13. Chapter 13

।। सौन्दरनन्द महाकाव्य में "विवेक" नामक द्वादश सर्ग समाप्त । त्रयोदशः सर्गः शील एवं इन्द्रियसंयम अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा । परिषिक्तो ऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा ॥ १३.१ ॥

// saundarananda mahākāvya meṃ "viveka" nāmaka dvādaśa sarga samāpta / trayodaśaḥ sargaḥ śīla evaṃ indriyasaṃyama atha saṃrādhito nandaḥ śraddhāṃ prati maharṣiṇā / pariṣikto 'mṛteneva yuyuje parayā mudā (13.1)

।। कृतार्थमिव तं मेने संबुद्धः श्रद्धया तया । मेने प्राप्तमिव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः ॥ १३.२ ॥

// kṛtārthamiva taṃ mene saṃbuddhaḥ śraddhayā tayā / mene prāptamiva śreyaḥ sa ca buddhena saṃskṛtaḥ (13.2)

।। श्लक्ष्णेन वचसा कांश्चित् कांश्चित् परुषया गिरा । कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः ॥ १३.३ ॥

// ślakṣṇena vacasā kāṃścit kāṃścit paruṣayā girā / kāṃścidābhyāmupāyābhyāṃ sa vininye vināyakaḥ (13.3)

।। पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि । स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लिप्यते ॥ १३.४ ॥

// pāṃsubhyaḥ kāñcanaṃ jātaṃ viśuddhaṃ nirmalaṃ śuci / sthitaṃ pāṃsuṣvapi yathā pāṃsudoṣairna lipyate (13.4)

।। पद्मपर्णं यथा चैव जले जातं जले स्थितम् । उपरिष्टादधस्ताद्वा न जलेनोपलिप्यते ॥ १३.५ ॥

// padmaparṇaṃ yathā caiva jale jātaṃ jale sthitam / upariṣṭādadhastādvā na jalenopalipyate (13.5)

।। तद्वल्लोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् । कृतित्वान्निर्मलत्वाच्च लोकधर्मैर्न लिप्यते ॥ १३.६ ॥

// tadvalloke munirjāto lokasyānugrahaṃ caran / kṛtitvānnirmalatvācca lokadharmairna lipyate (13.6)

।। श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च ध्यानमेव च । मन्तुकाले चिकित्सार्थं चक्रे नात्मानुवृत्तये ॥ १३.७ ॥

// śleṣaṃ tyāgaṃ priyaṃ rūkṣaṃ kathāṃ ca dhyānameva ca / mantukāle cikitsārthaṃ cakre nātmānuvṛttaye (13.7)

।। अतश्च सन्दधे कायं महाकरुणया तया । मोचयेयं कथं दुःखात् सत्त्वानीत्यनुकम्पकः ॥ १३.८ ॥

// ataśca sandadhe kāyaṃ mahākaruṇayā tayā / mocayeyaṃ kathaṃ duḥkhāt sattvānītyanukampakaḥ (13.8)

।। अथ संहर्षणान्नन्दं विदित्वा भाजनीकृतम् । अब्रवीद् ब्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमम् ॥ १३.९ ॥

// atha saṃharṣaṇānnandaṃ viditvā bhājanīkṛtam / abravīd bruvatāṃ śreṣṭhaḥ kramajñaḥ śreyasāṃ kramam (13.9)

।। अतः प्रभृति भूयस्त्वं श्रेद्धेन्द्रियपुरःसरः । अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रक्षितुमर्हसि ॥ १३.१० ॥

// ataḥ prabhṛti bhūyastvaṃ średdhendriyapuraḥsaraḥ / amṛtasyāptaye saumya vṛttaṃ rakṣitumarhasi (13.10)

।। प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा । उत्तानो विवृतो गुप्तो ऽनवच्छिद्रस्तथा कुरु ॥ १३.११ ॥

// prayogaḥ kāyavacasoḥ śuddho bhavati te yathā / uttāno vivṛto gupto 'navacchidrastathā kuru (13.11)

।। उत्तानो भावकरणाद् विवृतश्चाप्यगूहनात् । गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ॥ १३.१२ ॥

// uttāno bhāvakaraṇād vivṛtaścāpyagūhanāt / gupto rakṣaṇatātparyādacchidraścānavadyataḥ (13.12)

।। शरीरवचसोः शुद्धौ सप्तांगे चापि कर्मणि । आजीवसमुदाचारं शौचात् संस्कर्तुमर्हसि ॥ १३.१३ ॥

// śarīravacasoḥ śuddhau saptāṃge cāpi karmaṇi / ājīvasamudācāraṃ śaucāt saṃskartumarhasi (13.13)

।। दोषाणां कुहनादीनां पञ्चानामनिषेवणात् । त्यागाच्च ज्योतिषादीनां चतुर्णां वृत्तिघातिनाम् ॥ १३.१४ ॥

// doṣāṇāṃ kuhanādīnāṃ pañcānāmaniṣevaṇāt / tyāgācca jyotiṣādīnāṃ caturṇāṃ vṛttighātinām (13.14)

।। प्राणिधान्यधनादीनां वर्ज्यानामप्रतिग्रहात् । भैक्षाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् ॥ १३.१५ ॥

// prāṇidhānyadhanādīnāṃ varjyānāmapratigrahāt / bhaikṣāṅgānāṃ nisṛṣṭānāṃ niyatānāṃ pratigrahāt (13.15)

।। परितुष्टः शुचिर्मञ्जुश्चौक्षया जीवसंपदा । कुर्या दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ॥ १३.१६ ॥

// parituṣṭaḥ śucirmañjuścaukṣayā jīvasaṃpadā / kuryā duḥkhapratīkāraṃ yāvadeva vimuktaye (13.16)

।। कर्मणो हि यथादृष्टात् कायवाक्प्रभवादपि । आजीवः पृथगेवोक्तो दुःशोधत्वादयं मया ॥ १३.१७ ॥

// karmaṇo hi yathādṛṣṭāt kāyavākprabhavādapi / ājīvaḥ pṛthagevokto duḥśodhatvādayaṃ mayā (13.17)

।। गृहस्थेन हि दुःशोधा दृष्टिर्विविधदृष्टिना । आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्वायत्तवृत्तिना ॥ १३.१८ ॥

// gṛhasthena hi duḥśodhā dṛṣṭirvividhadṛṣṭinā / ājīvo bhikṣuṇā caiva pareṣvāyattavṛttinā (13.18)

।। एतावच्छीलमित्युक्तमाचारो ऽयं समासतः । अस्य नाशेन नैव स्यात् प्रव्रज्या न गृहस्थता ॥ १३.१९ ॥

// etāvacchīlamityuktamācāro 'yaṃ samāsataḥ / asya nāśena naiva syāt pravrajyā na gṛhasthatā (13.19)

।। तस्माच्चारित्रसम्पन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर । अणुमात्रेष्वद्येषु भयदर्शी दृढव्रतः ॥ १३.२० ॥

// tasmāccāritrasampanno brahmacaryamidaṃ cara / aṇumātreṣvadyeṣu bhayadarśī dṛḍhavrataḥ (13.20)

।। शीलमास्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः । स्थानाद्यानीव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धराम् ॥ १३.२१ ॥

// śīlamāsthāya vartante sarvā hi śreyasi kriyāḥ / sthānādyānīva kāryāṇi pratiṣṭhāya vasundharām (13.21)

।। मोक्षस्योपनिषत् सौम्य वैराग्यमिति गृह्यताम् । वैराग्यस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानदर्शनम् ॥ १३.२२ ॥

// mokṣasyopaniṣat saumya vairāgyamiti gṛhyatām / vairāgyasyāpi saṃvedaḥ saṃvido jñānadarśanam (13.22)

।। ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिरुपधार्यताम् । समाधेरप्युपनिषत् सुखं शारीरमानसम् ॥ १३.२३ ॥

// jñānasyopaniṣaccaiva samādhirupadhāryatām / samādherapyupaniṣat sukhaṃ śārīramānasam (13.23)

।। प्रश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत् परा । प्रश्रब्धेरप्युपनिषत् प्रीतिरप्यवगम्यताम् ॥ १३.२४ ॥

// praśrabdhiḥ kāyamanasaḥ sukhasyopaniṣat parā / praśrabdherapyupaniṣat prītirapyavagamyatām (13.24)

।। तथा प्रीतेरुपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् । प्रामोद्यस्याप्यहृल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा ॥ १३.२५ ॥

// tathā prīterupaniṣat prāmodyaṃ paramaṃ matam / prāmodyasyāpyahṛllekhaḥ kukṛteṣvakṛteṣu vā (13.25)

।। अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषच्छुचि । अतः शीलं नयत्यग्र्यमिति शीलं विशोधय ॥ १३.२६ ॥

// ahṛllekhasya manasaḥ śīlaṃ tūpaniṣacchuci / ataḥ śīlaṃ nayatyagryamiti śīlaṃ viśodhaya (13.26)

।। शीलनाच्छीलमित्युक्तं शीलनं सेवनादपि । सेवनं तन्निदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् ॥ १३.२७ ॥

// śīlanācchīlamityuktaṃ śīlanaṃ sevanādapi / sevanaṃ tannideśācca nideśaśca tadāśrayāt (13.27)

।। शीलं हि शरणं सौभ्य कान्तार इव दैशिकः । पित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलमेव च ॥ १३.२८ ॥

// śīlaṃ hi śaraṇaṃ saubhya kāntāra iva daiśikaḥ / pitraṃ bandhuśca rakṣā ca dhanaṃ ca balameva ca (13.28)

।। यतः शीलमतः सौम्य शीलं संस्कर्तुमर्हसि । एतत्स्थानमथान्ये [नन्यं] च मोक्षारम्भेषु योगिनाम् ॥ १३.२९ ॥

// yataḥ śīlamataḥ saumya śīlaṃ saṃskartumarhasi / etatsthānamathānye [nanyaṃ] ca mokṣārambheṣu yoginām (13.29)

।। ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुमर्हसि ॥ १३.३० ॥

// tataḥ smṛtimadhiṣṭhāya capalāni svabhāvataḥ / indriyāṇīndriyārthebhyo nivārayitumarhasi (13.30)

।। भेतव्यं न तथा शत्रोर्नाग्नेर्नाहेर्न चाशनेः । इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजस्रं हि हन्यते ॥ १३.३१ ॥

// bhetavyaṃ na tathā śatrornāgnernāherna cāśaneḥ / indriyebhyo yathā svebhyastairajasraṃ hi hanyate (13.31)

।। द्विषद्भिः शत्रुभिः कश्चित् कदाचित् पीड्यते न वा । इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च ॥ १३.३२ ॥

// dviṣadbhiḥ śatrubhiḥ kaścit kadācit pīḍyate na vā / indriyairbādhyate sarvaḥ sarvatra ca sadaiva ca (13.32)

।। न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः । कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ॥ १३.३३ ॥

// na ca prayāti narakaṃ śatruprabhṛtibhirhataḥ / kṛṣyate tatra nighnastu capalairindriyairhataḥ (13.33)

।। हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्दं भवति वा न वा । इन्द्रियैर्बाध्यमानस्य हार्दं शारीरमेव च ॥ १३.३४ ॥

// hanyamānasya tairduḥkhaṃ hārdaṃ bhavati vā na vā / indriyairbādhyamānasya hārdaṃ śārīrameva ca (13.34)

।। संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः । चिन्तापुङ्खा रतिफला विषयाकाशगोचराः ॥ १३.३५ ॥

// saṃkalpaviṣadigdhā hi pañcendriyamayāḥ śarāḥ / cintāpuṅkhā ratiphalā viṣayākāśagocarāḥ (13.35)

।। मनुष्यहरिणान् घ्नन्ति कामव्याधेरिता हृदि । विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः ॥ १३.३६ ॥

// manuṣyahariṇān ghnanti kāmavyādheritā hṛdi / vihanyante yadi na te tataḥ patanti taiḥ kṣatāḥ (13.36)

।। नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा । निपतन्तो निवार्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा ॥ १३.३७ ॥

// niyamājirasaṃsthena dhairyakārmukadhāriṇā / nipatanto nivāryāste mahatā smṛtivarmaṇā (13.37)

।। इन्द्रियाणामुपशमादरीणां निग्रहादिव । सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ॥ १३.३८ ॥

// indriyāṇāmupaśamādarīṇāṃ nigrahādiva / sukhaṃ svapiti vāste vā yatra tatra gatoddhavaḥ (13.38)

।। तेषां हि सततं लोके विषयानभिकाङ्क्षताम् । संविन्नैवास्ति कार्पण्याच्छुनामाशावतामिव ॥ १३.३९ ॥

// teṣāṃ hi satataṃ loke viṣayānabhikāṅkṣatām / saṃvinnaivāsti kārpaṇyācchunāmāśāvatāmiva (13.39)

।। विषयैरिन्द्रियग्रामो न तृप्तिमधिगच्छति । अजस्रं पूर्यमाणो ऽपि समुद्रः सलिलैरिव ॥ १३.४० ॥

// viṣayairindriyagrāmo na tṛptimadhigacchati / ajasraṃ pūryamāṇo 'pi samudraḥ salilairiva (13.40)

।। अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यमिहेन्द्रियैः । निमित्तं तत्र न ग्राह्यमनुव्यञ्जनमेव च ॥ १३.४१ ॥

// avaśyaṃ gocare sve sve vartitavyamihendriyaiḥ / nimittaṃ tatra na grāhyamanuvyañjanameva ca (13.41)

।। आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमात्रे व्यवस्थितः । स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमर्हसि ॥ १३.४२ ॥

// ālokya cakṣuṣā rūpaṃ dhātumātre vyavasthitaḥ / strī veti puruṣo veti na kalpayitumarhasi (13.42)

।। सचेत् स्त्रीपुरुषग्राहः क्वचिद् विद्येत कश्चन् । शुभतः केशदन्तादीन्नानुप्रस्थातुमर्हसि ॥ १३.४३ ॥

// sacet strīpuruṣagrāhaḥ kvacid vidyeta kaścan / śubhataḥ keśadantādīnnānuprasthātumarhasi (13.43)

।। नापनेयं ततः किंचित् प्रक्षेप्यं नापि किञ्चन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृशं च यथा च यत् ॥ १३.४४ ॥

// nāpaneyaṃ tataḥ kiṃcit prakṣepyaṃ nāpi kiñcana / draṣṭavyaṃ bhūtato bhūtaṃ yādṛśaṃ ca yathā ca yat (13.44)

।। एवं ते पश्यतस्तत्त्वं शश्वदिन्द्रियगोचरम् । भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौर्मनस्ययोः ॥ १३.४५ ॥

// evaṃ te paśyatastattvaṃ śaśvadindriyagocaram / bhaviṣyati padasthānaṃ nābhidhyādaurmanasyayoḥ (13.45)

।। अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् । अरिर्मित्रमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः ॥ १३.४६ ॥

// abhidhyā priyarūpeṇa hanti kāmātmakaṃ jagat / arirmitramukheneva priyavākkaluṣāśayaḥ (13.46)

।। दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः । मोहाद्येनानुवृतेन परत्रेह च हन्यते ॥ १३.४७ ॥

// daurmanasyābhidhānastu pratigho viṣayāśritaḥ / mohādyenānuvṛtena paratreha ca hanyate (13.47)

।। अनुरोधविरोधाभ्यां शितोष्णाभ्यामिवार्दितः । शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रियमतो जगत् ॥ १३.४८ ॥

// anurodhavirodhābhyāṃ śitoṣṇābhyāmivārditaḥ / śarma nāpnoti na śreyaścalendriyamato jagat (13.48)

।। नेन्द्रियं विषये तावत् प्रवृत्तमपि सज्जते । यावन्न मनसस्तत्र परिकल्पः प्रवर्तते ॥ १३.४९ ॥

// nendriyaṃ viṣaye tāvat pravṛttamapi sajjate / yāvanna manasastatra parikalpaḥ pravartate (13.49)

।। इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः । विषयात् परिकल्पाच्च क्लेशाग्निर्जायते तथा ॥ १३.५० ॥

// indhane sati vāyau ca yathā jvalati pāvakaḥ / viṣayāt parikalpācca kleśāgnirjāyate tathā (13.50)

।। अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि वध्यते । तमेव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते ॥ १३.५१ ॥

// abhūtaparikalpena viṣayasya hi vadhyate / tameva viṣayaṃ paśyan bhūtataḥ parimucyate (13.51)

।। दृष्ट्वैकं रूपमन्यो हि रज्यते ऽन्यः प्रदुष्यति । कश्चिद् भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो घृणायते ॥ १३.५२ ॥

// dṛṣṭvaikaṃ rūpamanyo hi rajyate 'nyaḥ praduṣyati / kaścid bhavati madhyasthastatraivānyo ghṛṇāyate (13.52)

।। अतो न विषयो हेतुर्बन्धाय न विमुक्तये । परिकल्पविशेषेण संगो भवति वा न वा ॥ १३.५३ ॥

// ato na viṣayo heturbandhāya na vimuktaye / parikalpaviśeṣeṇa saṃgo bhavati vā na vā (13.53)

।। कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः । इन्द्रियाणि ह्यगुत्पानि दुःखाय च भवाय च ॥ १३.५४ ॥

// kāryaḥ paramayatnena tasmādindriyasaṃvaraḥ / indriyāṇi hyagutpāni duḥkhāya ca bhavāya ca (13.54)

।। कामभोगभोगवद्भिरात्मदृष्टिदृष्टिभिः प्रमादनैकमूर्द्धभिः प्रहर्षलोलजिव्हकैः । इन्द्रियोरगैर्मनोबिलश्रयैः स्पृहाविषैः शमागदादृते न दृष्टमस्ति यच्चिकित्सेत् ॥ १३.५५ ॥

// kāmabhogabhogavadbhirātmadṛṣṭidṛṣṭibhiḥ pramādanaikamūrddhabhiḥ praharṣalolajivhakaiḥ / indriyoragairmanobilaśrayaiḥ spṛhāviṣaiḥ śamāgadādṛte na dṛṣṭamasti yaccikitset (13.55)

।। तस्मादेषामकुशलकराणामरीणां चक्षुर्घ्राणश्रवणरसनस्पर्शनानाम् । सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमत्तो मास्मिन्नर्थे क्षणमपि कृथास्त्वं प्रमादम् ॥ १३.५६ ॥

// tasmādeṣāmakuśalakarāṇāmarīṇāṃ cakṣurghrāṇaśravaṇarasanasparśanānām / sarvāvasthaṃ bhava viniyamādapramatto māsminnarthe kṣaṇamapi kṛthāstvaṃ pramādam (13.56)