14. Chapter 14

।। सौन्दरनन्द महाकाव्ये "शील एवं इन्द्रियसंयम" नाम त्रयोदश सर्ग समाप्त । चतुर्दशः सर्गः आदिप्रस्थान अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरम् । भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च ॥ १४.१ ॥

// saundarananda mahākāvye "śīla evaṃ indriyasaṃyama" nāma trayodaśa sarga samāpta / caturdaśaḥ sargaḥ ādiprasthāna atha smṛtikavāṭena pidhāyendriyasaṃvaram / bhojane bhava mātrājño dhyānāyānāmayāya ca (14.1)

।। प्राणापानौ निगृण्हाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति । कृतो ह्यत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमम् ॥ १४.२ ॥

// prāṇāpānau nigṛṇhāti glāninidre prayacchati / kṛto hyatyarthamāhāro vihanti ca parākramam (14.2)

।। यथा चात्यर्थमाहारः कृतो ऽनर्थाय कल्पते । उपयुक्तस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ॥ १४.३ ॥

// yathā cātyarthamāhāraḥ kṛto 'narthāya kalpate / upayuktastathātyalpo na sāmarthyāya kalpate (14.3)

।। आचयं द्युतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च । भोजनं कृतमत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति ॥ १४.४ ॥

// ācayaṃ dyutimutsāhaṃ prayogaṃ balameva ca / bhojanaṃ kṛtamatyalpaṃ śarīrasyāpakarṣati (14.4)

।। यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला । समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ॥ १४.५ ॥

// yathā bhāreṇa namate laghunonnamate tulā / samā tiṣṭhati yuktena bhojyeneyaṃ tathā tanuḥ (14.5)

।। तस्मादभ्यवहर्त्तव्यं स्वशक्तिमनुपश्यता । नातिमात्रं न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ॥ १४.६ ॥

// tasmādabhyavaharttavyaṃ svaśaktimanupaśyatā / nātimātraṃ na cātyalpaṃ meyaṃ mānavaśādapi (14.6)

।। अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणान्नेन शाम्यति । अवच्छन्न इवाल्पो ऽग्निः सहसा महतेन्धसा ॥ १४.७ ॥

// atyākrānto hi kāyāgnirguruṇānnena śāmyati / avacchanna ivālpo 'gniḥ sahasā mahatendhasā (14.7)

।। अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते । अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः ॥ १४.८ ॥

// atyantamapi saṃhāro nāhārasya praśasyate / anāhāro hi nirvāti nirindhana ivānalaḥ (14.8)

।। यस्मान्नास्ति विनाहारात् सर्वप्राणाभृतां स्थितिः । तस्माद् दुष्यति नाहारो विकल्पो ऽत्र तु वार्यते ॥ १४.९ ॥

// yasmānnāsti vināhārāt sarvaprāṇābhṛtāṃ sthitiḥ / tasmād duṣyati nāhāro vikalpo 'tra tu vāryate (14.9)

।। न ह्येकविषये ऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा । अविज्ञाते यथाहारे बोद्धव्यं तत्र कारणम् ॥ १४.१० ॥

// na hyekaviṣaye 'nyatra sajyante prāṇinastathā / avijñāte yathāhāre boddhavyaṃ tatra kāraṇam (14.10)

।। चिकित्सार्थं यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी । क्षुद्विघातार्थमाहारस्तद्वत् सेव्यो मुमुक्षुणा ॥ १४.११ ॥

// cikitsārthaṃ yathā dhatte vraṇasyālepanaṃ vraṇī / kṣudvighātārthamāhārastadvat sevyo mumukṣuṇā (14.11)

।। भारस्योद्वहनार्थं च रथाक्षो ऽभ्यज्यते यथा । भोजनं प्राणयात्रार्थं तद्वद् विद्वान्निषेवते ॥ १४.१२ ॥

// bhārasyodvahanārthaṃ ca rathākṣo 'bhyajyate yathā / bhojanaṃ prāṇayātrārthaṃ tadvad vidvānniṣevate (14.12)

।। समतिक्रमणार्थं च कान्तारस्य यथाध्वगौ । पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥ १४.१३ ॥

// samatikramaṇārthaṃ ca kāntārasya yathādhvagau / putramāṃsāni khādetāṃ dampatī bhṛśaduḥkhitau (14.13)

।। एवमभ्यवहर्त्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया । न भूषार्थं न वपुषो न मदाय न दृप्तये ॥ १४.१४ ॥

// evamabhyavaharttavyaṃ bhojanaṃ pratisaṃkhyayā / na bhūṣārthaṃ na vapuṣo na madāya na dṛptaye (14.14)

।। धारणार्थं शरीरस्य भोजनं हि विधीयते । उपस्तम्भः पिपतिषोर्दुबलस्येव वेश्मनः ॥ १४.१५ ॥

// dhāraṇārthaṃ śarīrasya bhojanaṃ hi vidhīyate / upastambhaḥ pipatiṣordubalasyeva veśmanaḥ (14.15)

।। प्लवं यत्नाद् यथा कश्चिद् बध्नीयाद् धारयेदपि । न तत्स्नेहेन यावत्तु महौघस्योत्तितीर्षया ॥ १४.१६ ॥

// plavaṃ yatnād yathā kaścid badhnīyād dhārayedapi / na tatsnehena yāvattu mahaughasyottitīrṣayā (14.16)

।। तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परीक्षकाः । न तत्स्नेहेन यावत्तु दुःखौघस्य तितीर्षया ॥ १४.१७ ॥

// tathopakaraṇaiḥ kāyaṃ dhārayanti parīkṣakāḥ / na tatsnehena yāvattu duḥkhaughasya titīrṣayā (14.17)

।। शोचता पीड्यमानेन दीयते शत्रवे यथा । न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये ॥ १४.१८ ॥

// śocatā pīḍyamānena dīyate śatrave yathā / na bhaktyā nāpi tarṣeṇa kevalaṃ prāṇaguptaye (14.18)

।। योगाचारस्तथाहारं शरीराय प्रयच्छति । केवलं क्षुद्विघातार्थं न रागेण न भक्तये ॥ १४.१९ ॥

// yogācārastathāhāraṃ śarīrāya prayacchati / kevalaṃ kṣudvighātārthaṃ na rāgeṇa na bhaktaye (14.19)

।। मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः । विधूय निद्रां योगेन निशामप्यतिनामयेत् ॥ १४.२० ॥

// manodhāraṇayā caiva pariṇāmyātmavānahaḥ / vidhūya nidrāṃ yogena niśāmapyatināmayet (14.20)

।। हृदि यत्संज्ञिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेत्तव । गुणवत्संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ॥ १४.२१ ॥

// hṛdi yatsaṃjñinaścaiva nidrā prādurbhavettava / guṇavatsaṃjñitāṃ saṃjñāṃ tadā manasi mā kṛthāḥ (14.21)

।। धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि । नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ॥ १४.२२ ॥

// dhāturārambhadhṛtyośca sthāmavikramayorapi / nityaṃ manasi kāryaste bādhyamānena nidrayā (14.22)

।। आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः । परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः संचिन्त्याः स्वयमेव च ॥ १४.२३ ॥

// āmnātavyāśca viśadaṃ te dharmā ye pariśrutāḥ / parebhyaścopadeṣṭavyāḥ saṃcintyāḥ svayameva ca (14.23)

।। प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः । चार्या दृष्टिश्च तारासु जिजागरिषुणा सदा ॥ १४.२४ ॥

// prakledyamadbhirvadanaṃ vilokyāḥ sarvato diśaḥ / cāryā dṛṣṭiśca tārāsu jijāgariṣuṇā sadā (14.24)

।। अन्तर्गतैरचपलैर्वशस्थायिभिरिन्द्रियैः । अविक्षिप्तेन मनसा चंक्रम्यस्वास्व वा निशि ॥ १४.२५ ॥

// antargatairacapalairvaśasthāyibhirindriyaiḥ / avikṣiptena manasā caṃkramyasvāsva vā niśi (14.25)

।। भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते । तस्मान्निद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं त्रयम् ॥ १४.२६ ॥

// bhaye prītau ca śoke ca nidrayā nābhibhūyate / tasmānnidrābhiyogeṣu sevitavyamidaṃ trayam (14.26)

।। भयमागमनान्मृत्योः प्रीतिं धर्मपरिग्रहात् । जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकमागन्तुमर्हसि ॥ १४.२७ ॥

// bhayamāgamanānmṛtyoḥ prītiṃ dharmaparigrahāt / janmaduḥkhādaparyantācchokamāgantumarhasi (14.27)

।। एवमादिः क्रमः सौम्य कार्यो जागरणं प्रति । वन्ध्यं हि शयनादायुः क प्राज्ञः कर्तुमर्हसि ॥ १४.२८ ॥

// evamādiḥ kramaḥ saumya kāryo jāgaraṇaṃ prati / vandhyaṃ hi śayanādāyuḥ ka prājñaḥ kartumarhasi (14.28)

।। दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान् गृहगतानिव । क्षमं प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तितीर्षोर्महद् भयम् ॥ १४.२९ ॥

// doṣavyālānatikramya vyālān gṛhagatāniva / kṣamaṃ prājñasya na svaptuṃ nistitīrṣormahad bhayam (14.29)

।। प्रदीप्ते जीवलोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः । कः शयीत निरुद्वेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि ॥ १४.३० ॥

// pradīpte jīvaloke hi mṛtyuvyādhijarāgnibhiḥ / kaḥ śayīta nirudvegaḥ pradīpta iva veśmani (14.30)

।। तस्मात्तम इति ज्ञात्वा निद्रां नावेष्टुमर्हसि । अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्विव शत्रुषु ॥ १४.३१ ॥

// tasmāttama iti jñātvā nidrāṃ nāveṣṭumarhasi / apraśānteṣu doṣeṣu saśastreṣviva śatruṣu (14.31)

।। पूर्वं यामं त्रियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु । सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थं स्वतन्त्रिणा ॥ १४.३२ ॥

// pūrvaṃ yāmaṃ triyāmāyāḥ prayogeṇātināmya tu / sevyā śayyā śarīrasya viśrāmārthaṃ svatantriṇā (14.32)

।। दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयालोकसंज्ञया । प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः ॥ १४.३३ ॥

// dakṣiṇena tu pārśvena sthitayālokasaṃjñayā / prabodhaṃ hṛdaye kṛtvā śayīthāḥ śāntamānasaḥ (14.33)

।। यामे तृतीये चोत्थाय चरन्नासीन एव वा । भूयो योगं मनःशुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः ॥ १४.३४ ॥

// yāme tṛtīye cotthāya carannāsīna eva vā / bhūyo yogaṃ manaḥśuddhau kurvīthā niyatendriyaḥ (14.34)

।। अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु । संप्रजानन् क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥ १४.३५ ॥

// athāsanagatasthānaprekṣitavyāhṛtādiṣu / saṃprajānan kriyāḥ sarvāḥ smṛtimādhātumarhasi (14.35)

।। द्वाराध्यक्ष इव द्वारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः । धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥ १४.३६ ॥

// dvārādhyakṣa iva dvāri yasya praṇihitā smṛtiḥ / dharṣayanti na taṃ doṣāḥ puraṃ guptamivārayaḥ (14.36)

।। न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः । चित्तं सर्वास्ववस्थासु बालं धात्रीव रक्षति ॥ १४.३७ ॥

// na tasyotpadyate kleśo yasya kāyagatā smṛtiḥ / cittaṃ sarvāsvavasthāsu bālaṃ dhātrīva rakṣati (14.37)

।। शरव्यः स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा । रणस्थः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा ॥ १४.३८ ॥

// śaravyaḥ sa tu doṣāṇāṃ yo hīnaḥ smṛtivarmaṇā / raṇasthaḥ pratiśatrūṇāṃ vihīna iva varmaṇā (14.38)

।। अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत्स्मृतिर्नाभिरक्षति । निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरन्निव ॥ १४.३९ ॥

// anāthaṃ tanmano jñeyaṃ yatsmṛtirnābhirakṣati / nirṇetā dṛṣṭirahito viṣameṣu caranniva (14.39)

।। अनर्थेषु प्रसक्ताश्च स्वार्थेभ्यश्च पराङ्मुखा । यद्भये सति नोद्विग्नाः स्मृतिनाशो ऽत्र कारणम् ॥ १४.४० ॥

// anartheṣu prasaktāśca svārthebhyaśca parāṅmukhā / yadbhaye sati nodvignāḥ smṛtināśo 'tra kāraṇam (14.40)

।। स्वभूमिषु गुणाः सर्वे ये च शीलादयः स्थिताः । विकीर्णा इव गा गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति ॥ १४.४१ ॥

// svabhūmiṣu guṇāḥ sarve ye ca śīlādayaḥ sthitāḥ / vikīrṇā iva gā gopaḥ smṛtistānanugacchati (14.41)

।। प्रनष्टममृतं तस्य यस्य विप्रसृता स्मृतिः । हस्तस्थममृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः ॥ १४.४२ ॥

// pranaṣṭamamṛtaṃ tasya yasya viprasṛtā smṛtiḥ / hastasthamamṛtaṃ tasya yasya kāyagatā smṛtiḥ (14.42)

।। आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते । यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ॥ १४.४३ ॥

// āryo nyāyaḥ kutastasya smṛtiryasya na vidyate / yasyāryo nāsti ca nyāyaḥ pranaṣṭastasya satpathaḥ (14.43)

।। प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदम् । प्रनष्टममृतं यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ॥ १४.४४ ॥

// pranaṣṭo yasya sanmārgo naṣṭaṃ tasyāmṛtaṃ padam / pranaṣṭamamṛtaṃ yasya sa duḥkhānna vimucyate (14.44)

।। तस्माच्चरन चरो ऽस्मीति स्थितो ऽस्मीति चाधिष्ठितः । एवमादिषु कार्येषु स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥ १४.४५ ॥

// tasmāccarana caro 'smīti sthito 'smīti cādhiṣṭhitaḥ / evamādiṣu kāryeṣu smṛtimādhātumarhasi (14.45)

।। योगानुलोमं विजनं विशब्दं शय्यासनं सौम्य तथा भजस्व । कायस्य कृत्वा हि विवेकमादौ सुखो ऽधिगन्तुं मनसो विवेकः ॥ १४.४६ ॥

// yogānulomaṃ vijanaṃ viśabdaṃ śayyāsanaṃ saumya tathā bhajasva / kāyasya kṛtvā hi vivekamādau sukho 'dhigantuṃ manaso vivekaḥ (14.46)

।। अलब्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तम् । स क्षण्यते ह्यप्रतिलब्धमार्गश्चरन्निवोर्व्यां बहुकण्टकायाम् ॥ १४.४७ ॥

// alabdhacetaḥpraśamaḥ sarāgo yo na pracāraṃ bhajate viviktam / sa kṣaṇyate hyapratilabdhamārgaścarannivorvyāṃ bahukaṇṭakāyām (14.47)

।। अदृष्टतत्त्वेन परीक्षकेण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे । चित्तं निषेद्धुं न सुखेन शक्यं कृष्टादको गौरिव सस्यमध्यात् ॥ १४.४८ ॥

// adṛṣṭatattvena parīkṣakeṇa sthitena citre viṣayapracāre / cittaṃ niṣeddhuṃ na sukhena śakyaṃ kṛṣṭādako gauriva sasyamadhyāt (14.48)

।। अनीर्यमाणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिमागच्छति चित्रभानुः । अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः ॥ १४.४९ ॥

// anīryamāṇastu yathānilena praśāntimāgacchati citrabhānuḥ / alpena yatnena tathā vivikteṣvaghaṭṭitaṃ śāntimupaiti cetaḥ (14.49)

।। क्वचिद्भुक्त्वा यत्तद् वसनमपि यत्तत्परिहितो वसन्नात्मारामः क्वचन विजने यो ऽभिरमते । कृतार्थः स ज्ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः परेषां संसर्गं परिहरति यः कण्टकमिव ॥ १४.५० ॥

// kvacidbhuktvā yattad vasanamapi yattatparihito vasannātmārāmaḥ kvacana vijane yo 'bhiramate / kṛtārthaḥ sa jñeyaḥ śamasukharasajñaḥ kṛtamatiḥ pareṣāṃ saṃsargaṃ pariharati yaḥ kaṇṭakamiva (14.50)

।। यदि द्वन्द्वारामे जगति विषयव्यग्रहृदये विविक्ते निर्द्वन्दो विहरति कृती शान्तहृदयः । ततः पीत्वा प्रज्ञारसममृतवत्तृप्तहृदयो विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् ॥ १४.५१ ॥

// yadi dvandvārāme jagati viṣayavyagrahṛdaye vivikte nirdvando viharati kṛtī śāntahṛdayaḥ / tataḥ pītvā prajñārasamamṛtavattṛptahṛdayo viviktaḥ saṃsaktaṃ viṣayakṛpaṇaṃ śocati jagat (14.51)

।। वसञ्शून्यागारे यदि सततमेको ऽभिरमते यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव । चरन्नात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्यादपि सुखम् ॥ १४.५२ ॥

// vasañśūnyāgāre yadi satatameko 'bhiramate yadi kleśotpādaiḥ saha na ramate śatrubhiriva / carannātmārāmo yadi ca pibati prītisalilaṃ tato bhuṅkte śreṣṭhaṃ tridaśapatirājyādapi sukham (14.52)