvāsyamatarpakam / vijñāya kṣayiṇaṃ svargamapavarge matiṃ kuru (11.55)

।। अशरीरं भवाग्रं हि गत्वापि मुनिरुद्रकः । कर्मणो ऽन्ते च्युतस्तस्मात् तिर्यग्योनिं प्रपत्स्यते ॥ ११.५६ ॥

// aśarīraṃ bhavāgraṃ hi gatvāpi munirudrakaḥ / karmaṇo 'nte cyutastasmāt tiryagyoniṃ prapatsyate (11.56)

।। मैत्रया सप्तवार्षिक्या ब्रह्मलोकमितो गतः । सुनेत्रः पुनरावृत्तो गर्भवासमुपेयिवान् ॥ ११.५७ ॥

// maitrayā saptavārṣikyā brahmalokamito gataḥ / sunetraḥ punarāvṛtto garbhavāsamupeyivān (11.57)

।। यदा चैश्वर्यवन्तो ऽपि क्षयिणः स्वर्गवासिनः । को नाम स्वर्गवासय क्षेष्णवे स्पृहयेद् बुधः ॥ ११.५८ ॥

// yadā caiśvaryavanto 'pi kṣayiṇaḥ svargavāsinaḥ / ko nāma svargavāsaya kṣeṣṇave spṛhayed budhaḥ (11.58)

।। सूत्रेण बद्धो हि यथा विहंगो व्यावर्तते दूरगतो ऽपि भूयः । अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धो गतो ऽपि दूरं पुनरेति लोकः ॥ ११.५९ ॥

// sūtreṇa baddho hi yathā vihaṃgo vyāvartate dūragato 'pi bhūyaḥ / ajñānasūtreṇa tathāvabaddho gato 'pi dūraṃ punareti lokaḥ (11.59)

।। कृत्वा कालविलक्षणं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद् भुक्त्वा वेश्मसुखान्यतीत्य समयं भूयो विशेद् वन्धनं । तद्वद् द्यां प्रतिभूवदात्मनियमैर्ध्यानादिभिः प्राप्तवान् काले कर्मसु तेषु भुक्तविषयेष्वाकृषते गां पुनः ॥ ११.६० ॥

// kṛtvā kālavilakṣaṇaṃ pratibhuvā mukto yathā bandhanād bhuktvā veśmasukhānyatītya samayaṃ bhūyo viśed vandhanaṃ / tadvad dyāṃ pratibhūvadātmaniyamairdhyānādibhiḥ prāptavān kāle karmasu teṣu bhuktaviṣayeṣvākṛṣate gāṃ punaḥ (11.60)

।। अन्तर्जालगताः प्रमत्तमनसो मीनास्तडागे यथा जानन्ति व्यसनं न रोधजनितं स्वस्थाश्चरन्त्यम्भसि । अन्तर्लोकगताः कृतार्थमतयस्तद्वद्दिवि ध्यायिनो मन्यन्ते शिवमच्युतं ध्रुवमिति स्वं स्थानमावर्तकम् ॥ ११.६१ ॥

// antarjālagatāḥ pramattamanaso mīnāstaḍāge yathā jānanti vyasanaṃ na rodhajanitaṃ svasthāścarantyambhasi / antarlokagatāḥ kṛtārthamatayastadvaddivi dhyāyino manyante śivamacyutaṃ dhruvamiti svaṃ sthānamāvartakam (11.61)

।। तज्जन्मव्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं संसारे भ्राम्यमाणं दिवि नृषु नरके तिर्यक्पितृषु च । यत्त्राणं निर्भयं यच्छिवममरजरं निःशोकममृतं तद्धेतोर्ब्रह्मचर्यं चर जहि हि चलं स्वर्गं प्रति रुचिम् ॥ ११.६२ ॥

// tajjanmavyādhimṛtyuvyasanaparigataṃ matvā jagadidaṃ saṃsāre bhrāmyamāṇaṃ divi nṛṣu narake tiryakpitṛṣu ca / yattrāṇaṃ nirbhayaṃ yacchivamamarajaraṃ niḥśokamamṛtaṃ taddhetorbrahmacaryaṃ cara jahi hi calaṃ svargaṃ prati rucim (11.62)