12. Chapter 12

।। सौन्दरनन्द महाकाव्ये "स्वर्ग की हीनता" नाम एकादश सर्ग समाप्त ।। द्वादशः सर्गः विवेक अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यथ चोदितः । आनन्देन तदा नन्दः परं व्रीडमुपागमत् ॥ १२.१ ॥

// saundarananda mahākāvye "svarga kī hīnatā" nāma ekādaśa sarga samāpta // dvādaśaḥ sargaḥ viveka apsarobhṛtako dharmaṃ carasītyatha coditaḥ / ānandena tadā nandaḥ paraṃ vrīḍamupāgamat (12.1)

।। तस्य व्रीडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् । अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः ॥ १२.२ ॥

// tasya vrīḍena mahatā pramodo hṛdi nābhavat / aprāmodyena vimukhaṃ nāvatasthe vrate manaḥ (12.2)

।। कामरागप्रधानो ऽपि परिहाससमो ऽपि सन् । परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः ॥ १२.३ ॥

// kāmarāgapradhāno 'pi parihāsasamo 'pi san / paripākagate hetau na sa tanmamṛṣe vacaḥ (12.3)

।। अपरीक्षकभावाच्च पूर्वं मत्वा दिवं ध्रुवम् । तस्मात् क्षेष्णुं परिश्रुत्य भृशं संवेगमेयिवान् ॥ १२.४ ॥

// aparīkṣakabhāvācca pūrvaṃ matvā divaṃ dhruvam / tasmāt kṣeṣṇuṃ pariśrutya bhṛśaṃ saṃvegameyivān (12.4)

।। तस्य स्वर्गान्निववृते संकल्पाश्वो मनोरथः । महारथ इवोन्मार्गादप्रमत्तस्य सारथेः ॥ १२.५ ॥

// tasya svargānnivavṛte saṃkalpāśvo manorathaḥ / mahāratha ivonmārgādapramattasya sāratheḥ (12.5)

।। स्वर्गतर्षान्निवृत्तश्च सद्यः स्वस्थ इवाभवत् । मृष्टादपथ्याद् विरतो जिजीविषुरिवातुरः ॥ १२.६ ॥

// svargatarṣānnivṛttaśca sadyaḥ svastha ivābhavat / mṛṣṭādapathyād virato jijīviṣurivāturaḥ (12.6)

।। विसस्मार प्रियां भार्यामप्सरोदर्शनाद् यथा । तथानित्यतयोद्विग्नस्तत्याजाप्सरसो ऽपि सः ॥ १२.७ ॥

// visasmāra priyāṃ bhāryāmapsarodarśanād yathā / tathānityatayodvignastatyājāpsaraso 'pi saḥ (12.7)

।। महतामपि भूतानामावृत्तिरिति चिन्तयन् । संवेगाच्च सरागो ऽपि वीतराग इवाभवत् ॥ १२.८ ॥

// mahatāmapi bhūtānāmāvṛttiriti cintayan / saṃvegācca sarāgo 'pi vītarāga ivābhavat (12.8)

।। बभूव स हि संवेगः श्रेयसस्तस्य वृद्धये । धातुरेधिरिवाख्याते पठितो ऽक्षरचिन्तकैः ॥ १२.९ ॥

// babhūva sa hi saṃvegaḥ śreyasastasya vṛddhaye / dhāturedhirivākhyāte paṭhito 'kṣaracintakaiḥ (12.9)

।। न तु कामान्मनस्तस्य केनचिज्जगृहे धृतिः । त्रिषु कालेषु सर्वेषु निपातो ऽस्तिरिव स्मृतः ॥ १२.१० ॥

// na tu kāmānmanastasya kenacijjagṛhe dhṛtiḥ / triṣu kāleṣu sarveṣu nipāto 'stiriva smṛtaḥ (12.10)

।। खेलगामी महाबाहुर्गजेन्द्र इव निर्मदः । सो ऽभ्यगच्छद् गुरुं काले विवक्षुर्भावमात्मनः ॥ १२.११ ॥

// khelagāmī mahābāhurgajendra iva nirmadaḥ / so 'bhyagacchad guruṃ kāle vivakṣurbhāvamātmanaḥ (12.11)

।। प्रणम्य च गुरौ मुर्ध्ना बाष्पव्याकुललोचनः । कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥ १२.१२ ॥

// praṇamya ca gurau murdhnā bāṣpavyākulalocanaḥ / kṛtvāñjalimuvācedaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ (12.12)

।। अप्सरः प्राप्तये यन्मे भगवन् प्रतिभूरसि । नाप्सरोभिर्ममार्थो ऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहम् ॥ १२.१३ ॥

// apsaraḥ prāptaye yanme bhagavan pratibhūrasi / nāpsarobhirmamārtho 'sti pratibhūtvaṃ tyajāmyaham (12.13)

।। श्रुत्वा ह्यावर्तकं स्वर्गं संसारस्थ च चित्रताम् । न मर्त्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते ॥ १२.१४ ॥

// śrutvā hyāvartakaṃ svargaṃ saṃsārastha ca citratām / na martyeṣu na deveṣu pravṛttirmama rocate (12.14)

।। यदि प्राप्य दिवं यत्नान्नियमेन दमेन च । अवितृप्ताः पतन्त्यन्ते स्वर्गाय त्यागिने नमः ॥ १२.१५ ॥

// yadi prāpya divaṃ yatnānniyamena damena ca / avitṛptāḥ patantyante svargāya tyāgine namaḥ (12.15)

।। अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरम् । सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे ॥ १२.१६ ॥

// ataśca nikhilaṃ lokaṃ viditvā sacarācaram / sarvaduḥkhakṣayakare tvaddharme parame rame (12.16)

।। तस्माद् व्याससमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । यच्छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदम् ॥ १२.१७ ॥

// tasmād vyāsasamāsābhyāṃ tanme vyākhyātumarhasi / yacchrutvā śṛṇvatāṃ śreṣṭha paramaṃ prāpnuyāṃ padam (12.17)

।। ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणिन्द्रियाणि च । श्रेयश्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः ॥ १२.१८ ॥

// tatastasyāśayaṃ jñātvā vipakṣāṇindriyāṇi ca / śreyaścaivāmukhībhūtaṃ nijagāda tathāgataḥ (12.18)

।। अहो प्रत्यवमर्शो ऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः । अरण्यां मथ्यमानायामग्नेर्धूम इवोत्थितः ॥ १२.१९ ॥

// aho pratyavamarśo 'yaṃ śreyasaste purojavaḥ / araṇyāṃ mathyamānāyāmagnerdhūma ivotthitaḥ (12.19)

।। चिरमुन्मार्गविहृतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः । अवतीर्णो ऽसि पन्थानं दिष्ट्या दृष्ट्यविमूढया ॥ १२.२० ॥

// ciramunmārgavihṛto lolairindriyavājibhiḥ / avatīrṇo 'si panthānaṃ diṣṭyā dṛṣṭyavimūḍhayā (12.20)

।। अद्य ते सफलं जन्म लाभो ऽद्य सुमहांस्तव । यस्य कामरसज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः ॥ १२.२१ ॥

// adya te saphalaṃ janma lābho 'dya sumahāṃstava / yasya kāmarasajñasya naiṣkramyāyotsukaṃ manaḥ (12.21)

।। लोके ऽस्मिन्नालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः । व्यथन्ते ह्यपुनर्भावात् प्रपातादिव बालिशाः ॥ १२.२२ ॥

// loke 'sminnālayārāme nivṛttau durlabhā ratiḥ / vyathante hyapunarbhāvāt prapātādiva bāliśāḥ (12.22)

।। दुःखं न स्यात् सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः । अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ॥ १२.२३ ॥

// duḥkhaṃ na syāt sukhaṃ me syāditi prayatate janaḥ / atyantaduḥkhoparamaṃ sukhaṃ tacca na budhyate (12.23)

।। अरिभूतेष्वनित्येषु सततं दुःखहेतुषु । कामादिषु जगत् सक्तं न वेत्ति सुखमव्ययम् ॥ १२.२४ ॥

// aribhūteṣvanityeṣu satataṃ duḥkhahetuṣu / kāmādiṣu jagat saktaṃ na vetti sukhamavyayam (12.24)

।। सर्वदुःखापहं तत्तु हस्तस्थममृतं तव । विषं पीत्वा यदगदं समये पातुमिच्छसि ॥ १२.२५ ॥

// sarvaduḥkhāpahaṃ tattu hastasthamamṛtaṃ tava / viṣaṃ pītvā yadagadaṃ samaye pātumicchasi (12.25)

।। अनर्हसंसारभयं मानार्हं ते चिकीर्षितम् । रागाग्निस्तादृशो यस्य धर्मोन्मुख पराङ्मुखः ॥ १२.२६ ॥

// anarhasaṃsārabhayaṃ mānārhaṃ te cikīrṣitam / rāgāgnistādṛśo yasya dharmonmukha parāṅmukhaḥ (12.26)

।। रागोद्दामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः । सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना ॥ १२.२७ ॥

// rāgoddāmena manasā sarvathā duṣkarā dhṛtiḥ / sadoṣaṃ salilaṃ dṛṣṭvā pathineva pipāsunā (12.27)

।। ईदृशी नाम बुद्धिस्ते विरुद्धा रजसाभवत् । रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा ॥ १२.२८ ॥

// īdṛśī nāma buddhiste viruddhā rajasābhavat / rajasā caṇḍavātena vivasvata iva prabhā (12.28)

।। सा जिघांसुस्तमो हार्दं या संप्रति विजृम्भते । तमो नैशं प्रभा सौरी विनिर्गीर्णेव मेरुणा ॥ १२.२९ ॥

// sā jighāṃsustamo hārdaṃ yā saṃprati vijṛmbhate / tamo naiśaṃ prabhā saurī vinirgīrṇeva meruṇā (12.29)

।। युक्तरूपमिदं चैव शुद्धसत्त्वस्य चेतसः । यत्ते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रद्दधानता ॥ १२.३० ॥

// yuktarūpamidaṃ caiva śuddhasattvasya cetasaḥ / yatte syānnaiṣṭhike sūkṣme śreyasi śraddadhānatā (12.30)

।। धर्मच्छन्दमिमं तस्माद्विवर्धयितुमर्हसि । सर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥ १२.३१ ॥

// dharmacchandamimaṃ tasmādvivardhayitumarhasi / sarvadharmā hi dharmajña niyamācchandahetavaḥ (12.31)

।। सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते । शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः ॥ १२.३२ ॥

// satyāṃ gamanabuddhau hi gamanāya pravartate / śayyābuddhau ca śayanaṃ sthānabuddhau tathā sthitiḥ (12.32)

।। अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा । अर्थिंत्वे सति यत्नेन तदा खनति गामिमाम् ॥ १२.३३ ॥

// antarbhūmigataṃ hyambhaḥ śraddadhāti naro yadā / arthiṃtve sati yatnena tadā khanati gāmimām (12.33)

।। नार्थी यद्यग्निना वा स्याच्छ्रद्दध्यात्तं न वारणौ । मथ्नीयान्नारणिं कश्चित्तभआवे सति मथ्यते ॥ १२.३४ ॥

// nārthī yadyagninā vā syācchraddadhyāttaṃ na vāraṇau / mathnīyānnāraṇiṃ kaścittabhaāve sati mathyate (12.34)

।। सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात् कार्षकः क्षितौ । अर्थी सस्येन वा न स्याद् बीजानि न वपेद् भुवि ॥ १२.३५ ॥

// sasyotpattiṃ yadi na vā śraddadhyāt kārṣakaḥ kṣitau / arthī sasyena vā na syād bījāni na vaped bhuvi (12.35)

।। अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेषतः । यस्माद् गृण्हाति सद्धर्मं दायं हस्त यतो यथाः ॥ १२.३६ ॥

// ataśca hasta ityuktā mayā śraddhā viśeṣataḥ / yasmād gṛṇhāti saddharmaṃ dāyaṃ hasta yato yathāḥ (12.36)

।। प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वाद् बलमित्यतः । गुणदारिद्रयशमनाद् धनमित्यभिवर्णिता ॥ १२.३७ ॥

// prādhānyādindriyamiti sthiratvād balamityataḥ / guṇadāridrayaśamanād dhanamityabhivarṇitā (12.37)

।। रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेत्युदाहृता । लोके ऽस्मिन् दुर्लभत्वाच्च रत्नमित्यभिभाषिता ॥ १२.३८ ॥

// rakṣaṇārthena dharmasya tatheṣīketyudāhṛtā / loke 'smin durlabhatvācca ratnamityabhibhāṣitā (12.38)

।। पुनश्च बीजमित्युक्ता निमित्तं श्रेयसो यदा । पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः ॥ १२.३९ ॥

// punaśca bījamityuktā nimittaṃ śreyaso yadā / pāvanārthena pāpasya nadītyabhihitā punaḥ (12.39)

।। यस्माद्धर्मस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमम् । मयोक्ता कार्यतस्तस्मात्तत्र तत्र तथा तथा ॥ १२.४० ॥

// yasmāddharmasya cotpattau śraddhā kāraṇamuttamam / mayoktā kāryatastasmāttatra tatra tathā tathā (12.40)

।। श्रद्धाङ्कुरमिमं तस्मात् संवर्धयितुमर्हसि । तद्वृद्धौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः ॥ १२.४१ ॥

// śraddhāṅkuramimaṃ tasmāt saṃvardhayitumarhasi / tadvṛddhau vardhate dharmo mūlavṛddhau yathā drumaḥ (12.41)

।। व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः । तस्य पारिप्लवा श्रद्धा न हिं कृत्याय वर्तते ॥ १२.४२ ॥

// vyākulaṃ darśanaṃ yasya durbalo yasya niścayaḥ / tasya pāriplavā śraddhā na hiṃ kṛtyāya vartate (12.42)

।। यावत्तत्त्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा । दृष्टे तत्त्वे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धावृक्षो भवति सफलश्चाश्रयश्च ॥ १२.४३ ॥

// yāvattattvaṃ na bhavati hi dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā tāvacchraddhā na bhavati balasthā sthirā vā / dṛṣṭe tattve niyamaparibhūtendriyasya śraddhāvṛkṣo bhavati saphalaścāśrayaśca (12.43)